MIODY RZEPAKOWE ŻUŁAW WISŁY I KRAINY MAZOWIECKIEJ

tekst: Zofia Demianowicz, Wanda Lecewicz, Zofia Warakomska

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXV, 1981 — Zofia Demianowicz, Wanda Lecewicz, Zofia Warakomska

strona 155

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE ROK XXV 1981

Zofia Demianowicz, Wanda Lecewicz, Zofia Warakomska

Zakład Botaniki Instytutu Przyrodniczych Podstaw Produkcji Roślinnej Akademii Rolniczej w Lublinie

WSTĘP

Występowanie odmianowych miodów rzepakowych wiąże się ściśle z zasięgiem upraw rzepaku. Występują one w Europie Środkowej i Zachodniej, w niektórych zachodnich republikach ZSRR oraz w Japonii. Czynnikiem warunkującym występowanie rzepaku w kierunku wschodnim i północnym jest jego mała mrozoodporność, dlatego też rzepak jako główny pożytek pszczeli ma zasięg ograniczony.

Pierwszymi miodami rynkowymi w Polsce są miody rzepakowe, dlatego wzbudzają zainteresowanie nie tylko pszczelarzy ale również specjalistów naukowców tzw. melisopalinologów.

Stwierdziłyśmy, że istotny wpływ na obraz pyłkowy tych miodów ma siła rodziny (Demianowicz, Warakomska 1977). Chciałyśmy oprócz tego zbadać, czy bardzo żyzna gleba odbije się na nim w jakiś sposób. Dlatego też jako teren naszych badań wybrałyśmy Żuławy i część Krainy Mazowieckiej — region bardzo korzystny dla rolnictwa, gdzie uprawia się również i rzepak ozimy. W okresie badań były to głównie odmiany Górczański i Skowieszyński. Równocześnie z pobieraniem próbek miodów na terenie Żuław, Z. Demianowicz (1968) badała w Skierniewicach nektarowanie 5 odmian rzepaku ozimego, w tym również Górczański i Skowieszyński. Ten ostatni odznaczał się większą o 30% wydajnością miodową od Górczańskiego.

PRZEGLĄD LITERATURY

Maurizio w 1958 r. podała wyniki ilościowej analizy mikroskopowej 26 miodów rzepakowych: 9 z Niemiec, 12 ze Szwajcarii, 3 z Holandii, 1 z Rumunii i 1 z Włoch. Najbogatsze w pyłek okazały się miody z Niemiec. Na 9 zbadanych przez nią miodów — 6 zawierało ponad 100 000 ziarn pyłku, a jeden nawet 512 000, pozostałe zaś od 107 000 do

strona 156

132 000. Pritsch w 1956 r. podaje wyniki badań 9 miodów również z Niemiec o zawartości w nich pyłku od 115 319 do 312 784 ziarna.

Kropáčová (1969) opisuje 124 miody południowo-wschodniej części Moraw i zaznacza, że miody rzepakowe występują w większej ilości w północnych regionach badanego terenu. W 1971 r. opracowała ona wraz z Nedbalovą bardzo szczegółowo zachodnią część Moraw, obejmując badaniami 126 miejscowości, w tym 150 miodów.

Cechy organoleptyczne i skład pyłkowy miodów rzepakowych ponadto opisali: Lunder (1945), Louveaux (1957), Barbier, Pagnaud (1961), Martens et all. (1964). Oblot i nektarowanie różnych odmian rzepaku opisali Demianowicz (1968) i Tasei (1977). Istotny wpływ siły roju i sposobu odbioru miodu na obraz pyłkowy miodów rzepakowych opublikowały Demianowicz i Warakomska (1976).

Na terenie Polski jednogatunkowe miody rzepakowe otrzymali eksperymentalnie A. i Z. Demianowiczowie (1955), a Z. Demianowicz (1964) określiła ich współczynnik zaprószenia własnym pyłkiem. Rejony produkcji i obraz pyłkowy miodów rzepakowych zbadali — dla Lubelszczyzny Lecewicz (1964) oraz Kraczkowska i Warakomska (1973), a dla byłego woj. warszawskiego Poszwiński, Warakomska (1969). Możliwość odróżnienia miodu rzepakowego ozimego i jarego, z upraw kwitnących w różnych okresach wegetacyjnych, rozważała Warakomska (1973), stosując metodę analizy wspólnych procentów Ruszkowskiego (1968). Odróżnienie tych miodów wiązało się ze składem botanicznym pyłku towarzyszącego i pojedynczego. W miodach z rzepaku kwitnącego wcześniej występował zawsze obficie pyłek wierzb i drzew owocowych, w miodach z późniejszego okresu wiosny był już pyłek koniczyny, chabru bławatka i roślin łąkowych.

Dokładny opis pyłku rzepaku i podobnych do niego innych gatunków z rodziny Cruciferae podają Maurizio, Louveaux (1960). Próbę powiązania barwy miodu z zawartością w nim określonego pyłku znajdujemy w pracy Martensa et all. (1964).

MATERIAŁ I METODY

Badane miody zostały zebrane w latach 1962, 1963 i 1964 na terenie krainy geobotanicznej Żuław Wisły, zajmujących w delcie wiślanej powierzchnię około 1000 km². Obszar ten pokryty jest żyznymi glebami napływowymi (madami) z czym wiąże się swoisty układ szaty roślinnej. Mogło to znaleźć odbicie w obrazie pyłkowym miodów pochodzących z tych terenów.

Próbki miodów były pobrane bezpośrednio z plastrów lub też odwirowane. Starano się przy tym żeby nie nastąpiło wtórne zaprószenie miodu pierzgą. Preparaty przygotowano i opracowano metodą opisaną

strona 157

przez Maurizio w 1949 r. i zmodyfikowaną przez Z. Demianowicz (1964). Do badań brano zamiast 50, 10 g miodu. Ziarna pyłku liczono na dwóch kwadratach, każdy o powierzchni 1 cm², przesuwając preparat od jednego do drugiego brzegu. Ponadto przeprowadzano również badania współczynnika przewodności miodów (x) metodą Vorwohla (1964) i ich pH.

Za wyjątkiem 2 miodów, u których bezwzględna liczba pyłku przekroczyła 100 000, co świadczy o wtórnym zaprószeniu ich pierzgą w czasie wirowania, wszystkie pozostałe miody były pobrane we właściwy sposób.

Analizę jakościową przeprowadzono metodą Maurizio (1964), licząc ile i jakie gatunki roślin występują na 100 ziarn pyłku.

Tabela 1 Miody rzepakowe Żuław Rapshonige auf Żuławy

Nr / No Rok / Jahr Miejscowość / Ort x pH Liczba ziarn pyłku w 10 g miodu / Pollenkörnerzahl in 10 g des Honigs: ogólna / allgemein …: rzepaku / Raps % pyłku rzepaku / Rapspollen %
1. 1962 Szkarpawa 1,751 3,78 44 500 34 358 77,21
2. 1962 Szkarpawa 1,681 3,51 53 850 28 055 52,10
3. 1962 Wybicko 1,730 3,78 61 600 56 733 92,10
4. 1963 Szkarpawa 1,540 3,79 46 525 42 679 93,73
5. 1963 Szkarpawa 1,445 3,69 138 350 120 226 86,90
6. 1963 Szkarpawa 1,302 3,91 16 875 13 390 79,35
7. 1963 PGR Wybicko 1,820 3,71 76 775 70 933 92,39
8. 1963 PGR Wybicko 1,862 3,78 43 800 33 787 77,14
9. 1963 PGR Wybicko 1,820 3,71 105 500 68 723 65,14
10. 1963 Bałcyny 1,890 3,41 22 358 15 263 68,27
11. 1963 Bałcyny 1,825 3,50 86 250 82 170 95,27
12. 1963 Bałcyny 2,585 3,45 51 875 32 162 62,00
13. 1964 Szkarpawa 1,552 3,70 61 950 49 405 79,75
14. 1964 Szkarpawa 1,621 3,50 40 730 24 947 61,25
15. 1964 Dąbrowice 2,593 3,68 26 825 20 633 76,92
16. 1964 Rusocin 1,264 3,60 47 650 40 316 84,61
17. 1964 RZD Zajączki 1,868 3,45 51 875 38 989 75,16
18. 1964 PGR Grochowo 1,862 3,72 97 900 68 177 69,64
19. 1964 Pułkownikówka 1,723 3,62 75 300 61 700 81,94
20. 1964 Pułkownikówka 1,729 3,80 41 300 30 062 72,79
21. 1964 Pułkownikówka 1,542 3,20 81 600 56 287 68,98
22. 1964 Waplewo 3,80 87 075 67 717 77,77
23. 1964 Waplewo 1,876 3,80 46 750 27 138 58,05
24. 1964 Kaczynos 1,876 3,82 35 900 21 202 59,06
25. 1964 Kaczynos 1,904 3,16 28 700 19 200 66,90

Uwaga: X — współczynnik przewodności elektrycznej = 10⁻⁴s.cm⁻¹

strona 158

[?] pyłek przewodni (dominierender Pollen) [?] pyłek towarzyszący (begleitpollen) [?] pyłek pojedynczy, częstszy (einzelpollen haüfig) [?] pyłek pojedynczy (einzelpollen beiläufig)

Tabela 2 Obraz pyłkowy próbek miodów rzepakowych Pollenbild der Raps — Artenhonige

Lp. Pyłek / Pollen Próbki miodów / Honigproben: 1 …: 2 …: 3 …: 4 …: 5 …: 6 …: 7 …: 8 …: 9 …: 10 …: 11 …: 12 …: 13 …: 14 …: 15 …: 16 …: 17 …: 18 …: 19 …: 20 …: 21
1. Brassica + + + + + + + + + + + + + + + + + + [?] + +
2. Trifolium repens — — — — — — ○ ○ ○ ○ ○ — ○ — ○ ○ [?] — ○
3. Salix — ○ ○ ○ — — — — ○ — — — — ○ ○ ○ — ○
4. Sinapis arvensis — ○ — ○ ○ ○ ○ ○ [?] [?] [?] ○ ○ ○ ○ —
5. Drzewa owocowe: Malus typ, Prunus typ — — — — — — — ○ — ○ — — ○ — — — —
6. Aesculus — — — ○ — — ○ ○ — — — —
7. Centaurea cyanus — — — ○ — — — — — ○
8. Raphanus raphanistrum — — — — ○ — — — — ○
9. Robinia — — — — ○ — — — —
10. Umbelliferae — — — — — — — — —
11. Gramineae — — — ○ — — — — —
12. Frangula alnus — — ○ — — — — —
13. Scrophularia — — — — — — ○
14. Rumex — — — — — — —
15. Achillea-typ — — — ○ — —
16. Vicia — — ○ ○ —
17. Taraxacum typ
18. Rosaceae x, y — — — — —
19. Alnus — — — — —
20. Rubus — —
21. Trifolium pratense ○ ○ ○ —
22. Acer negundo —
23. Cruciferae —
strona 159
Lp. Pyłek / Pollen Próbki miodów / Honigproben: 1 …: 2 …: 3 …: 4 …: 5 …: 6 …: 7 …: 8 …: 9 …: 10 …: 11 …: 12 …: 13 …: 14 …: 15 …: 16 …: 17 …: 18 …: 19 …: 20 …: 21
24. Galeopsis typ — ○ —
25. Plantago —
26. Carpinus —
27. Ulmus —
28. Papaver — —
29. Chenopodiaceae — — —
30. Juglans regia —
31. Melilotus — —
32. Centaurea jacea typ ○
33. Myosotis — — —
34. Acer pseudoplatanus —
35. Bellis perennis —
36. Betula — —
37. Symphytum officinale — —
38. Taraxacum typ — — — — ○
39. Corylus avellana —
40. Caryophyllaceae —
41. Lathyrus sp. typ —
42. Ranunculus — —
43. Secale cereale —
44. Medicago — —
45. Lotus —
46. Lathyrus odoratus —
47. Fagopyrum —
48. Filipendula —
49. Carex —
50. Sorbus —
51. Nieznane różne ○ — — — — — — — — —
strona 160

OMÓWIENIE WYNIKÓW

Obraz pyłkowy 21 miodów rzepakowych opracowano jakościowo i ilościowo. W miodach określono 51 rodzajów pyłku należącego do różnych jednostek taksonomicznych. Stopień dokładności oznaczenia ziarn pyłku zależał od możliwości identyfikacji. W obrazie mikroskopowym występowały również drożdżaki, zarodniki grzybów i sporadycznie ziarna skrobi. Frekwencję pyłku wyróżnionych roślin przedstawia diagram (rys. 1).

Pyłek rzepaku występował we wszystkich miodach. Jego udział w obrazie pyłkowym osadów zamykał się w granicach 30—92% na 100 liczonych ziarn pyłku, frekwencja natomiast w 21 próbkach osiągała 100%. Z pozostałych roślin 90—75% uzyskał pyłek roślin kwitnących rownoczesnie z rzepakiem jak: drzewa owocowe (Malus i Prunus typ), Trifolium repens, Salix, Sinapis; w granicach 74—50% wystąpił Aesculus, frekwencję 49—25% wykazały drzewa Robinia, Frangula i rośliny zielne typu łąkowego (tab. 2). Wskaźnikiem upraw zbożowych był pyłek Centaurea cyanus, Sinapis i Raphanus. Niższy procent udziału we frekwencji wykazały: z rodziny Compositae — Taraxacum i Achillea typ, z innych Vicia i nieznany pyłek z Rosaceae. W tej samej grupie znalazł się też pyłek Alnus. Pozostałe 31 gatunków występowało sporadycznie stanowiąc od 0,8 do 19% frekwencji w całości próbek. Na tereny leśne, podmokłe i łąkowe wskazywał pyłek: drzew — Betula, Corylus, Alnus, Carpinus, Ulmus; roślin zielnych — Carex, Symphytum, Scrophularia,

Rycina (diagram słupkowy, opisy maszynopisem); wartości wydrukowane przy słupkach:
Pyłek roślin Frekwencja w 21 próbkach miodów
Brassica 100%
Drzewa owocowe /Malus typ,Prunus typ/Trifolium repens 90%
Salix 85%
Synapis arvensis 76%
Aesculus 57%
Raphanus raph.,Centaurea cyanus 48%
Gramineae, Umbelliferae, Robinia 43%
Frangula alnus 38%
Rumex, Scrophularia 33%
Achillea typ 28%
Taraxacum typ, Alnus, Vicia, Rosaccae 23%
Pozostałe 31 gatunków określonych 0,8 – 19%
Nieznane 48%

Ryc. 1 Diagram frekwencji pyłku roślin w 21 miodach rzepakowych Diagram der Polenfrequention der Pflanzen in 21 Rapshonigen

Rys. 1. Diagram frekwencji pyłku roślin w 21 miodach rzepakowych Diagram der Polenfreqention der pflanzen in 21 Rapshonigen

strona 161

Filipendula i Gramineae. Z roślin uprawnych spotkano pyłek Secale i Juglans regia. Szczegółowy przegląd analizy pyłkowej badanych próbek przedstawia tab. 2.

Przewodność elektryczna wahała się w granicach 1,26—2,58 kappa, co jest zgodne z danymi Vorwohla (1964), który otrzymał dla eksperymentalnego miodu odmianowego z rzepaku wartość 1,37 kappa. Kwasowość miodów zamykała się w granicach 3,82—3,16 pH.

Na podstawie uzyskanych wyników Żuławy jak krainę Mazowiecką można uznać za rejony produkcji odmianowych miodów rzepakowych.

LITERATURA

Barbier E., Pagnaud C. (1961) — Origine botanique et charactéristique physico-chimique des miels. Annales de l’Abeille 4(1): 51—66

Demianowicz A., Demianowicz Z. (1955) — Nowe podstawy analizy pyłkowej miodów. Prace Inst. Sadown. w Skierniewicach. T. I: 185—195

Demianowicz Z. (1964) — Charakteristik der Einartenhonige. Annales de l’Abeille 7(4): 273—288

Demianowicz Z. (1962) — Ocena jednoodmianowych miodów lipowych przy zastosowaniu metody współczynników pyłkowych. Pszczeln. Zesz. Nauk. 6(1): 24—45

Demianowicz Z. (1968) — Biologia kwitnienia i nektarowania pięciu odmian rzepaku ozimego. Annales UMSC, sec. E, 23(19): 241—263

Demianowicz Z., Warakomska Z. (1977) — Influence de la population de la ruche sur le spectre pollinique du miel de colza. La Flore Mellifère — Base de l’Apiculture. Symp. Intern. de flore mellifère. Budapest 14—18.IX.1976, Apimondia, Bucarest 1977: 203—211

Kraczkowska J., Warakomska Z. (1973) — Analiza pyłkowa miodów rzepakowych i gryczanych woj. lubelskiego. XII Nauk. Konfer. Pszczel. Streszczenia referatów, Puławy, ISIK: 18—19

Kropačova S. (1969) — Prispèvek k pylovým analýzám med jihovýchodni Moràvy. Acta Univ. Agric. 17(4): 793—797

Kropáčová S., Nedbalová V. (1971) — Die Pollenanalysen von Honig Westmährens. Acta. Agric. 19(4): 703—710

Lecewicz W. (1979) — Miody odmianowe najczęściej występujące w południowej części Lubelszczyzny. Pszczeln. Zesz. Nauk. 23: 163—179

Louveaux J. (1958) — Le colza. L’Apiculteur 4: 1—6

Lunder R. (1945) — Pollenanalytiska undersökningar av svens honung. Statens Växtskyddsanstald. Meedlande 45: 1—31

Martens N., VanLeare O., Pelerents C. (1964) — Studie van Bijenflora in Belgie door Pollenanalyse. Biologisch Jaarboek 32: 292—323

Maurizio A. (1958) — Beiträge zur quantitative Pollenanalyse des Honigs. 3. Absoluter Gehalt Pflanzlicher Bestandteile in Esparsette-, Luzerne-, Orangen- und Rapshoingen. Ann. de l’Abeille 1(2): 93—111

Maurizio A., Louveaux J. (1960) — Pollens de plantes melliféres d’Europe. Pollen et Sportes 2(2): 159—182

Piotrowska H. (1976) — Roślinność Żuław wraz z Mierzeją Wiślaną, (wg) Żuławy Wiślane (pr. zbior. p. red. B. Augustowskiego). Gdańskie Tow. Nauk, Gdańsk: 371—396

Poszwiński L., Warakomska Z. (1969) — Analiza pyłkowa miodów rzepakowych i gryczanych woj. warszawskiego. Pszczeln. Zesz. Nauk. 13(1—2—3): 147—157

strona 162

Pritsch G. (1957b) — Über Raps- und Robinienpollen und den Pollengehalt von Raps- und Robinienhonigen. Leipz. Bztg. 77: 134

Ruszkowski A. (1968) — Oblot lucerny przez trzmiele. Pam. Puł. IUNG, 31: 189—199

Tasei J. N. (1977) — Observation sur le colza d’hiver. Biul. Techn. Apicole (4(4): 9—16

Vorwohl G. (1964) — Die Bezeihungen Zwischen der Elektrischen Leitfähigkeit der Honige und Ihrer Trachtmässigen Herkunft. Annalles de l’Abeille 7(4): 301—309

Warakomska Z. (1973) — Rośliny uprawne i chwasty w obrazie pyłkowym miodów. Seminarium „Botanika-Archeologia” 11—12.XII.1973, Warszawa (maszynopis): 1—6

РАПСОВЫЕ МЕДЫ ЖУЛАВ ВИСЛЯНЫХ И МАЗОВЕЦКОГО КРАЯ

Резюме

В настоящей работе авторы представляют результаты анализа: количественного — 25 и качественаого — 21 рапсовых медов. Меды были подготовлены несколько модифицированным методом Маурицио (1949), так как вместо 50 г в исследеваниях применяли 10 г меда. Пыльцу считали в микроскопическом препарате на всем мазке в очередных полосах. Этот метод является более точным.

Процентное содержание отдельных видов пыльцы считали методом Маурицио. Кроме того провели тоже электирческую проводимость и pH медов.

В двух медах безусловное число пыльцы превысило 100.000 зерн в 10 г. что является свидетельством вторичного, добавочного запрошения пергой. У остальных медов этого явления не обнаружили. В исследованных методах процентное участие пыльцы рапса было очень высоким и достигало свыше 90%; только в трех медах заключалось оно в пределах от 52% до 59% Все исследуемые меды были рапсовыми, так как, согласно Маурицио, содержание уже 45% определенной пыльцы указывает на рапсовый сорт меда.

RAPSHONIGE DES WEICHSEL-WERDERS UND DES MASOWIEN-LANDES

Zofia Demianowicz, Wanda Lecewicz, Zofia Warakomska

Zusammenfassung

In der vorliegenden Arbeit wurden Ergebnisse einer quantitativen Analyse von 25 Rapshonigroben und einer qualitativen Analyse von 21 Rapshonigroben besprochen. Die Honige wurden nach der gewissenmaßen modifizierten Methode vom Maurizio (1949) zubereitet, indem anstatt 50 g Honig jeweils 10 g Honig zur Untersuchung genommen wurden. Die Pollen wurden im mikroskopischen Ausstrichpräparat auf der ganzen Ausstrichfläche in einzelnen Streifen ausgezählt. Diese Methode läßt hinsichtlich der Genauigkeit bessere Ergebnisse erzielen

Der Prozentanteil an einzelnen Pollenarten wurde nach der Methode von Maurizio errechnet. Darüber hinaus wurden auch die Leitfähigkeit und der pH-Wert der Honige bestimmt.

strona 163

Bei zwei Honigen lag die absolute Pollenzahl über 100 000 Körner je 10 g, was auf eine sekundäre, zusätzliche Bestäubung mit Bienenbrot hinweist. Bei anderen Honigproben wurde derartige sekundäre Bestäubung nicht naachgewiesen. In den untersuchten Honingen war der Prozentanteil an Rapspollen sehr hoch und machte über 90% aus; Nur im Falle von 3 Honigen lag er im Bereich von 52% bis 59%. Damit wurde nachgewiesen, daß alle Honige Rapshonige waren, weil bereits ein 45%-tiger Anteil an der gegebenen Pollenart nach Maurizio auf einen Artrapshonig hinweist.


Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 156: „et all.” → et al.
  • s. 157, tab. 1: „93,73″ → 91,73
  • s. 158, tab. 2: „haüfig” → häufig
  • s. 160: „rownoczesnie” → równocześnie
  • s. 160, rys. 1: „Synapis” → Sinapis
  • s. 160, rys. 1: „Rosaccae” → Rosaceae
  • s. 161, piśmiennictwo: „charactéristique” → caractéristique
  • s. 161, piśmiennictwo: „svens honung” → svensk honung
  • s. 161, piśmiennictwo: „Meedlande” → Meddelande
  • s. 161, piśmiennictwo: „zur quantitative Pollenanalyse” → zur quantitativen Pollenanalyse
  • s. 161, piśmiennictwo: „Rapshoingen” → Rapshonigen
  • s. 161, piśmiennictwo: „melliféres” → mellifères
  • s. 161, piśmiennictwo: „Sportes” → Spores
  • s. 162, piśmiennictwo: „Bezeihungen” → Beziehungen
  • s. 162, piśmiennictwo: „Annalles” → Annales
  • s. 162, streszczenie: „качественаого” → качественного
  • s. 162, streszczenie: „исследеваниях” → исследованиях
  • s. 162, streszczenie: „электирческую” → электрическую
  • s. 162, streszczenie: „Rapshonigroben” → Rapshonigproben
  • s. 162, streszczenie: „gewissenmaßen” → gewissermaßen
  • s. 162, streszczenie: „vom Maurizio” → von Maurizio
  • s. 163, streszczenie: „naachgewiesen” → nachgewiesen
  • s. 163, streszczenie: „Honingen” → Honigen

Podobne wpisy