WPŁYW OWADÓW ZAPYLAJĄCYCH NA PLONOWANIE KILKU ODMIAN BOBIKU (VICIA FABA L. SSP. MINOR HARZ)

tekst: Zbigniew Kołtowski

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XL, 1996 — Zbigniew Kołtowski

strona 191

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XL, Nr 1 1996

Zbigniew Kołtowski

Instytut Sadownictwa i Kwiaciarstwa, Oddział Pszczelnictwa ul. Kazimierska 2, 24-100 Puławy

Streszczenie

W latach 1988-1990 w Puławach badano plonowanie kilku aktualnie uprawianych w Polsce odmian bobiku (Dino, Stego, Grot, Nadwiślański, Gryf i Tibo) w warunkach swobodnego oblotu ich przez owady zapylające i pod izolatorem z przewiewnej siatki plastykowej, gdzie pszczoły miodne i trzmiele, główne zapylacze tej rośliny, nie miały dostępu. Doświadczenia prowadzono na glebie pseudobielicowej lekkiej, klasy bonitacyjnej IV, metodą bloków losowanych w 4 powtórzeniach, stosując typową agrotechnikę.

Stwierdzono, że głównymi zapylaczami bobiku są pszczoły miodne oraz trzmiele, których liczebność jest jednak niska. Dzięki owadom zapylającym bobik, zależnie od roku i odmiany, wydaje od kilku do kilkudziesięciu procent wyższe plony nasion, średnio (w latach o przeciętnej w okresie kwitnienia pogodzie) około 30% wyższe.

Słowa kluczowe: bobik, zapylanie, plonowanie.

WSTĘP

Bobik jest ważną rośliną pstewną, dostarczającą wysokich plonów (4-7 t/ha) nasion zawierających do 30% białka. Uprawiany jest w wielu krajach świata, a w Polsce na powierzchni około 100 tys. ha.

Gatunek ten odznacza się wysokim stopniem samopłodności i dużą zdolnością samozapylania, ale zapylenie krzyżowe jest fizjologicznie faworyzowane. Stwierdzono, że nawet samo sztuczne otwieranie kwiatów, bez zapylenia krzyżowego, zwiększa zawiązywanie strąków w sposób istotny (Kambal 1969, Kambal i inni 1976). Dlatego też dobre zapylenie przez owady pszczołowate jest nieodzownym warunkiem obfitego zawiązywania strąków i nasion bobiku. Daje to wysoki stopień obcozapłodnienia, a dzięki heterozji zwiększa też plonowanie roślin potomnych (wielu autorów).

Stopień przekrzyżowania roślin w populacji waha się od 5% do prawie 80%, ale najczęściej wynosi około 30-40% i zależy od wielu czynników. Udowodniono również, że procent nasion powstałych z przekrzyżowania maleje w górnych partiach rośliny, co wskazuje na to, że późniejsze kwiaty na roślinie z reguły są bardziej samopłodne niż powstałe wcześniej (Hanna i Lawes

strona 192

1967, Poulsen 1975, Porceddu i inni 1980, Stoddard i Bond 1987, Mesquida i inni 1990).

Już w XIX wieku Darwin stwierdził zmniejszanie się plonu bobiku pozbawionego odwiedzania kwiatów przez owady zapylające. W drodze dalszych badań określono, że spadek ten wynosi 36-45% w zależności od odmiany i warunków pogody. Poza tym na dobrze zapylonej przez owady roślinie strąki zawiązują się niżej, przez co dojrzewanie ich jest bardziej równomierne i są łatwiejsze do zbioru. Rośliny izolowane od owadów są wyższe, strąki są nierównomiernie rozmieszczone, jest ich mniej i mają mniej nasion (Riedel i Wort 1960, Kušnir 1963, Free 1966, Martjanova 1967, Graman i Kouba 1970, Kozin 1973, Poulsen 1975, Woyke 1981, Rowland i Bond 1983, Prabucki i inni 1987, Varis i Brax 1990).

Oprócz wzrostu plonu, zapylenie krzyżowe powoduje wzrost jakości otrzymywanych nasion. Wschody nasion otrzymanych z przekrzyżowania są lepsze, rośliny są silniejsze, obficiej kwitną, a kwiaty wydzielają więcej nektaru. Poza tym są one w większym stopniu zdolne do samozapylania i lepiej zawiązują strąki (Avetisjan i Manuilova 1965, Martjanova 1967, Fruscinate i Monti 1980).

Na wielkoobszarowych plantacjach miejscowa populacja dzikich pszczołowatych nie zapewnia z reguły równomiernego zapylenia i wtedy stwierdza się większy stopień przekrzyżowania i wyższy plon nasion u roślin na obrzeżach niż w centrum plantacji (Bond i Pope 1974, Free i Williams 1976). Można temu zaradzić dowożąc pszczoły miodne do zapylania bobiku. Wyraźnie lepsze plony uzyskuje się z plantacji, które znajdują się w bliższym sąsiedztwie pasieki (Tichonov 1962, Avetisjan i inni 1963, Tokar 1963). Proponowana obsada plantacji bobiku pszczołami, wynosząca 2-5 rodzin pszczelich na 1 ha, przynosi oczekiwaną poprawę plonowania w każdych warunkach wegetacji.

Uprawiane obecnie odmiany bobiku składają się w ⅔ z roślin powstałych w wyniku chowu wsobnego i w ⅓ z roślin heterozyjnych. Te ostatnie pochodzą z przekrzyżowania i dlatego są bardziej żywotne i lepiej plonują. Poza tym są one bardziej zdolne do samozapłodnienia, niż rośliny z chowu wsobnego, które z kolei lepiej wydają nasiona z krzyżówek międzyliniowych w populacji swobodnie zapylanej przez owady. Odmiany takie nazywa się odmianami mieszańcowymi lub syntetycznymi. System hodowli mieszańcowej jest samozachowawczy i opiera się na samoczynnym utrzymywaniu poziomu 35% egzemplarzy heterozyjnych (Free i Williams 1976, Stoddard i Bond 1987). Te odmiany bobiku, wymagają jednak udziału owadów zapylających do dobrego zawiązywania strąków i otrzymywania wysokiego plonu nasion, ale jest on możliwy i opłacalny. Odmiany samopłodne natomiast, z wyhodowaniem których wiąże się wielkie nadzieje, są niezależne od aktywności owadów i plonują bardziej wiernie, jednak uzyskanie form plonujących na należytym poziomie jest czynnikiem warunkującym szerokie

strona 193

wprowadzenie ich do uprawy (Le Guen i inni 1993).

Obecnie wielu naukowców pracuje nad niektórymi aspektami uzyskania takiej formy użytkowej bobiku, w której będą mogły w pełni realizować się jego potencjalne możliwości plonowania. Główną barierą do pokonania jest opadanie zawiązków strąków, co ma niewątpliwie związek z niedostatecznym zapyleniem kwiatów i zapłodnieniem zalążków (Free 1970, Toynbee-Clarke 1971, 1974 i 1979, Rowland i inni 1983 i 1984, Stoddard 1986b i 1986c, Mesquida i inni 1990). Przyszłość dopiero pokaże, czy możliwe będzie uzyskiwanie wysokich plonów wartościowych nasion bobiku bez udziału owadów zapylających.

Celem prezentowanej pracy było wykazanie wpływu owadów pszczołowatych dokonujących zapylenia krzyżowego na wysokość plonu nasion uprawianych obecnie w Polsce odmian bobiku.

METODYKA

Doświadczenia założono metodą bloków losowanych, a z powodu małej powierzchni pola ograniczono się do 4 powtórzeń. Uzyskano 20 poletek o powierzchni 12 m². Każde poletko miało 10 m długości i składało się z 3 rzędów roślin danej odmiany. Poletka łączono parami, tj. po każdych sześciu rzędach zostawiano 1 wolny z przeznaczeniem na ścieżkę do chodzenia podczas obserwacji owadów zapylających.

Zagęszczenie owadów pszczołowatych na wyznaczonych pasach poletek obserwowano przez cały okres kwitnienia w odstępach jednogodzinnych, aby ustalić, które z nich i w jakich porach dnia dokonują zapylenia kwiatów w zależności od panujących warunków pogody.

W celu określenia stopnia zawiązywania się strąków i nasion bez dostępu owadów zapylających do kwiatów, na czas kwitnienia roślin ustawiono na końcu lub na początku każdej pary poletek (przemiennie) izolator z przewiewnej siatki plastykowej (światło oczek 2×2 mm) o wymiarach podstawy 3×3 m i wysokości 2 m.

Po dojrzeniu bobiku pobierano z 2,5 m bieżącego środkowego rzędu każdego poletka (czyli z 1 m²), na swobodzie i pod izolatorem, próby roślin w celu wykonania analizy biometrycznej. Oznaczano liczbę roślin na 1 m², wysokość roślin, wysokość wiązania pierwszego strąka, liczbę kwiatostanów, kwiatów i strąków, a także liczbę nasion w strąku. Po omłóceniu zważono plon nasion i określono masę 1000 nasion.

Przeprowadzono analizę wariancji w układzie trójczynnikowym. Oceny istotności różnic dokonano na podstawie testu Duncana przy poziomie wiarogodności α=0,05.

strona 194

WYNIKI

Zagęszczenie roślin na poletkach. Liczba roślin na jednostce powierzchni jest jedną z podstawowych cech decydujących o wysokości plonu nasion. W omawianych badaniach, dzięki zastosowaniu identycznej liczby wysiewanych nasion na jednostce powierzchni (tj. 50 sztuk na 1 m²) i identycznej głębokości ich wysiewu (8 cm), uzyskiwano co roku bardzo równomierne wschody i prawie tę samą liczbę roślin (około 45) na 1 m².

Jedynie w pierwszym roku badań odmiana Grot wykazała nieco mniej roślin na 1 m² od pozostałych, lecz zarówno na poletkach swobodnie dostępnych dla owadów zapylających, jak i izolowanych od owadów, liczba ich na 1 m² była identyczna i wynosiła 39,3.

Wysokość roślin. Rośliny bobiku badanych odmian o normalnym typie wzrostu (Dino, Stego, Grot, Nadwiślański i Gryf), izolowane od dostępu owadów zapylających, w porównaniu z roślinami swobodnie dostępnymi, były o około 10 cm wyższe, osiągając średnio 131 cm (tab.1). Samokończąca odmiana Tibo zachowywała się podobnie jak odmiany tradycyjne, lecz była zawsze o około 30% niższa. Wśród odmian tradycyjnych Grot i Nadwiślański osiągały średnio o około 10% wyższy wzrost niż Dino i Stego. Rozpatrując średnie dla lat należy

T a b e l a 1 Wysokość roślin badanych odmian bobiku (średnie z 4 powtórzeń) Height of plants of investigated field bean cultivars (average from 4 replications)

Rok Year Sposób zapylenia Pollination method Odmiana – Cultivar: Dino Odmiana – Cultivar: Stego Odmiana – Cultivar: Grot Odmiana – Cultivar: Nadw. Odmiana – Cultivar: Gryf Odmiana – Cultivar: Tibo X̄*
1988 swobodne – free 139,8 143,3 152,0 154,5 155,3 – 147,4 d
izolator – izolator 142,3 146,0 165,5 160,3 157,8 – 153,5 d
1989 swobodne – free 111,0 106,3 127,7 132,0 – 72,3 119,3 bc
izolator – izolator 116,5 118,5 133,0 136,5 – 82,5 126,1 c
1990 swobodne – free 90,0 89,8 105,5 102,5 – 75,3 96,9 a
izolator – izolator 109,5 103,0 123,0 115,3 – 88,0 112,7 b
X̄ swobodne – free 113,6 a 113,1 a 128,4 b 129,7 bc – 73,8 121,2 a
izolator – izolator 122,8 b 122,5 b 140,5 d 137,3 cd – 85,3 130,8 b
Różnice w % Differences in % 8,1 8,3 9,4 5,9 1,6 15,6 7,9
  • – średnie z wartości dla odmian Dino, Stego, Grot i Nadwiślański
  • – average from values for varieties Dino, Stego, Grot and Nadwiślański
  • liczby oznaczone tymi samymi literami nie różnią się istotnie
  • means followed by the same letter are not significantly different
strona 195

stwierdzić, że wysokość roślin bobiku zależała od ilości opadów w końcu maja i w czerwcu. Rośliny bobiku były najwyższe w roku 1988 przy największych opadach (średnio blisko 150 cm), a najniższe w suchym roku 1990 (średnio nieco ponad 100 cm).

Stwierdzono również, że na roślinach izolowanych, w porównaniu z nie izolowanymi, pierwsze strąki zawiązywały się wyżej średnio o około 20%, przy czym większe różnice pod tym względem wykazywała odmiana Dino i Stego, niż Grot i Nadwiślański. Możliwe, że przy braku zapylenia krzyżowego pierwsze kwiaty z samozapłodnienia wykazują mniejszą zdolność do wydania owoców i nasion, gdyż roślina jest dopiero w pełni procesu wzrostu.

Obfitość kwitnienia. Liczba kwiatów na roślinie czterech podstawowych odmian (Dino, Stego, Grot i Nadwiślański) wahała się od 40,6 do 61,6, średnio wynosiła około 52,5 (tab.2). Uwagę zwraca fakt, że odmiana Stego, która miała w roku 1989 najmniej roślin na 1 m², wytworzyła najwięcej kwiatów na roślinie, co jest prawidłowością znaną. Różnice w liczbie kwiatów na roślinie między odmianami, choć istotne, były nieduże. Wyraźnie mniej kwiatów na roślinie wytwarzała samokończąca odmiana Tibo, przeciętnie około 27.

W roku 1990 przy suchej i ciepłej pogodzie w czasie kwitnienia, 4 sys-

T a b e l a 2 Obfitość kwitnienia badanych odmian bobiku Blooming abundance of investigated field bean cultivars

Badana cecha Investigated feature Rok badań Year of study Odmiana – Cultivar: Dino Odmiana – Cultivar: Stego Odmiana – Cultivar: Grot Odmiana – Cultivar: Nadw. Odmiana – Cultivar: Gryf Odmiana – Cultivar: Tibo X̄*
Liczba kwiatów na roślinie Number of flowers per plant 1988 58,4 cd 58,4 cd 42,5 a 49,2 b 58,1 – 52,1 b
1989 59,0 cd 61,6 d 56,6 cd 55,9 cd – 25,2 58,3 c
1990 54,2 bc 53,0 bc 40,6 a 41,5 a – 28,3 47,3 a
X̄ 57,2 b 57,7 b 46,6 a 48,9 a – 26,8 52,5
Liczba kwiatów na 1 m² Number of flowers per 1 m² 1988 2783 d 2631 d 1667 a 2172 bc 2209 – 2314 a
1989 2656 d 2587 d 2748 d 2614 d – 1152 2651 b
1990 2470 cd 2411 cd 1858 ab 1995 ab – 1331 2184 a
X̄ 2637 b 2543 b 2091 a 2260 a – 1242 2383

Objaśnienia patrz tabela 1 – Comments see table 1

strona 196

tematycznie badane odmiany miały mniej kwiatów na roślinie, najczęściej istotnie, aniżeli w poprzednich latach przy bardziej chłodnej i wilgotnej pogodzie. Jedynie samokończąca odmiana Tibo, wykazała jak gdyby tendencję odwrotną. Istotne różnice między latami 1988 i 1989 wynikają prawdopodobnie stąd, że bobik w roku 1988 był stosunkowo później zasiany i, przez analogię do innych roślin, miał prawo wytworzyć mniej kwiatów.

Liczba kwiatów na jednostce powierzchni jest konsekwencją liczby roślin na tej powierzchni i liczby kwiatów na roślinie. Dla podstawowych 4 badanych odmian bobiku wahała się ona w latach od 1667 dla odmiany Grot w roku 1988, do 2783 dla odmiany Dino w tymże roku, a przeciętnie wynosiła 2383. Średnio biorąc, odmiany Dino i Stego wytwarzały istotnie więcej kwiatów na 1 m² niż odmiany Grot i Nadwiślański. Samokończąca odmiana Tibo wytwarzała tylko około 50% tej liczby kwiatów co inne odmiany. Ogólnie stwierdzić należy, że w cieplejszym i suchszym roku 1990 bobik kwitł 12% słabiej od średniej z dwu lat poprzednich. O mniejszej liczbie kwiatów na 1 m² w roku 1988, w porównaniu do roku 1989, zadecydowało słabsze kwitnienie odmian Grot i Nadwiślański i najmniejsza liczba roślin na 1 m² odmiany Grot.

Oblot przez owady zapylające. Owadami odwiedzającymi bobik były głównie pszczoły miodne, które stanowiły średnio około 92% całkowitej liczby owadów oraz trzmiele – około 8%. Wśród pszczół zbieraczki pyłku, a więc osobniki dokonujące zapylenia, stanowiły około 73%, a wśród trzmieli osobniki odwiedzające kwiaty drogą normalną (przez gardziel), czyli dokonujące zapylenia – około 20%. Pozostałe 80% trzmieli to osobniki przegryzające korony kwiatowe u podstawy w celu zdobycia nektaru. Około 10% pszczół miodnych zbierało nektar z nektarników pozakwiatowych, a 17% sięgało po nektar kwiatowy przez wygryzione przez trzmiele otwory.

Stwierdzono, że jeden kwiat bobiku mógł być odwiedzony w kolejnych latach przez pszczołę miodną 7,8; 6,0 i 11,4 raza, a przez trzmiela 0,5; 1,4 i 1,5 raza odpowiednio.

Wszystkie powyższe dane świadczą o tym, że głównymi zapylaczami kwiatów bobiku były pszczoły miodne. Średnie zagęszczenie ich na 100 m² kwitnącego łanu w szczytowych godzinach oblotu podczas okresu pełni kwitnienia roślin wynosiło w roku 1988 – 226, 1989 – 177, a w 1990 – 304, średnio około 236 osobników. Zatem 1 ha bobiku zapewniał „zatrudnienie” jednocześnie dla około 20 tys. zbieraczek pszczoły miodnej, czyli tylu, ile według oceny pszczelarzy może w czerwcu wysyłać na kwiaty jedna silna rodzina pszczela.

Liczba strąków na jednostce powierzchni uprawy. W latach 1988 i 1989, kiedy w okresie kwitnienia pogoda charakteryzowała się większą ilością opadów, niższą temperaturą i słabszym usłonecznieniem, różnice na korzyść owadów zapylających w liczbie wykształcanych przez rośliny strąków wynosiły 40-50%. Przy ciepłej, słonecznej i suchej pogodzie w roku 1990 różnice te były

strona 197

T a b e l a 3 Liczba strąków z nasionami z 1 m² Number of pods with seeds per 1 m²

Rok Year Sposób zapylenia Pollination method Odmiana – Cultivar: Dino Odmiana – Cultivar: Stego Odmiana – Cultivar: Grot Odmiana – Cultivar: Nadw. Odmiana – Cultivar: Gryf Odmiana – Cultivar: Tibo X̄*
1988 swobodne – free 382 354 335 350 337 – 355 d
izolator – izolator 274 247 228 263 245 – 253 b
1989 swobodne – free 331 310 254 284 – 249 295 c
izolator – izolator 243 226 138 146 – 186 188 a
1990 swobodne – free 282 265 320 285 – 264 288 c
izolator – izolator 328 289 249 278 – 269 286 c
X̄ swobodne – free 332 e 309 de 303 de 306 de – 257 312 b
izolator – izolator 282 cd 254 bc 205 a 229 ab – 228 242 a
Różnice w % Differences in % 17,7 21,7 47,8 33,6 37,6 12,7 28,9

Objaśnienia patrz tabela 1 – Comments see table 1

praktycznie równe zeru. Średnio biorąc, przy wolnym zapyleniu rośliny wykształcały blisko o 30% więcej strąków niż rośliny, do których owady pszczołowate dostępu nie miały (tab.3).

Odmiany Grot i Nadwiślański, które bez możliwości zapylenia krzyżowego (pod izolatorem) wykształcały mniej strąków niż Dino i Stego, reagowały istotnie większą zwyżką plonu na obecność owadów zapylających, choć strąków wytwarzały w ogóle nieco mniej. Lepsze wiązanie strąków przez odmianę Dino i Stego w warunkach izolacji od owadów zapylających wskazuje na to, że cechują się one wyższym stopniem samopłodności niż odmiany Grot i Nadwiślański.

Procent wykształconych strąków w stosunku do liczby kwiatów. Chociaż rośliny pod izolatorami kwitły nieco dłużej niż na swobodzie, to ogólną liczbę kwiatów na 1 m² wytwarzały podobną, wynoszącą średnio blisko 2400. Dlatego procent kwiatów, które zawiązały strąki na roślinach pod izolatorem i na swobodzie kształtował się w zasadzie podobnie jak liczba strąków na 1 m².

Rośliny na poletkach swobodnie dostępnych dla owadów zapylających wytwarzały z tej samej liczby kwiatów średnio o 28% strąków więcej niż rośliny izolowane (tab.4). Na poletkach bez dostępu owadów pszczołowatych wszystkie co roku badane odmiany (Dino, Stego, Grot i Nadwiślański) charakteryzowały się przeciętnie podobnym procentem strąków w stosunku do liczby kwiatów, lecz na swobodzie Grot i Nadwiślański wykazały istotnie więk-

strona 198

T a b e l a 4 Procent kwiatów, które zawiązały wykształcone strąki Per cent of flowers, which developed pods

Rok Year Sposób zapylenia Pollination method Odmiana – Cultivar: Dino Odmiana – Cultivar: Stego Odmiana – Cultivar: Grot Odmiana – Cultivar: Nadw. Odmiana – Cultivar: Gryf Odmiana – Cultivar: Tibo X̄*
1988 swobodne – free 13,72 13,50 20,35 16,10 15,26 – 15,92 d
izolator – izolator 9,85 9,40 13,77 12,22 11,09 – 11,32 b
1989 swobodne – free 12,55 11,92 9,52 10,85 – 21,61 11,21 b
izolator – izolator 6,20 8,78 5,12 5,68 – 16,15 7,19 a
1990 swobodne – free 11,38 10,90 17,28 14,40 – 19,83 13,49 c
izolator – izolator 13,20 11,98 13,50 14,10 – 20,21 13,19 c
X̄ swobodne – free 12,55 cd 12,10 bc 15,71 e 13,78 d – 20,72 13,54 b
izolator – izolator 10,75 ab 10,07 a 10,80 ab 10,67 ab – 18,18 10,57 a
Różnice w % Differences in % 16,7 20,2 45,5 29,1 37,6 14,0 28,1

Objaśnienia patrz tabela 1 – Comments see table 1

szą zwyżkę tej cechy (w porównaniu do roślin izolowanych) niż Dino i Stego. Samokończąca odmiana Tibo w każdym przypadku zdecydowanie lepiej zawiązywała strąki, tzn. z każdych 100 kwiatów wydawała ich więcej niż pozostałe odmiany. Biorąc pod uwagę lata badań, procent strąków w stosunku do liczby kwiatów był wyraźnie niższy w roku 1989, w porównaniu do roku 1988 i 1990, zwłaszcza w kombinacji bez dostępu owadów zapylających. Warto pamiętać, że rok 1989 charakteryzował się najniższą w ciągu lat badań temperaturą w czerwcu.

Liczba nasion w strąku. Liczba wykształconych nasion w strąku wahała się najczęściej od 2 do 3, średnio dla roślin swobodnie dostępnych dla owadów pszczołowatych wynosiła 2,65, a dla roślin izolowanych 2,34 (tab.5). Różnica na korzyść zapylania krzyżowego średnio dla wszystkich systematycznie badanych odmian wynosiła około 13%. Odmiany Grot i Nadwiślański, w porównaniu do odmian Dino i Stego, charakteryzowały się istotnie większą liczbą nasion w strąku, zarówno na swobodzie, jak i pod izolatorem.

Różnice w liczbie nasion w strąku między latami były nieduże, ale istotne. Na swobodzie mniej nasion w strąku stwierdzono w roku 1989, a pod izolatorami w roku 1990. Mniejsza liczba nasion w strąku szła w parze z większą liczbą strąków na roślinie, zwłaszcza pod izolatorami w roku 1990, kiedy to wyższa temperatura wyraźnie sprzyjała lepszemu wiązaniu owoców z kwiatów zapylających się samoczynnie.

strona 199

T a b e l a 5 Liczba wykształconych nasion w strąku Number of developed seeds per pod

Rok Year Sposób zapylenia Pollination method Odmiana – Cultivar: Dino Odmiana – Cultivar: Stego Odmiana – Cultivar: Grot Odmiana – Cultivar: Nadw. Odmiana – Cultivar: Gryf Odmiana – Cultivar: Tibo X̄*
1988 swobodne – free 2,50 2,52 2,91 2,94 2,84 – 2,72 d
izolator – izolator 2,27 2,16 2,53 2,59 2,49 – 2,39 b
1989 swobodne – free 2,24 2,30 2,84 2,73 – 2,09 2,53 c
izolator – izolator 2,26 2,23 2,56 2,49 – 2,01 2,38 b
1990 swobodne – free 2,45 2,44 2,97 3,01 – 2,58 2,71 d
izolator – izolator 2,16 1,99 2,44 2,45 – 2,26 2,26 a
X̄ swobodne – free 2,40 c 2,42 cd 2,90 e 2,89 e – 2,34 2,65 b
izolator – izolator 2,23 b 2,12 a 2,51 d 2,51 d – 2,14 2,34 a
Różnice w % Differences in % 7,6 14,2 15,5 15,1 14,1 9,3 13,2

Objaśnienia patrz tabela 1 – Comments see table 1

Liczba nasion z jednostki powierzchni. Średnia liczba nasion, jaką uzyskano z 1 m² w warunkach braku owadów zapylających (pod izolatorem) wynosiła 563, a w warunkach swobodnego krzyżowego zapylania 829 (tab.6).

T a b e l a 6 Liczba nasion z 1 m² Number of seeds per 1 m²

Rok Year Sposób zapylenia Pollination method Odmiana – Cultivar: Dino Odmiana – Cultivar: Stego Odmiana – Cultivar: Grot Odmiana – Cultivar: Nadw. Odmiana – Cultivar: Gryf Odmiana – Cultivar: Tibo X̄*
1988 swobodne – free 956 892 979 1025 956 – 963 d
izolator – izolator 622 531 577 680 607 – 603 b
1989 swobodne – free 750 713 723 775 – 524 740 c
izolator – izolator 548 504 354 364 – 373 442 a
1990 swobodne – free 692 648 943 849 – 677 783 c
izolator – izolator 707 575 610 680 – 606 643 b
X̄ swobodne – free 799 c 751 c 882 d 883 d – 600 829 b
izolator – izolator 626 b 537 a 514 a 575 ab – 490 563 a
Różnice w % Differences in % 27,6 39,9 71,6 53,6 57,5 22,4 47,2

Objaśnienia patrz tabela 1 – Comments see table 1

strona 200

Różnica między tymi wielkościami wynosi 47% na korzyść owadów zapylających. Dla odmiany Grot, Nadwiślański i Gryf zwyżka ta przekraczała 50%, a dla odmiany Dino i Stego wynosiła 30-40% i była istotnie niższa niż dla tamtych odmian. Samokończąca odmiana Tibo w ciepłym roku 1990 wytworzyła stosunkowo dużo nasion w izolatorach, dlatego też zwyżka na korzyść owadów zapylających okazała się mniejsza.

Zarówno pod izolatorami, jak i na swobodzie rośliny bobiku wytwarzały istotnie więcej nasion w roku 1988 niż w 1989. Natomiast w roku 1990, niewątpliwie dzięki wyższej temperaturze, rośliny bobiku wydały stosunkowo dużą liczbę nasion z 1 m² także pod izolatorami.

Dorodność nasion. Średnia masa 1000 nasion uzyskanych z roślin izolowanych od dostępu owadów zapylających wynosiła 624 g, a z roślin swobodnie dostępnych 527 g (tab.7). Różnice okazały się istotne we wszystkich 3 latach badań, a ich wartość średnia wynosi około 18%. Bardziej dorodne nasiona pod izolatorami niż na swobodzie mogły się wykształcać tylko dzięki temu, że było ich w ogóle mniej, a ilość wytwarzanych przez rośliny asymilatów była podobna jak na zewnątrz.

Odmiany Dino i Stego, zarówno w izolatorach, jak i na swobodzie, wykształcały dorodniejsze nasiona niż odmiany Grot i Nadwiślański, które z kolei charakteryzowały się większą liczbą nasion w strąku i z jednostki powierzchni uprawy.

T a b e l a 7 Masa tysiąca nasion w g Mass of 1000 seeds in g

Rok Year Sposób zapylenia Pollination method Odmiana – Cultivar: Dino Odmiana – Cultivar: Stego Odmiana – Cultivar: Grot Odmiana – Cultivar: Nadw. Odmiana – Cultivar: Gryf Odmiana – Cultivar: Tibo X̄*
1988 swobodne – free 586 586 494 495 522 – 540 b
izolator – izolator 687 694 626 612 614 – 655 d
1989 swobodne – free 502 496 499 511 – 378 502 a
izolator – izolator 585 571 573 554 – 438 571 c
1990 swobodne – free 581 539 522 514 – 422 539 b
izolator – izolator 702 665 609 612 – 534 647 d
X̄ swobodne – free 556 b 540 b 505 a 507 a – 400 527 a
izolator – izolator 658 d 643 d 603 c 593 c – 486 624 b
Różnice w % Differences in % 18,3 19,1 19,4 17,0 17,6 21,5 18,4

Objaśnienia patrz tabela 1 – Comments see table 1

strona 201

Plon nasion. Plon nasion badanych odmian bobiku w ciągu lat badań, po przeliczeniu na 1 m² poletek, wahał się od 20,3 do blisko 55,9 dag dla roślin swobodnie oblatywanych przez owady zapylające, a od 16,3 do 49,8 dag dla roślin z poletek izolowanych od dostępu owadów pszczołowatych (tab.8). Odpowiada to takim samym ilościom q/ha. Średni plon nasion z poletek swobodnie zapylanych przez owady wynosił 43,7 q/ha, a z poletek izolowanych 35,4 q/ha. Różnica na korzyść zapylania kwiatów przez owady wynosi 23,4%, czyli stanowi blisko ¼ plonu zbieranego z poletek, do których owady pszczołowate nie miały dostępu.

Na przestrzeni lat efekt pracy owadów zapylających był jednak bardzo różny, co widać na przykładzie średnich dla 4 systematycznie badanych odmian (Dino, Stego, Grot i Nadwiślański). Przy najniższej temperaturze w czerwcu (tj. w okresie kwitnienia bobiku) 1989 r. zwyżka plonu nasion dzięki pracy owadów zapylających na kwiatach przekraczała 40%, przy trochę wyższej temperaturze tego miesiąca w roku 1988 zwyżka ta przekraczała 30%, zaś przy ciepłej, słonecznej i suchej pogodzie w roku 1990 była ona praktycznie równa zeru. W tym też to roku właśnie samokończąca odmiana Tibo, a także odmiany o normalnym typie wzrostu Dino i Stego, wydały wyższe plony nasion pod izolatorem niż na swobodzie, o czym zadecydowała susza w okresie kwitnienia, która bardziej dotknęła rośliny pozostające na swobodzie. Rok wcześniej od-

T a b e l a 8 Plon nasion z poletek w dag/1 m² (odpow. q/ha) Yield of seeds from plots in dag/1 m² (eq. q/ha)

Rok Year Sposób zapylenia Pollination method Odmiana – Cultivar: Dino Odmiana – Cultivar: Stego Odmiana – Cultivar: Grot Odmiana – Cultivar: Nadw. Odmiana – Cultivar: Gryf Odmiana – Cultivar: Tibo X̄*
1988 swobodne – free 55,9 52,4 48,4 50,9 49,8 – 51,9 d
izolator – izolator 42,5 36,8 36,2 41,7 37,3 – 39,3 bc
1989 swobodne – free 38,0 35,3 36,2 39,5 – 20,3 37,2 b
izolator – izolator 32,0 28,7 20,3 20,1 – 16,3 25,3 a
1990 swobodne – free 40,4 35,1 49,2 43,7 – 28,7 42,1 c
izolator – izolator 49,8 38,1 37,2 41,9 – 32,3 41,7 c
X̄ swobodne – free 44,8 b 40,9 b 44,6 b 44,7 b – 24,5 43,7 b
izolator – izolator 41,4 b 34,5 a 31,2 a 34,6 a – 24,3 35,4 a
Zwyżka plonu dzięki pracy owadów w % Increase of yield owing to insects in % 8,2 18,6 42,9 29,2 33,5 0,8 23,4

Objaśnienia patrz tabela 1 – Comments see table 1

strona 202

miana Tibo na krzyżowe zapylanie kwiatów przez owady reagowała blisko 25% zwyżką plonu nasion.

Rozpatrując średnie dla 4 cały czas badanych odmian (Dino, Stego, Grot i Nadwiślański) należy stwierdzić, że pod względem wysokości plonu nasion istotnie się one nie różniły. Odmiany Grot i Nadwiślański we wszystkich latach badań reagowały zwyżką plonu nasion na krzyżowe zapylanie kwiatów przez owady, przy czym w chłodniejszych latach (1988 i 1989) silniej, a w cieplejszym roku 1990 słabiej. Lepsze plonowanie odmiany Dino i Stego w tymże ciepłym i suchym roku 1990 pod izolatorami niż na swobodzie może świadczyć też o wyższym ich stopniu samopłodności w porównaniu z odmianą Grot i Nadwiślański.

DYSKUSJA

Według zaleceń agrotechnicznych (Herse 1982) optymalna liczba roślin bobiku na 1 m², pozwalająca na uzyskiwanie możliwie wysokich plonów nasion, wynosi 50-60. W omawianych doświadczeniach oscylowała ona w pobliżu tej dolnej granicy.

Obiekty bez dostępu owadów zapylających tworzono przez izolowanie roślin na czas kwitnienia przewiewną siatką plastykową (o świetle oczek 2 mm), aby w możliwie najmniejszym stopniu modyfikować im mikroklimat. Pod koniec kwitnienia stwierdzano jednak, że rośliny w izolatorach były nieco wyższe, o czym piszą też inni autorzy (m.in. Riedel i Wort 1960, Graman i Kouba 1970, Poulsen 1975, Varis i Brax 1990). Jedną z głównych przyczyn takiego stanu rzeczy jest słabsze wiązanie w izolatorach owoców i nasion z braku krzyżowego zapylania kwiatów (najbardziej widoczne na kilku najniższych kwiatostanach), co prowadzi do przedłużania się fazy wzrostu roślin.

Wielu naukowców badających wpływ owadów zapylających na plonowanie bobiku (m.in. Avetisjan i inni 1963, Free 1966, Smaragdova i inni 1966, Martjanova 1967, Graman i Kouba 1970, Poulsen 1975, Free i Williams 1976, Prabucki i inni 1987, Mesquida i inni 1990, Varis i Brax 1990) stwierdziło, że roślina ta, choć jest w wysokim stopniu samopłodna i zdolna do samozapylania się kwiatów, reaguje na brak krzyżowego zapylenia przez owady zmniejszeniem stopnia wiązania strąków, mniejszą liczbą nasion w strąku (a dalej na roślinie i na jednostce powierzchni, choć masa 1000 nasion jest nieco wyższa) oraz zmniejszeniem nawet do ponad 30(50)% plonu nasion. To wszystko potwierdzają również przedstawione w tej pracy wyniki. Okazało się przy tym, że dwie z badanych odmian (Grot i Nadwiślański), mające nieco drobniejsze nasiona, są bardziej wrażliwe na brak owadów zapylających, niż dwie inne (Dino i Stego), charakteryzujące się większymi nasionami.

Potwierdzono też ogólnie znaną prawidłowość, którą dla bobu

strona 203

udowodnił m.in. Prabucki i inni (1987), że wyższa temperatura sprzyja lepszemu wiązaniu się strąków i nasion. Dlatego w latach 1988 i 1989, kiedy w okresie kwitnienia pogoda była dość zbliżona pod względem wysokości temperatury i ilości opadów do przeciętnej, zwyżka plonu nasion bobiku dzięki pracy owadów zapylających wynosiła średnio 38%, a w roku 1990, przy pogodzie ciepłej, słonecznej i suchej zwyżka ta stanowiła 1%, czyli praktycznie była równa zeru.

Sprzyjająca dobremu samozapylaniu i dobremu wiązaniu się owoców i nasion pogoda wcale nie zwalnia od zapewniania roślinom samopłodnym, w tym także bobikowi, dobrego zapylania krzyżowego przez owady, ponieważ powoduje to różne niekorzystne następstwa. Dowiedziono bowiem (m.in. Avetisjan i Manuilova 1965, Martjanova 1967, Kozin 1973, Fruscinate i Monti 1980), że nasiona powstałe po samozapyleniu się kwiatów bobiku (choć charakteryzują się większą masą 1000 nasion), wykazują, poza niższym plonem, niższą wartość siewną (tj. słabszą zdolność i energię kiełkowania), a poza tym wyrastające z nich rośliny potomne są słabsze, wydają niższe plony zielonej masy i nasion, w dodatku o mniejszej zawartości białka, a kwiaty ich słabiej nektarują.

Warto może jeszcze zauważyć, że plonem nasion powstałym po krzyżowym zapyleniu kwiatów, w porównaniu z plonem nasion powstałym w wyniku samozapylenia, można obsiać powierzchnię pola większą o tyle procent, o ile plon ten jest wyższy i dodatkowo większą jeszcze z tego tytułu, że drobniejszych nasion zużywa się mniej do uzyskania tej samej obsady roślin na jednostce powierzchni.

PODSUMOWANIE I WNIOSKI

Przy wysiewie na glebie pseudobielicowej lekkiej (kl. IV) na 1 m² 50 nasion, z których wyrastało przeciętnie 45 roślin, osiągających wysokość 100-150 cm i wytwarzających średnio 2400 (2200-2600) kwiatów na 1 m², plony nasion w przeliczeniu na 1 ha w warunkach swobodnego zapylania wynosiły 35-52 q.

Rośliny bobiku, których kwiaty są swobodnie odwiedzane przez owady pszczołowate i zapylane krzyżowo, w porównaniu z roślinami pozbawionymi dostępu owadów zapylających, tj. skazanymi wyłącznie na samozapylenie, plonują lepiej. W omawianych doświadczeniach wytwarzały one średnio o 30% więcej strąków, o 13% więcej nasion w strąku, o 47% większą liczbę nasion na 1 m² (przy mniejszej masie 1000 nasion o 18%) i wydawały w rezultacie średnio o 23(0-90)% wyższe plony nasion.

Stwierdzono różnice w reakcji różnych odmian bobiku na brak lub obecność owadów zapylających. Odmiany o nasionach drobniejszych (Nadwiślański i Grot) zapylane krzyżowo wykazały zwyżkę plonu nasion przeciętnie 36%, podczas gdy odmiany o nasionach większych (Dino i Stego)

strona 204

tylko 13%. Do tej grupy można też zaliczyć samokończącą odmianę Tibo.

Zwyżka plonu nasion bobiku powodowana krzyżowym zapylaniem kwiatów zależy od warunków pogody. W latach o pogodzie w czerwcu bardziej zbliżonej do przeciętnej pod względem temperatury i ilości opadów wynosiła ona średnio aż 40%, zaś w roku o pogodzie w czerwcu ciepłej, słonecznej i suchej – tylko około 5%, przy czym dla odmian o nasionach drobniejszych zwyżka stanowiła 17%, a dla odmian o nasionach większych, a także samokończącej Tibo, plony z roślin izolowanych od dostępu owadów były nawet wyższe, gdyż pod izolatorami ujemne skutki suszy były mniej dotkliwe.

Lepsze plonowanie roślin izolowanych od dostępu owadów w roku o pogodzie ciepłej, słonecznej i suchej, niż w latach o pogodzie bardziej chłodnej i wilgotnej, świadczy o tym, że ogólnie znana prawidłowość lepszego samozapylania się kwiatów i lepszego wiązania przez nie owoców i nasion przy wyższych temperaturach dotyczy także bobiku, choć poszczególne jego odmiany reagują tu niejednakowo.

Biorąc pod uwagę dane z literatury, że nasiona bobiku powstałe z samozapylenia wykazują szereg cech ujemnych, takich jak mniejsza zdolność kiełkowania, słabszy wzrost roślin potomnych i gorsze ich plonowanie, trzeba nawet w latach bardzo ciepłych zapewniać plantacjom bobiku dobre zapylenie kwiatów przez pszczoły, które zapewniają realnie 25(30)% zwyżkę plonu nasion tej rośliny.

Pszczelarze raczej nie mogą liczyć na zbiory miodu z bobiku, bo choć pszczoły chętnie lecą na tę roślinę po pyłek, to dostępna im ilość nektaru na 1 ha wystarcza włściwie tylko na potrzeby bieżące jednej rodziny pszczelej. W warunkach braku w okolicy roślin konkurencyjnych, jedna rodzina pszczela zapewnić może dostatecznie dobre zapylenie plantacji. Plantatorowi opłaca się wynajmować rodziny pszczele do zapylania bobiku i to nawet więcej niż jedną na 1 ha, gdyż ekwiwalent za tego typu usługi stanowi tylko małą część wartości uzyskiwanej zwyżki plonu nasion.

LITERATURA

Avetisjan G.A., Manuilova A.S. (1965) – Posledejstvie raznych sposobov opylenija na semennye kačestva i intensivnost fotosinteza raznych sortov kormovych bobov. XX Jubilejnyj Meždunarodyj Kongress po Pčelovodstvu. Izd. Kolos 1965, 95-102 s.

Avetisjan G.A., Kozin R.B., Manuilova A.S. (1963) – Biologija cvetenija i opylenija raznych sortov kormovych bobov (Vicia faba L.) v usloviach lesnoj zony SSSR. XIX Meždunarodnyj Kongress po Pčelovodstvu. Izdatelstvo Selskochozjajstviennoj Literatury, Žurnalov i Plakatov, Moskva 1963, 207-225 s.

Bond D.A., Pope M. (1974) – Factors affecting the proportions of cross-bred and selfed seed obtained from field bean (Vicia faba L.) crops. J.agric.Sci., Camb., 83:343-351.

Free J.B. (1966) – The pollination requirements of brod beans and field beans (Vicia faba L.). J.agric.Sci. 66 part 3:395-397.

strona 205

Free J.B. (1970) – Insect pollination of crops. Acad. Press, London-New York,:242-251.

Free J.B., Williams I.H. (1976) – Pollination as a factor limiting the yield of field beans (Vicia faba L.). J.agric.Sci., Camb., 87:395-399.

Fruscinate L., Monti L.M. (1980) – Direct and indirect effects of insect pollination on the yield of field beans (Vicia faba L.). Z. Pflanzenzüchtg., 84:323-328.

Graman J., Kouba J. (1970) – Vliv opylovaci činnosti včel na vynos semen konskeho bobu. Včelarstvi, (7):156-157.

Hanna A.S., Lawes D.A. (1967) – Studies on pollination and fertilization in the field bean (Vicia faba L.). Ann.appl.Biol., 59:289-295.

Herse J. i inni (1982) – Szczegółowa uprawa roślin. Warszawa, PWN, 488-492 s.

Kambal A.E. (1969) – Flower drop and fruit set in field beans, Vicia faba L. J.agric. Sci., Camb., 72:131-138.

Kambal A.E., Bond D.A., Toynbee-Clarke G. (1976) – A study on the pollination mechanism in field beans (Vicia faba L.). J.agric.Sci., Camb., 87:519-526.

Kozin R.B. (1973) – Opylenie rastenij pčelami i kačestvo urožaja. Vest. Selskochozjajstviennoj Nauki, 1973(8):72-75.

Kušnir L.G. (1963) – Pčely i kormovye boby. Pčelovodstvo, 1963(2):13-14.

Le Guen J., Mesquida J., Pierre J.S., Morin G., Tasei J.N., Carre S. (1993) – Efficiency of pollinating treatments on 2 lines of spring faba bean (Vicia faba L. var. equina Steudel) with different levels of self-fertility and using 3 species of Bombus (Hymenoptera: Apidae). Apidologie, 25(1):129-145.

Martjanova A.I. (1967) – Vlijanie sposoba opylenija na semennuju produktivnost i kačestvo semjan kormovych bobov. Biul. Moskovskovo Obščestva Uspytatelej Prirody, Od. biologii, 72(2):83-92.

Mesquida J., Le Guen J., Tasei J.N., Carre S., Morin G. (1990) – Effect of pollination treatments on reproductive organ abortion rates, yield and crossing rates in 2 lines of spring faba bean (Vicia faba L. var. equina Steudel). Apidologie, 21:511-525.

Porceddu E., Monti L.M., Fruscinate L., Volpe N. (1980) – Analysis of cross-pollination in Vicia faba L. Z. Pflanzenzüchtg., 84:313-322.

Poulsen M.H. (1975) – Pollination, seed setting, cross-fertilisation and inbreeding in Vicia faba L.. Z. Pflanzenzuchtg., 74(2):97-118.

Prabucki J., Chuda-Mickiewicz B., Woyke H. (1987) – Wpływ pszczół na plon nasion bobu (Vicia faba L. var. major). XXXI Międzynarodowy Kongres Pszczelarski, Warszawa, 260-261 s.

Riedel J.B.M., Wort D.A. (1960) – The pollination requirement of the field bean (Vicia faba). Ann.appl.Biol., 48(1):121-124.

Rowland G.G., Bond D.A. (1983) – The relationship between number of seeds and the frequency of ovule fertilization in field beans (Vicia faba L.). J.agric.Sci., Camb., 100:35-41.

Rowland G.G., Bond D.A., Parker M.L. (1983) – Estimates of the frequency of fertilization in field beans (Vicia faba L.). J.agric.Sci., Camb., 100:25-33.

Rowland G.G., Duc G., Picard J. (1984) – The effect of environment, apex excision and flower removal on fertility components of faba beans (Vicia faba L.). Can. J.Plant Sci., 64:95-103.

Smaragdova N.P., Stepanova L.N., Borodina L.N. (1966) – K biologii kormovych bobov (Vicia faba L.) v uslovijach nečernozemnoj polosy. Biologia i vozdelyvanie selskochozjajstviennych kultur, 101-114 s.

Stoddard F.L. (1986a) – Floral viability and pollen tube growth in Vicia faba L. J. Plant Physiol., 123(3):249-262.

Stoddard F.L. (1986b) – Pollination and fertilization in comercial crops of field beans

strona 206

(Vicia faba L.). J.agric.Sci., 106:89-97.

Stoddard F.L. (1986c) – Effects of irrigation, plant density and genotype on pollination, fertilization and seed development in spring field beans (Vicia faba L.). J. agric. Sci., Camb., 107:347-355.

Stoddard F.L., Bond D.A. (1987) – The pollination requirements of the faba bean. Bee Wld., (3):144-153.

Tichonov L.S. (1962) – Boby i pčely. Pčelovodstvo, 1962(1):26-27.

Tokar N.A. (1963) – Pčely i kormovye boby. Pčelovodstvo, 1963(2):14-15.

Toynbee-Clarke G. (1971) – Pollination studies with highly-inbred lines of winter beans (Vicia faba L.). J.agric.Sci., Camb., 77:213-217.

Toynbee-Clarke G. (1974) – The response to various pollination treatments in inbred lines of horse and tick beans (Vicia faba L.). J.agric.Sci., Camb., 82:531-534.

Toynbee-Clarke G. (1979) – Influence of stem apex on crosses between subspecies of Vicia faba L. J.agric.Sci., Camb., 93:111-114.

Varis A.L., Brax R. (1990) – Effect of bee pollination on yield and yield components of field bean (Vicia faba L.). J.agric.Sci. in Finland, 62(1):45-49.

Woyke H. (1981) – Pszczoły i trzmiele mogą znacznie podnieść wysokość i jakość plonu nasion bobu. Hodowla Rośl., 2:21-25.

INFLUENCE OF POLLINATING INSECTS ON YIELD OF SEVERAL FIELD BEAN CULTIVARS (VICIA FABA L. SSP. MINOR HARZ)

Z. Kołtowski

Summary

Yielding of several currently growing in Poland of field bean cultivars (Dino, Stego, Grot, Nadwiślański, Gryf i Tibo) was investigated in Puławy in years 1988-1990. The yield of seeds from plots accessible for pollinating insects and plots under isolators made of plastic net, (where pollinating insects, mainly honey bees and bumblebees, had not access), was compared. The experiment was conducted on sandy pseudopodsolic soil in 4 replications and it was used a normal applied technique of field-crop production.

From 50 seeds per 1 m², average obtained 45 plants about 100-150 cm of height with 2400 (2200-2600) flowers per 1 m². Plants accessible for pollinating insects yielded 35-52 q of seeds from 1 ha.

Field bean plants, which flowers were visited by pollinating insects and cross-pollinated, compared to plants without pollinating insects, i.e. only auto self-pollinated, yielded better. In these experiments they produced average 30% more pods, 13% more seeds per pod, 47% more seeds per 1 m² (with less mass of 1000 seeds about 18%) and finally yielded about 23(0-90)% better.

Some differences between cultivars in reaction on absence or presence of pollinating insects were stated. Cultivars with smaller seeds (Nadwiślański and Grot) cross-pollinated yielded better average about 36%, while cultivars with bigger seeds (Dino and Stego) only about 18%. The cultivar Tibo was belonged to the last group.

The increase of seeds yield caused by cross-pollination of flowers depends on the weather conditions. In the years with the temperature and rainfalls in June similar to many years’ mean it was average 40%. In a year with hot, sunńy and dry June it was only about 5%, but for

strona 207

cultivars with smaller seeds 17%, and for cultivars with bigger seeds and also self-ending Tibo, yield from plants isolated against insects was even heigher, because the effect of dry weather was less under isolators.

Better yielding of plants isolated against insects in year with hot, sunny and dry weather, than in years with colder and moister weather, evidence, that generally known regularity of better self-pollinating of flowers and better set of fruits and seeds in higher temperatures confirms in field bean too, but individual cultivars have different reaction.

If we take under consideration the fact, that field bean seeds generated from self-pollination have a lot of defects (as less germination power, weaker growth of next generation plants, and worse their yielding), we should secure of good pollination of flowers by honey bees for field bean plantations, even in very hot years, which causes practicability increase of seeds yield about 25(30)%.

Beekeepers can’t have any hope for yield of honey from field bean. Honey bees willingly collect field bean pollen, but accessible to them the quantity of nectar from 1 ha is sufficient for necessaries of life of 1 colony only. One honey bee colony will be able to secure a good cross-pollination of plantation in case of competitive flows absence. Renting honey bee colonies to pollination of field bean (even more than 1 per 1 ha) is profitable, because the equivalent for this service composes only the small part of increased yield value.

Keywords: field bean, pollination, yielding.


Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 191: „pstewną” → pastewną
  • s. 198, tab. 4: „9,40″ → 9,46
  • s. 198, tab. 4: „6,20″ → 9,20
  • s. 204: „włściwie” → właściwie
  • s. 204, piśmiennictwo: „Meždunarodyj” → Meždunarodnyj
  • s. 204, piśmiennictwo: „brod beans” → broad beans
  • s. 205, piśmiennictwo: „Pflanzenzuchtg.” → Pflanzenzüchtg.
  • s. 205, piśmiennictwo: „comercial” → commercial
  • s. 206, streszczenie: „sunńy” → sunny
  • s. 207, streszczenie: „heigher” → higher

Podobne wpisy