WARTOŚĆ UŻYTKOWA MIESZAŃCÓW PSZCZÓŁ RASY KRAIŃSKIEJ I KAUKASKIEJ
tekst: Michał Gromisz, Jerzy Bobrzecki
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXIX, 1985 — Michał Gromisz, Jerzy Bobrzecki
strona 93PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XXIX 1985
Michał Gromisz, Jerzy Bobrzecki
Oddział Pszczelnictwa ISK i Zakład Pszczelnictwa AR-T Olsztyn
WPROWADZENIE
Na ogół krzyżowane są u nas matki rasy obcej, kaukaskiej czy kraińskiej, z trutniami pszczoły miejscowej środkowoeuropejskiej. Krzyżowanie odwrotne ma raczej rzadko miejsce, bo występują trudności z zabezpieczeniem właściwego doboru trutni w naturalnych warunkach kojarzenia. Poza tym panuje przekonanie, że potomstwo mieszańców reprezentowanych przez matki krajowe ustępuje wartością użytkową mieszańcom odwrotnym, to znaczy rodzinom, w których wstępuje matka rasy obcej unasieniona przez trutnie krajowe. Jest w tym sugestia o większym wpływie matki niż ojców na cechy potomstwa.
Sprawa nie jest taka oczywista. Po pierwsze w tego typu rodzinach mieszańcach funkcjonuje matka czystorasowa, a więc zachowanie się jej jest właściwe pszczołom rasy, do której ona należy. Po drugie w rodzinach mieszańców odmienność współdziałania różnych rasowo genotypów matek z podobnymi składem genotypami ich córek robotnic w dwukierunkowym krzyżowaniu, może doprowadzić do różnic między tymi typami. Po trzecie — współdziałanie dotyczy także genotypów matek, jej córek robotnic i środowiska. W tym zakresie mamy doświadczalne potwierdzenie występowania tego rodzaju źródeł zmienności cech użytkowych rodzin pszczelich (Gromisz i inni 1978). Po czwarte wreszcie — opinie na ten temat często urabiane są na podstawie obserwacji rodzin pszczelich mylnie kwalifikowanych jako mieszańce. Ten ostatni przypadek opisaliśmy w doświadczeniu z lat 1970—1972 (Bornus i inni 1974, Gromisz i inni 1974). W naturalnych warunkach unasieniania skuteczność doboru jest często wątpliwa i na ogół otrzymuje się pszczołę miejscową nieco zmieszańcowaną w sposób niezamierzony. Badania morfologiczne rodzin pszczelich potwierdziły tego rodzaju zjawisko. Pod względem morfologicznym nie stwierdzono różnicy między mieszańcami obukierunkowymi przy krzyżowaniu pszczoły kaukaskiej z pszczołą miejscową środkowoeuropejską (Gromisz 1979).
strona 94W tej pracy podejmujemy próbę oceny podobieństwa pod względem cech użytkowych mieszańców obukierunkowych pszczół rasy kaukaskiej i kraińskiej, w porównaniu do form rodzicielskich, użytkowanych w surowych warunkach klimatycznych Warmii.
MATERIAŁ I METODA
Doświadczenie przeprowadzono w ramach oceny przydatności uli o ścianach izolowanych i nieizolowanych, podjętej przez Zakład Pszczelnictwa Akademii Rolniczo-Technicznej w Olsztynie (Bobrzecki i Gromisz 1984). Zlokalizowano je w pasiece stacjonującej w miejscowości Bałdy, odległej około 30 km od Olsztyna. Obserwacje gromadzono w trzech kolejnych sezonach pasiecznych od 1978 do 1980 roku.
Do porównania wprowadzono dwie rasy pszczół, kaukaską (Apis mellifera caucasica) i kraińską (A. m. carnica) oraz ich mieszańce obukierunkowe, tworząc następujące grupy po 8 rodzin pszczelich w każdej:
- pszczoła kaukaska (cau × cau) — 6 matek importowanych z ZSRR, 2 wychowane na miejscu i sztucznie unasienione,
- pszczoła kraińska (car × car) — matki importowane z Austrii,
- mieszańce cau × car — matki kaukaskie unasienione (sztucznie) przez trutnie kraińskie,
- mieszańce odwrotne car × cau — matki kraińskie unasienione przez trutnie kaukaskie.
Rodziny pszczele utrzymywano w ulach wielokorpusowych (komplet: 4 korpusy po 10 ramek) o ramce 360×180 mm. Połowa uli w każdej grupie porównywanej miała ściany ocieplane izolacją, pozostałe — ściany bez izolacji (drewno o grubości 25 mm). Wyniki dotyczące uli izolowanych i bez izolacji są tematem innego opracowania (Bobrzecki i Gromisz 1984). Pasiekę wywożono na pożytek z gryki.
W obserwacjach uwzględniono cechy dotyczące rozwoju rodzin, ich produkcyjności i zimowania, według następującej kolejności:
1, 2, 3 — ilość czerwiu w dm² w terminach 18 V, 6 VI i 27 VI, jako wskaźnik intensywności rozwoju rodzin pszczelich,
4 — ilość czerwiu w dniu 15 VIII — jako wskaźnik intensywności popożytkowego czerwienia matek,
5 — ilość miodu odwirowanego; daty wirowania: 1978 — 24 VII i 28 VIII, 1979 — 10 VIII, 1980 — 18 VI i 7 VIII,
6 — ilość miodu pozostawionego w zapasach na zimę,
7 — zużycie pokarmu zimą (od dokarmiania jesiennego do głównego przeglądu wiosennego),
8 — liczba arkuszy odciągniętej węzy,
9 — stopień zawilgocenia uli po zimie — stosowano skalę punktową od 1 — brak zawilgocenia do 5 — bardzo duże zawilgocenie,
10 — ilość martwych pszczół po okresie zimy na dennicy ula.
W stosunku do większości wymienionych cech zastosowano analizę
strona 95wariancji. Ocenę istotności różnic pomiędzy średnimi oparto na teście Duncana, przyjmując niższy poziom istotności (a = 0,05).
W celu kompleksowej oceny rojów i grup rojów na podstawie zespołu 10 cech dokonano:
a) obliczenia znormalizowanych wartości (z) cech według wzoru:
z = (x — x̄) : s
w którym x — symbolizuje rzeczywistą wartość cechy danej rodziny, x̄ — średnią arytmetyczną wartość rzeczywistą zbioru rodzin, s — standardowe odchylenie w tym zbiorze;
b) obliczenia średnich odległości (stopień podobieństwa) między rodzinami, wychodząc z wzoru:
Odległość_A—B = Σ|z_A — z_B| / 10
w którym odległość rodziny A od rodziny B jest średnią z sumy bezwzględnych wartości różnic pomiędzy znormalizowanymi wartościami poszczególnych cech od 1 do 10 dla rodziny A i rodziny B;
c) uporządkowania zbioru rodzin pszczelich w tak zwanym dendrycie wrocławskim, przyjmując jako kryterium ich podobieństwa najmniejsze odległości między nimi.
Ocenę kompleksową oparto na wzorach zaczerpniętych z prac Florka i innych (1951) i Perkala (1953).
WYNIKI
Użytkowane w rejonie Olsztyna pszczoły rasy kaukaskiej i kraińskiej różniły się między sobą znacznie w wielu cechach o gospodarczym znaczeniu. Korzystniej wypadały pszczoły kraińskie. W okresie wiosennym wychowywały one więcej czerwiu i później zbierały więcej miodu niż pszczoły kaukaskie. Odciągnęły również więcej plastrów z poddanej węzy i w okresie popożytkowym czerwiły intensywniej, a zimę znosiły lepiej, jeżeli oceniać na podstawie ilości osypu zimowego i stopnia zawilgocenia ula. Stwierdzono istotność tych różnic w cechach, do których zastosowano analizę zmienności (tab. 1).
Tak odmiennie reagujące na warunki doświadczenia rasy czyste dawały mieszańce znacznie odbiegające od form rodzicielskich. Wartość cech użytkowych mieszańców w zasadzie mieściła się w przedziale różnicy między rasą kraińską i kaukaską, ale na ogół przewyższała średnią wartość dla tych dwóch ras. Jeżeli przyjmiemy, że taki układ oznacza występowanei heterozji, to rzeczywiście u naszych mieszańców przejawiła się ona. Jej nasilenie w stosunku do poszczególnych cech kształtowało się dość rozmaicie. W ilości pielęgnowanego czerwiu wiosną mie-
strona 96Tabela 1 Cechy użytkowe pszczół ras czystych i ich mieszańców Utility features of pure races and their hybrids
| Cecha / Feature | kolejność cech / feature sequence | cau × cau | car × car | cau × car | car × cau |
|---|---|---|---|---|---|
| Ilość czerwiu w dm²: / No. of brood in 1 dm²: | |||||
| 18 V / May 18 | 1 | 7,65a | 16,68c | 13,83b | 14,15b |
| 6 VI / June 6 | 2 | 30,67a | 43,70b | 37,85b | 42,05b |
| 27 VI / June 27 | 3 | 47,38a | 62,36b | 58,03b | 56,03a,b |
| 15 VIII / August 15 | 4 | 28,62a | 38,41b | 36,20b | 28,12a |
| Miód (pokarm) w kg: / Honey (kg): | |||||
| odwirowany / centrifuged | 5 | 7,3a | 10,3b | 10,8b | 10,1b |
| w zapasach zimowych / in winter stores | 6 | 1,4 | 1,0 | 1,4 | 1,3 |
| zużycie zimą / winter utilization | 7 | 7,1a | 7,5b | 7,0a,c | 6,8c |
| Produkcja wosku: liczba arkuszy węzy / Wax production: No. of foundation sheets | 8 | 4,7 | 6.2 | 6,2 | 5,7 |
| Zwilgocenie uli w stopniach / Degree of hive moistness | 9 | 3,63 | 2,63 | 3,04 | 3,21 |
| Osyp zimowy: liczba martwych pszczół / No. of dead bees after winter | 10 | 453a | 282b | 292b | 323b |
a, b, c — differences statistically siknificant (a=0.05). a—b—c — stwierdzona istotność różnicy przy (a=0,05).
szańce były bliskie pułapu osiągniętego przez pszczoły kraińskie, znacznie przewyższając pod tym względem kaukaską rasę pszczół. W sumie jednak mieszańce wychowywały mniej czerwiu niż pszczoły czystej rasy kraińskiej, ale zebrały miodu w przybliżeniu tyle samo. W tym właśnie miejscu uwidaczniają się dodatnie skutki heterozji: zwiększona wydajność miodowa w przeliczeniu na ilość wychowanego czerwiu. Na 1 ramkę czerwiu wypadało u pszczoły kaukaskiej 1,10 kg miodu odwirowanego, u kraińskiej — 1,09 kg, a u mieszańców typu cau × car — 1,28 kg i typu car × cau — 1,14 kg. Upraszczając można powiedzieć, że nakłady energii rodzin pszczelich na rozwój siły wyżej procentowały u mieszańców niż u form rodzicielskich. Źródła różnicy trzeba chyba
strona 97szukać w zmożonej pracowitości pszczół mieszańców, podczas gdy u ras czystych wyniki produkcyjne były w jakimś stopniu funkcją siły rodzin.
Innym momentem zjawiska heterozji, która wyraźnie zaznaczyła się w tym doświadczeniu, była wielkość zużycia zapasów pokarmu zimą. U ras czystych korelowało ono z intensywnością czerwienia na przedwiośniu, w okresie poprzedzającym ocenę zapasów w ulu. Mieszańce zużywały jednak pokarmu mniej nawet niż skąpo nim gospodarujące pszczoły kaukaskie (przeciętnie o 3%), ale poziom ich czerwienia bliski był osiąganemu (84%) przez pszczoły krańskie, najintensywniej w doświadczeniu się rozwijające.
Pomiędzy mieszańcami typu cau × car i car × cau występowały różnice w zakresie każdej oznaczonej cechy, ale na ogół nie stwierdzono ich istotności w statystycznej analizie wariancji. Nie możemy więc powiedzieć z całą stanowczością, który typ mieszańca wypadał korzystniej w warunkach doświadczenia. Byłoby to niemożliwe i ze względu na to, że w stosunku do poszczególnych cech ocena mieszańca danego typu wypadała zróżnicowanie. Jednakże każda z rodzin jest w jakimś stopniu podobna do wszystkich innych rodzin i stopień tego podobieństwa można scharakteryzować na podstawie zespołu cech. W wyniku stosunkowo prostych przekształceń otrzymujemy liczby, które określają odległości podobieństwa między rodzinami w ich zbiorze, wyrażone wielokrotnością standardowego odchylenia. Im odległości przybierają wyższą wartość, tym podobieństwo między rojami staje się mniejsze. Odelgłość równa zero ma miejsce w przypadku, gdy porównywane rodziny są identyczne pod względem wszystkich branych pod uwagę cech. Uporządkowanie rodzin według ich stopnia wzajemnego podobieństwa pozwala na wykreślenie tak zwanego dendrytu wrocławskiego, w którym zostają połączone roje najbardziej podobne do siebie pod względem analizowanych cech użytkowych.
W części A ryciny 1 przedstawiamy dendryt rodzin pszczelich rasy kaukaskiej i kraińskiej. Każda z tych ras zajmuje w dendrycie swoją lokalizację, tworząc dwie grupy rodzin. Odmienny obraz przedstawia dendryt rodzin mieszańców zamieszczony w części B tejże ryciny. Brakuje w nim wyraźnego rozgraniczenia graficznego pomiędzy typami krzyżowania cau × car i car × cau. Wzajemnie są one przemieszane pod względem podobieństwa. Mieszańce z krzyżowania obukierunkowego nie różniły się zatem między sobą w sposób istotny. Podobnie i w ich stosunku do form rodzicielskich brakowało ukierunkowanego zróżnicowania. Podobieństwo mieszańców do danej rasy nie miało związku z tym, czy ta rasa była reprezentowana w krzyżowaniu przez matkę czy przez trutnie. Miejsca rodzin mieszańców w dendrycie wskazują to wyraźnie (ryc. 2). Na tym rysunku dendrytu rodziny rasy kraińskiej i kaukaskiej wyodrębniają się również zdecydowanie, aczkolwiek są nieco przemieszane z mieszańcami jednego lub drugiego typu. Można jednak spekulować, że większa liczba rodzin mieszańców ciąży ku rasie kaukaskiej,
strona 98
Ryc. 1. Schemat podobieństwa rodzin pszczelich na podstawie 10 cech użytkowych A — rasa kaukaska i kraińska B — mieszańce obukierunkowe rasy kaukaskiej i kraińskiej Fig. 1. Scheme of the similarity of bee families based on 10 utility features A — Caucasian and Carniolan races B — hybrids of Caucasian and Carniolan races
i że w tej grupie przeważają mieszańce typu car × cau. Różnice w stopniu podobieństwa tego typu mieszańca do rasy kaukaskiej i kraińskiej są jednak minimalne, jak się potem przekonamy.
W graficznym obrazie dendrytu są wykreślone jedynie najmniejsze odległości pomiędzy rodzinami, obliczone na podstawie badania 10 cech użytkowych. Każda rodzina pozostaje jednak pod względem podobieństwa w jakimś stosunku do innych rodzin całego lub części zbioru. Można obliczyć jej średni stopień podobieństwa, to znaczy odległość od pozostałych rodzin. Można też obliczyć średnią odległość pomiędzy rodzinami w obrębie dowolnej grupy. W naszym doświadczeniu otrzymamy następujące wskaźniki stopnia wyrównania porównywanych grup rodzin:
strona 99
Ryc. 2. Schemat podobieństwa rodzin pszczelich ras czystych i mieszańców międzyrasowych Zakreślono miejsca w dendrycie zajęte przez rodziny rasy kaukaskiej i kraińskiej Fig. 2. Scheme of the similarity of pure race families and their hybrids Outlined dendrite places with Caucasian and Carniolan race families
strona 100cau × cau — 0,51 car × car — 0,76 cau × car — 0,88 car × cau — 0,89
Mieszańce z obukierunkowego krzyżowania charakteryzowały się więc podobną zmiennością pomiędzy rodzinami, ale była ona większa niż stwierdzona u czystych ras, zwłaszcza rasy kaukaskiej. Wprowadzenie zatem do pasiek mieszańców przynosi ryzyko zwiększenia różnic pomiędzy rodzinami w cechach pośrednio i bezpośrednio związanych z produkcją.
Na podobnej zasadzie jak podobieństwo rodzin wewnątrz grupy, można scharakteryzować liczbowo i średni stopień podobieństwa rodzin pomiędzy grupami. Zestawiając grupy rodzin porównywanych w naszym doświadczeniu otrzymamy następujące wskaźniki:
| car × cau | cau × car | car × car | cau × cau | |
|---|---|---|---|---|
| cau × cau | 0,91 | 0,97 | 1,15 | 0 |
| car × car | 0,95 | 0,87 | 0 | |
| cau × car | 0,86 | 0 | ||
| car × cau | 0 |
Największy dystans dzielił rasy czyste, kaukaską i kraińską, najmniejsza zaś odległość występowała pomiędzy grupami mieszańców obukierunkowych, cau × car i car × cau. Przeciętnie mieszańce były bliższe cechami użytkowymi rasie kraińskiej niż kaukaskiej, ale stopień ich podobieństwa przesuwał się w jedną bądź drugą stronę w zależności od typu krzyżowania.
WNIOSKI
Z dwóch uznanych u nas obcych ras pszczół nadają się lepiej na teren województwa olsztyńskiego pszczoły kraińskie niż kaukaskie, rozprowadzane w formie czystorasowej.
Wartość użytkowa mieszańców pszczół rasy kraińskiej i kaukaskiej kształtuje się w przybliżeniu na poziomie wartości użytkowania rodzin czystej rasy kraińskiej, krzyżowanie takie nie przynosi zatem bezpośrednio zwiększenia zysku w zbiorach miodu.
Mieszańce odróżniają się korzystnie od form rodzicielskich mniejszym zużyciem pokarmu zimą w stosunku do ilości wychowanego na przedwiośniu czerwiu oraz wyższą efektywnością zbiorów miodu w przeliczeniu na ilość wychowanego wiosną czerwiu w ogóle. Te ich cechy można rozwijać na drodze hodowlanej.
Na podstawie kompleksowej analizy 10 cech o znaczeniu użytkowym nie stwierdzono różnic pomiędzy mieszańcami typu cau × car i car × cau. Przydatność użytkowa obukierunkowych mieszańców rasy kaukaskiej
strona 101i kraińskiej jest więc podobna, co w zaleceniach hodowlanych należy brać pod uwagę.
Ze względu na dużą wartość użytkową i przydatność pszczół rasy kraińskiej w rejonie Olsztyna można tę rasę na tamtejszym terenie utrzymywać w czystości i doskonalić genetycznie, rezygnując bez szkody w produkcji z wykorzystywania mieszańców międzyrasowych.
LITERATURA
- Bobrzecki J. i Gromisz M., 1984: Przydatność w pasiekach uli jednościennych w okolicach Olsztyna. Pszczeln. Zesz. Nauk., 28: 63—83.
- Bornus L. i inni 1974: Przydatność użytkowa mieszańców międzyrasowych pszczoły miodnej w warunkach przyrodniczych Polski. Pszczeln. Zesz. Nauk., 18: 1—51.
- Florek K. i inni 1954: Taksonomia wrocławska. Przegląd Antropologiczny, 17: 193—211.
- Gromisz M. 1979: Międzyrasowe mieszańce obukierunkowe. Pszczelarstwo, 30 (1): 3—5.
- Gromisz M. i inni 1974: Ocena morfologiczna mieszańców międzyrasowych pszczoły miodnej. Pszczeln. Zesz. Nauk., 18: 77—90.
- Gromisz M. i inni 1978: Produkcyjność mieszańców międzyliniowych pszczoły miodnej w różnych regionach Polski. Pszczeln. Zesz Nauk., 22: 3—19.
- Perkal J., 1953: Taksonomia wrocławska. Przegląd Antropologiczny, 19: 82—105.
USEFULNESS OF CARNIOLAN AND CAUCASIAN RACE HYBRIDS
Michał Gromisz and Jerzy Bobrzecki
Summary
Carniolan and Caucasian bee races and their hybrids: car × cau and cau × car were compared in Olsztyn region in 1978—1980. The following utility features were taken into account: number of brood per 1 dm² on May 18, June 6 and 27, and August 15; amount of a centrifuged honey; amount of honey for winter stores; winter utilization of feed; number of drawn out foundation sheets; degree of hive moistness affter winter; and number of dead bees on a hive bottom board after winter. On the basis of complex analysis by the use of the method of Wroclaw dendrites, the differences in these features were demonstrated between the pure races and no differences were noted between the hybrids. Honey yield was similar in the hybrids and Carniolan race, wheras the productivity of Caucasian bees differed from that of hybrids and Carniolan race.
strona 102ПОТРЕБИТЕЛЬСКАЯ ЦЕННОСТЬ ГИБРИДОВ ПЧЁЛ КРАИНСКОЙ И КАВКАЗКОЙ ПОРОД
Михал Громиш, Ежи Бобжецки
Резюме
В 1978 – 1980 гг. в районе Ольштина сравнивались пчёлы краинской (car) и и кавказкой (cau) пород и гибриды типа car × cau и cau × car. Рассматривались следующие потребительские свойства: 1, 2, 3 и 4 — количество расплода в дм² в следующие сроки: 18 V, 6 VI, 27 VI и 15 VIII, 5 — количество откачанного мёда, 6— количество мёда оставленного в запасе пищи на зиму, 7— употребление пищи зимой, 8 — количество листов оттянутой исскуственной вощины, 9 — степень увлажнения улья после зимы и 10 — количество мёртвых пчёл на дне улья после зимы.
На основании комплексного анализа методом вроцлавских дендритов констатировали, что существуют различия между пчёлами чистых пород, зато не отмечали различий между гибридами типа car ×cau и cau ×car. Гибриды и пчёлы чистой краинской породы производили подобные количества мёда, зато производительность пчёл кавказкой породы была разной.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 93: „wstępuje” → występuje
- s. 95: „występowanei” → występowanie
- s. 96, tab. 1, przypis: „siknificant” → significant
- s. 97: „zmożonej” → wzmożonej
- s. 97: „krańskie” → kraińskie
- s. 97: „Odelgłość” → Odległość
- s. 101, streszczenie: „affter” → after
- s. 101, streszczenie: „wheras” → whereas
- s. 102, streszczenie: „КАВКАЗКОЙ” → КАВКАЗСКОЙ
- s. 102, streszczenie: „и и” → и
- s. 102, streszczenie, 2×: „кавказкой” → кавказской
- s. 102, streszczenie: „исскуственной” → искусственной
