SPRAWOZDANIE ZAKŁADU CHORÓB OWADÓW UŻYTKOWYCH — Część II (Pracownia Chorób Pszczół I. W.) za rok 1957.
tekst: Stanisław Kirkor
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok II, Nr 1, marzec 1958 — Stanisław Kirkor
strona 43PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE ROK. II. Nr 1. MARZEC 1958
Część II
(Pracownia Chorób Pszczół I. W.)
za rok 1957.
Stanisław Kirkor
WSTĘP
Rok ubiegły był dla Zakładu jednym z trudniejszych, przełomowych lat na przestrzeni dziś już jedenastu lat pracy.
Złożyły się na to przede wszystkim: przeprowadzka z Gorzowa do Swarzędza i związane z tym trudności z częstych pomyłek w adresie i idących za tym opóźnień w otrzymywaniu próbek i w wysyłaniu odpowiedzi. Redukcja personelu, która zmniejszyła ilość pracowników o dwie osoby, poważnie odbiła się również na toku pracy Zakładu.
Toteż z wielkim trudem zdołaliśmy ukończyć badania na czas, to jest przed okresem jesiennych zabiegów przeciwroztoczowych w pasiekach i przed zazimowaniem pszczół.
ILOŚĆ NADESŁANYCH PRÓBEK I PRACE ROZPOZNAWCZE
Ogólna ilość nadesłanych próbek wyniosła 50930, ilość zaś poszczególnych badań (wliczając w to badania na chorobę roztoczową, przeciętnie około 30 pszczół w każdym badaniu) wyniosła ponad 900 tysięcy.
Napływ próbek w poszczególnych miesiącach rozłożył się w sposób wykazany na tabl. 1.
Największą ilość próbek otrzymano w miesiącach marcu i kwietniu, co związane było z opóźnieniem akcji pobierania próbek pszczół do badań na chorobę roztoczową w woj. wrocławskim i opolskim. Zasadniczo początek tej akcji winien przypadać na styczeń a kończyć się w marcu. Łatwiejsze byłoby przebadanie nadesłanych pszczół przed początkiem wędrówek na wrzosy, o co przede wszystkim ogółowi pszczelarzy chodzi.
Z miesięcy letnich najbardziej obfity w badania był sierpień. Wiąże się to z nasileniem w tym okresie chorób czerwiu.
Na pierwszym miejscu pod względem ilości nadesłanych próbek stoi jak zwykle już od kilku lat woj. wrocławskie (25.014) na następnym woj. opolskie (6.423). Jest to związane z szerzącą się na terenie tych województw zarazą roztoczową i akcją masowych badań.
strona 44Należy podkreślić, że o ile chodzi o woj. opolskie, to zaznaczył się tu wyraźny spadek ilości nadsyłanych próbek w porównaniu z latami ubiegłymi. Ze względu na szerzącą się przede wszystkim w tym województwie chorobę roztoczową uważać to trzeba za objaw bardzo niepomyślny, gdyż tylko przez najszersze badania pasiek w kierunku roztoczy i wczesne wykrywanie ognisk choroby można mieć nadzieję na powstrzymanie jej dalszego postępu.
Po wyłączeniu badań masowych, związanych z chorobą roztoczową, największa ilość próbek nadeszła z woj. poznańskiego. Świadczy to o wysokim uświadomieniu pszczelarzy z tego terenu i właściwym ustosunkowaniu się ich do zagadnienia zdrowotności pszczół.
Na ogólną ilość 331 powiatów próbki otrzymano z 264, czyli pszczelarze z przeszło 80% powiatów korzystali z usług Zakładu. Niewątpliwie jest to wyrazem szerokiego kontaktu Zakładu z terenem, wzrostu zaufania do Zakładu, oraz zwiększającego się z roku na rok uświadomienia pszczelarzy.
Tabela 1
Liczba próbek nadesłanych w poszczególnych miesiącach 1957 r. oraz wyniki badań.
| miesiąc | Ogólna ilczba nadesłanych próbek | zgnilec złośliwy | kiślica — zgnilec łagodny | grzybice | choroba woreczkowa | zakaźne rozproszkowywanie się czerwiu | choroba zarodnikowcowa | choroba roztoczowa | choroba majowa | choroba amebowa | czarna choroba pszczół | ujemny |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| styczeń | 1151 | 3 | 166 | 12 | 970 | |||||||
| luty | 8977 | 4 | 1494 | 10 | 8 | 7461 | ||||||
| marzec | 12265 | 26 | 1792 | 4 | 1 | 10442 | ||||||
| kwiecień | 12145 | 39 | 1 | 1816 | 3 | 4 | 10282 | |||||
| maj | 4784 | 89 | 14 | 3 | 367 | 6 | 4305 | |||||
| czerwiec | 3133 | 82 | 216 | 14 | 2 | 174 | 3 | 2642 | ||||
| lipiec | 2783 | 138 | 164 | 62 | 1 | 175 | 2243 | |||||
| sierpień | 3719 | 115 | 122 | 99 | 29 | 1 | 3353 | |||||
| wrzesień | 570 | 128 | 21 | 43 | 10 | 368 | ||||||
| październik | 541 | 75 | 1 | 1 | 206 | 258 | ||||||
| listopad | 336 | 22 | 34 | 280 | ||||||||
| grudzień | 526 | 107 | 419 | |||||||||
| Ogółem | 50930 | 721 | 539 | 222 | 2 | 1 | 6370 | 29 | 13 | 9 | 1 | 43023 |
strona 45kolumny od „zgnilec złośliwy” do „ujemny” objęte są wspólnym nagłówkiem w y n i k i b a d a ń.
PRZEGLĄD POSZCZEGÓLNYCH CHORÓB CZERWIU
Zgnilec złośliwy
(Histolysis infectiosa perniciosa larvae)
Zgnilec złośliwy zanotowano we wszystkich województwach i w większości powiatów, co najdobitniej świadczy o szerokim rozpowszechnieniu tej zarazy. W porównaniu z poprzednimi latami ilość przypadków choroby wzrosła.
| rok | ilość stwierdzonych przypadków |
|---|---|
| 1950 | 572 |
| 1951 | 404 |
| 1952 | 437 |
| 1953 | 423 |
| 1954 | 399 |
| 1955 | 577 |
| 1956 | 411 |
| 1957 | 721 |
Przyjęte metody zwalczania choroby są niewątpliwie dobre, wobec tego dalsze rozpowszechnianie się jej przypisać należy przede wszystkim małemu uświadomieniu wielu pszczelarzy, coraz szerzej rozpowszechniającym się, a niekontrolowanym pod względem stanu zdrowotnego wędrówkom pasiek na pożytki i stosunkowo jeszcze małej aktywności służby Weterynaryjnej przy zwalczaniu choroby. Szerzenie się tej zarazy wymaga zwiększenia wysiłku tym bardziej, że jest ona objęta międzynarodowymi statystykami weterynaryjnymi i wobec tego szerzenie się jej może utrudnić eksport miodu.
Największą ilość stwierdzonych wypadków zgnilca złośliwego widzimy w województwach centralnych, a więc: poznańskim — 121; łódzkim — 79, lubelskim — 68.
Jeżeli chodzi o woj. poznańskie, to duża ilość rozpoznanych przypadków jest wynikiem zorganizowanej akcji uświadomionych pszczelarzy i związanej z tym większej wykrywalności choroby. Ogniska w woj. łódzkim i bydgoskim są w wielu wypadkach zlokalizowane w miejscach, dokąd w okresie okupacji były zwożone i pozostawiane bez należytej kontroli sanitarnej, wywłaszczane przez okupanta pasieki.
Ogólnie powiedzieć należy, iż przy zwalczaniu zgnilca złośliwego, przy utrzymaniu dotychczasowych metod zwalczania, niewątpliwie dobrych i skutecznych, największy nacisk należy położyć na jak najszersze uświadomienie pszczelarzy i jak najściślejszą współpracę związków pszczelarskich ze Służbą Weterynaryjną.
strona 46Kiślica (zgnilec łagodny)
(Putrificatio polibacterica larvae)
Ilość stwierdzonych przypadków kiślicy wyniosła 539 (11,41%). Choroba została stwierdzona we wszystkich województwach z wyjątkiem woj. kieleckiego i lubelskiego. Jest to swego rodzaju paradoksem, bo jak wiemy szerzenie się kiślicy jest związane w głównej mierze z warunkami klimatycznymi, stanem higienicznym pasieki oraz umiejętnościami i uświadomieniem pszczelarza. Natomiast uświadomienie pszczelarzy tych właśnie województw jest niewątpliwie słabsze. Należałoby więc raczej spodziewać się szerszego występowania kiślicy na terenie tych dwóch województw.
Liczba próbek nadesłanych z poszczególnych województw w 1957 r. oraz wyniki badań
| województwo | ogólna ilość nadesłanych próbek | z ilu powiatów*) nadesłano próbki | zgnilec złośliwy | kiślica (zgnilec łagodny) | grzybice | choroba woreczkowa | zakaźne rozproszkowywanie się czerwiu | choroba zarodnikowcowa | choroba roztoczowa | choroba majowa | choroba amebowa | czarna choroba pszczół | wynik ujemny |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Białystok | 495 | 15/19 | 54 | 8 | 12 | 97 | 1 | 323 | |||||
| Bydgoszcz | 1031 | 19/21 | 56 | 98 | 38 | 113 | 2 | 724 | |||||
| Gdańsk | 353 | 13/14 | 37 | 48 | 9 | 56 | 20 3 | ||||||
| Katowice | 2024 | 16/16 | 51 | 1 | 139 | 1 | 1832 | ||||||
| Kielce | 616 | 12/20 | 16 | 1 | 413 | 1 | 2 | 183 | |||||
| Koszalin | 738 | 8/13 | 6 | 37 | 14 | 14 | 1 | 666 | |||||
| Kraków | 2403 | 16/18 | 46 | 52 | 1 | 1316 | 1 | 987 | |||||
| Łódź | 1245 | 12/16 | 79 | 29 | 309 | 828 | |||||||
| Lublin | 1987 | 16/19 | 68 | 692 | 1227 | ||||||||
| Olsztyn | 2311 | 16/19 | 16 | 18 | 1 | 742 | 2 | 1 | 1531 | ||||
| Opole | 6423 | 13/14 | 28 | 2 | 5 | 42 | 23 | 6323 | |||||
| Poznań | 2758 | 24/30 | 121 | 125 | 42 | 538 | 1 | 1931 | |||||
| Rzeszów | 1761 | 19/22 | 13 | 8 | 2 | 582 | 3 | 1153 | |||||
| Szczecin | 1036 | 8 14 | 14 | 37 | 13 | 255 | 717 | ||||||
| Wrocław | 25014 | 26/28 | 38 | 30 | 71 | 1 | 905 | 6 | 1 | 5 | 23957 | ||
| Warszawa | 329 | 17/29 | 42 | 9 | 52 | 1 | 225 | ||||||
| Zielona Góra | 406 | 14/18 | 36 | 37 | 15 | 105 | 213 | ||||||
| Ogółem | 50930 | 264/331 | 721 | 539 | 222 | 2 | 1 | 6370 | 29 | 13 | 9 | 1 | 43023 |
kolumny od „zgnilec złośliwy” do „wynik ujemny” objęte są wspólnym nagłówkiem w y n i k i b a d a ń.
- Uwaga: w liczniku ilość powiatów, z których otrzymano próbki, w mianowniku zaś ogólna liczba powiatów.
Największą ilość przypadków stwierdzono w woj. poznańskim i bydgoskim. Podobnie jak i w wypadku zgnilca złośliwego, tłumaczy się to uświadomieniem pszczelarzy i dużą wykrywalnością choroby oraz szeroko stosowaną tam gospodarką wędrowną.
Tabela 3
Zestawienie wyników badań próbek nadesłanych w 1957 r.
| nazwa choroby | ilość rozpoznanych wypadków | %% |
|---|---|---|
| Ogółem chorób czerwiu rozpoznano | 1485 | 31,46 |
| W tym: 1) zgnilec złośliwy | 721 | (15,27) |
| 2) kiślica — zgn. łagodny | 539 | (11,41) |
| 3) choroba woreczkowa | 2 | ( 0,04) |
| 4) grzybice | 222 | ( 4,72) |
| 5) zakaźne rozproszkowywanie się czerwiu | 1 | ( 0,02) |
| Chorób nie stwierdzono | 3235 | 68,54 |
| Ogółem otrzymano próbek | 4720 | 100,00 |
G r z y b i c e
(Mycosis)
Grzybice stwierdzono w 222 przypadkach, czyli w 4,72%. Związane to jest, jak się wydaje, z dość częstymi okresami deszczowymi i chłodami, jakie cechowały lato 1957 r.
Grzybice, które nie przedstawiają na ogół większego niebezpieczeństwa, przebiegały łagodnie, nie powodując większych strat w pasiekach.
Zakaźne rozproszkowywanie się czerwiu
(Pulveratio contagiosa larvae)
Po raz pierwszy w Polsce i prawdopodobnie na terenie Europy stwierdzono wystąpienie zakaźnego rozproszkowywania się czerwiu. Jak dotychczas choroba ta została stwierdzona jedynie w kilku przypadkach w Kanadzie (Katznelson). Badania nad etiologią tej choroby oraz identyfikowaniem zarazka są prowadzone nadal. Jak się wydaje zaraza ta nie przedstawia większego niebezpieczeństwa dla pasiek. Głównymi objawami są tu: zamieranie czerwiu i następnie rozpadanie się trupów na miałki, przypominający tabakę, proszek.
PRZEGLĄD POSZCZEGÓLNYCH CHORÓB PSZCZÓŁ DOROSŁYCH
Choroba roztoczowa
(Acarinosis apium)
Choroba roztoczowa wykazuje wyraźny i duży spadek w stosunku do lat poprzednich. Przypisać to należy z jednej strony szerokiej i dobrze zorganizowanej akcji zwalczania (woj. wrocławskie), z drugiej znacznemu zmniejszeniu
strona 48ilości nadesłanych próbek, a w związku z tym i mniejszej możliwości wykrycia choroby (woj. opolskie).
Zasadniczo ustalony kierunek zwalczania choroby roztoczowej na ogół zdaje egzamin i winien być w dalszym ciągu utrzymany. Polega on na możliwie jak największym rozpoznaniu terenu przez masowe badania pszczół pobieranych z pasiek, możliwie w okresie zimowym, oraz stosowaniu „Folbeksu” w tych pasiekach, w których stwierdzono chorobę i w pasiekach z bezpośredniego sąsiedztwa. W wypadkach silnego zakażenia preparat należałoby stosować wiosną i jesienią. W wypadkach zaś stosowania zapobiegawczego (w pasiekach sąsiednich) tylko w okresie jesiennym. Zakaz wędrówki pasiek zakażonych oraz podejrzanych o zakażenie (w promieniu 5 km. od ogniska zarazy) winien być bezwzględnie stosowany.
Tabela 4
Zestawienie wyników badań próbek pszczół dorosłych z 1957 r.
| nazwa choroby | ilość rozpoznanych wypadków | %% |
|---|---|---|
| Ogółem chorób pszczół rozpoznano | 6413 | 13,87 |
| W tym: 1) choroba rozotoczowa | 29 | ( 0, 06) |
| 2) choroba zarodnikowcowa | 6370 | (13, 78) |
| 3) „ majowa | 13 | ( 0, 02) |
| 4) czarna choroba pszczół | 1 | ( 0,002) |
| Chorób nierozpoznano | 39797 | 86.13 |
| Ogółem próbek nadesłano | 46210 | 100,00 |
Choroba zarodnikowca
(Nosematosis apium)
Choroba zarodnikowcowa w ostatnich latach przybrała charakter zdecydowanie masowy. Złożyło się na to wiele czynników, jak: coraz szerzej stosowana gospodarka wędrowna, niedozorowana hodowla matek, nieprzemyślane poszerzanie pasiek uspółdzielczonych i państwowych oraz niezbyt pomyślne warunki zimowania. Pod względem ilości wykrytych przypadków choroby zarodnikowcowej na pierwszym miejscu stoi województwo krakowskie. Jest to niewątpliwie połączone z występowaniem tu pożytków spadziowych. Na drugim — wrocławskie, gdzie znowu szeroko stosowane są wędrówki jesienne pasiek na wrzosy.
W celu ograniczenia szerzenia się choroby należy dążyć do jak najszerszego podniesienia higieny pasiek i zwiększenia umiejętności fachowych wśród pszczelarzy.
Za jeden z najistotniejszych zabiegów higienicznych uważać należy szerokie stosowanie jesiennego odkażania suszu parami kwasu octowego oraz wymianę plastrów gniazdowych na wiosnę (metodą proponowaną przez Bailey’a) na świeżą węzę lub odkażone plastry. Ze środków leczniczych mogłyby być stosowane „Nosemack” i „Fumidil B”, po uprzednim jednak wypróbowaniu w warunkach polskich.
strona 49Zastosowanie „Nosemacku”, które miało miejsce w wielu pasiekach państwowych, bez uprzedniego wypróbowania środka w naszych warunkach, niestety nie dało spodziewanego wyniku.
Przy masowym stosowaniu „Nosemacku”, związku rtęciowego, liczyć się również należy z toksycznością preparatu i niebezpieczeństwem dla ludzi i zwierząt. Oba środki, jak „Nosemack” tak i „Fumidil B”, są obecnie wypróbowywane w Zakładzie.
Inne choroby pszczół dorosłych występowały w przypadkach pojedyńczych nie wyrządzając większych strat w pasiekach.
ZATRUCIA
Zatrucia, coraz częstsze i niebezpieczniejsze, są powodem dużych strat wśród pszczół. Sprawa zatruć i związane z tym stosowanie środków owadobójczych przeciw szkodnikom roślinnym nie jest sprawą tak prostą.
Z jednej strony środki te stanowią duże niebezpieczeństwo dla pasiek, z drugiej zaś zwalczanie szkodników roślinnych musi być stosowane w rolnictwie. gdyż w ogóle niektóre uprawy nie mogą obejść się bez tych zabiegów. Obecne przepisy i zarządzenia służby ochrony roślin w znacznej mierze normują stosowanie tych preparatów i zabezpieczają pszczoły, wymagając od rolników by:
- Zawiadamiali pszczelarzy o terminie stosowania zabiegu,
- Stosowali zabiegi ochronne co najmniej na 10 dni przed całkowitym zakwinięciem rośliny,
- Nie stosowali preparatów arsenowych.
Jeżeli te warunki zostaną spełnione, to całkowita odpowiedzialność za zatrucie spadnie na samych pszczelarzy, gdyż do ich obowiązku należy zabezpieczenie (przez zasiatkowanie) swych pszczół przed zatruciami lub też wywiezienie ich na dalszą odległość.
W wypadku wystąpienia zatrucia pszczelarze winni pamiętać, co już nieraz było podkreślone, o wysłaniu próbek pszczół do Zakładu Toksykologii we Wrocławiu, ul. Norwida 25 i jednoczesnym wysłaniu takich samych próbek do Zakładu Chorób Pszczół w celu wykluczenia choroby zaraźliwej. Jest to bardzo ważne w wypadku procesu sądowego. Zakład Chorób Pszczół nieprowadzi rozpoznawania zatrucia pszczół środkami chemicznymi.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 44, tab. 1: „ilczba” → liczba
- s. 46, tabela, Gdańsk: „20 3″ → 203
- s. 46, tabela, Szczecin: „8 14″ → 8/14
- s. 48, tab. 4: „rozotoczowa” → roztoczowa
- s. 49: „nieprowadzi” → nie prowadzi
