GROMADZENIE MIODU PRZEZ PSZCZOŁY TRZECH RAS W WARUNKACH POŻYTKOWYCH PUŁAW
tekst: Leon Bornus, Andrzej Fabiański, Wanda Lecewicz
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok V, 1961 — Leon Bornus, Andrzej Fabiański, Wanda Lecewicz
strona 85PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE ROK V, NR 2 LIPIEC 1961
Leon Bornus, Andrzej Fabiański, Wanda Lecewicz
Zakład Pszczelnictwa IS Zakład Naukowo-Badawczy Górna Niwa Katedra Botaniki WSR w Lublinie
WSTĘP
Zainteresowanie pszczołami ras obcych jest ciągle żywe u pasieczników wszystkich krajów. Szczególnie dobrą opinią cieszą się pszczoły włoskie, kaukaskie i kraińskie. Pasiecznicy sprowadzają czasem matki którejś z wymienionych ras, wiążąc z tym wielkie nadzieje na duże zbiory miodu w pasiece. Poszukiwanie dobrej rasy pszczół przeradza się czasem, jak u brata Adama w Anglii, w pogoń za pszczołą idealną. Zjawisku temu przeciwdziała tendencja niedopuszczania pszczół ras obcych, z importu, na teren określonego kraju. Chodzi w tym wypadku o ochronę pszczół miejscowych przed zbastardowaniem. Wiele krajów europejskich wydało ustawowy zakaz sprowadzania pszczół z zagranicy, w Polsce w tym zakresie nie ma żadnych przepisów ograniczających import.
Zakład Pszczelnictwa IS w Skierniewicach mając na uwadze problem importu pszczół rasowo odmiennych od pszczoły krajowej, podjął szereg badań nad wartością użytkową tych pszczół w naszych warunkach pożytkowych i klimatycznych. Badaniami objęto pszczoły ras czystych i ich krzyżówki z pszczołami miejscowymi. Praca niniejsza omawia częściowe wyniki badań tego zagadnienia. Chodzi tu o scharakteryzowanie wartości użytkowej dwu obcych ras pszczół: Apis mellifica caucasica i Apis mellifica carnica w porównaniu z pszczołami miejscowymi — Apis mellifica mellifica.
PRZEGLĄD LITERATURY
Jakkolwiek literatura omawiająca wartość użytkową różnych ras pszczół jest bogata, to jednak w małej tylko mierze dotyczy ona badań porównawczych. Do najdawniejszych prac tego typu należą niewątpliwie obserwacje Korkinsa i Gilberta z 1932 r. (za Ałpatowem 1948), którzy porównywali wartość użytkową pszczół włoskich i kaukaskich. Te ostatnie dały w zależności od sezonu wyższą produkcję miodu od 71 do 296% w stosunku do produkcji pszczół włoskich. Park (za Ałpatowem 1948) doszedł do innych wyników, ponieważ u niego pszczoły kaukaskie znalazły się na ostatnim miejscu z produkcją przeciętną z 5 lat — 53,0 kg miodu z 1 roju, wobec 66,1 kg/1 rój u pszczół włoskich i 78,3 kg/1 rój u pszczół kraińskich.
Porównując czas pracy pszczół różnych ras stwierdzono, że pszczoły kaukaskie pracują w polu o 30—40 minut dziennie dłużej niż pszczoły z okolic Moskwy.
strona 86Zaobserwowano, że właśnie pszczoły kaukaskie pracowały czasem w porze nocnej, przy dobrej oczywiście pogodzie i jasnym księżycowym oświetleniu (Ałpatow 1948).
Miody zbierane przez pszczoły różnych ras różnią się barwą, co zauważył już Zander (za Gubinem 1946). Pszczoły kaukaskie dają miód jaśniejszy, z mniejszą zawartością składników mineralnych niż pszczoły rasy północnej. Na podstawie badań skręcalności na polarymetrze Zander przypuszcza, że pszczoły kaukaskie zbierają wyłącznie nektar z kwiatów, podczas gdy pszczoły północne znoszą jednocześnie dość znaczne ilości spadzi.
Pszczoły o dłuższym języczku odwiedzają liczniej kwitnącą koniczynę czerwoną, co stwierdza szereg autorów: Gubin 1947, Hammer 1956, Ałpatow 1948, Skorikow 1927. Jeszcze liczniejsza grupa naukowców zajmowała się pomiarami morfologicznymi pszczół różnych ras. Wymienimy tu tylko nazwiska tych, którzy najwięcej czasu poświęcili właśnie taxonometrii: Skorikow, Ałpatow, Michajłow, Kolesnikow, Goetze, Carlisle.
W dostępnej nam literaturze nie spotkaliśmy żadnej wzmianki na temat badań obrazu pyłkowego miodów pochodzących z tej samej pasieki a gromadzonych przez pszczoły różnych ras.
MATERIAŁ I METODA
W roku 1958 sprowadzono pierwszą partię matek pszczelich z zagranicy, 3-Apis mellifica caucasica z ZSRR, 3-A.m. carnica z ČSRS. Ulokowano je w pasiece doświadczalnej w Górnej Niwie (w granicach miasta Puławy). Z pszczół miejscowych wybrano również 3 matki młode i w miesiącu sierpniu wyrównano wszystkim 9-ciu rojom warunki w gnieździe. Zazimowane zostały średnio na 6-ciu ramkach w ulach typu Dadanta, z zapasami po 12 kg/rój, w tym po 3 kg miodu. Wszystkie matki urodzone były w lipcu 1958 r. Ule rozstawione były na pasieczysku dość rzadko, wszystkie wylotami na zachód.
W 1959 r. pszczoły tej pasieki korzystały wyłącznie z pożytków miejscowych, wędrówek nie stosowano.
Dla porównania rozwoju rojów obserwowano od wiosny ich stan, określając dokładnie w czasie wiosennego przeglądu głównego ilość czerwiu, ilość spadłych w zimie pszczół, ilość pozostałych po zimie zapasów i stopień zawilgocenia. Rozwój liczebny pszczół określano przez mierzenie regularne czerwiu w następujących terminach: 2. IV, 15. V, 15. VI, 30. VIII. Posługiwano się przy tym linijką o podziałce 16 mm, wykorzystując przy obliczeniach komórek z czerwiem tabelę z podręczników pszczelarskich (Wawryn 1957). W czasie sezonu nie dokonywano żadnych manipulacji z przenoszeniem czerwiu, pszczół itp., aby uniknąć zakłóceń w grupie doświadczalnej.
W zakres porównań pracy pszczół wchodziły obserwacje czasu ich rannych wylotów po nektar lub pyłek i czasu wieczornych powrotów. Obserwacje te prowadzono co 2 tygodnie, poczynając od 20 kwietnia i kończąc 19 września. W sumie przeprowadzono te obserwacje w 19 dniach pracy pszczół.
Wyniki produkcyjne były określane przez ilość odebranego miodu w dniu 30 lipca i ilość pozostawioną w gnieździe. Poza tym uwzględniono produkcję wosku, przeliczając jego wartość na jednostki miodowe według następujących zamienników: 1 kg wosku = 3,5 kg miodu, 10 dcm² węzy odbudowanej = 0,2 kg miodu i 10 dcm² budowy bez węzy = 0,4 kg miodu.
strona 87Pragnąc zorientować się, z jakich źródeł pożytkowych korzystały w tym sezonie poszczególne roje, odwirowano miód oddzielnie z każdego roju. Następnie pobrano próbki z każdego miodu i wykonano dla nich po 4 preparaty pyłkowe metodą Maurizio (1939). Pod mikroskopem przeliczano ziarna pyłku w 100 polach równomiernie rozłożonych na preparacie 1 cm². Przy zastosowaniu współczynnika 27700 obliczono bezwzględne zaprószenie pyłkowe w 10 g miodu.
Barwę próbek miodu określono na podstawie atlasu barw, wydanego przez Stowarzyszenie Hodowców Chryzantem w Paryżu, René Oberthür „Repertoire de Couleurs”.
Dla ścisłego określenia różnic pszczół poszczególnych ras dokonano pomiarów biometrycznych na 100 robotnicach z każdego roju, pobranych w miesiącu sierpniu. Pobieranie i utrwalanie pszczół wykonano według znanej metody Skorikowa (Ałpatow 1948). W okresie zimy 1959/60 dokonano pomiarów mikroskopowych następujących cech fizycznych: 1. długości języczka, 2. sumy szerokości 3-go i 4-go tergitu odwłokowego, co przyjęto za kryterium wielkości pszczoły, 3. stopnia rozjaśnienia tych tergitów, 4. szerokości 4-tego sternitu odwłokowego, 5. wielkości lusterka woskowego na 4-tym sternicie, 6. długości przedniego skrzydła, 7. szerokości przedniego skrzydła, 8. wartości indexu kubitalnego, 9. liczby zaczepów na tylnym skrzydle i 10. barwy pancerza. Zastosowano tę samą metodę pomiarów, którą omówiono w poprzednich pracach Zakładu (Bornus 1960 a, b, Gromisz 1961).
WYNIKI BADAŃ
Różnice pomiarów eksterieru pszczół Apis mellifica mellifica, A.m. caucasica i A.m. carnica były znaczne. Barwą wyróżniały się tylko pszczoły kaukaskie, były wyraźnie szare. Natomiast pszczoły krajowe i kraińskie były do siebie podobne, chociaż te ostatnie wydawały się lekko ciemniejsze (tab. 1). Potwierdzeniem tego są też rozjaśnienia tergitów wyrażone w procentach, jest ono dużo mniejsze u pszczół linii „Tatranka” (A.m. carnica). Wielkością różniły się pszczoły poszczególnych ras istotnie, ale różnice te nie przekraczały 0,1 mm. Różnice natomiast w długości języczka stwierdzono w dużej rozpiętości od 6,06 mm dla populacji pszczół krajowych w ulu nr 1 do 6,70 mm dla populacji pszczół kaukaskich w ulu nr 5 (tab. 1). Przeciętnie najkrótsze języczki stwierdzono u pszczół krajowych — 6,17 mm, najdłuższe natomiast u kraińskich — 6,44 mm. Interesujące że w tym wypadku pszczoły kaukaskie zajęły miejsce pośrednie, chociaż właśnie wśród nich znaleziono populację z rekordową długością języczka.
Największe lusterka wcskowe i najszersze sternity stwierdzono znowu u pszczół linii „Tatranka” (A.m. carnica). Różnice w długości i szerokości przedniego skrzydła okazały się już znacznie mniejsze. Bardzo duże natomiast różnice stwierdzono w wartości indeksu kubitalnego. Pszczoły kraińskie wykazały wartość najniższą — 49,6 a kaukaskie najwyższą — 64,6. Pośrednie miejsce zajęły pszczoły krajowe z wartością — 58,0.
W czerwieniu najlepiej wypadły pszczoły kaukaskie (ryc. 1), które miały od pierwszego pomiaru do ostatniego największą ilość czerwiu. W szczytowym punkcie rozwoju, 15 czerwca miały one 30733 sztuk czerwiu. Najsłabiej rozwijały się pszczoły krajowe a szczególnie rój nr 3, którego punkt kulminacyjny rozwoju wypadł dopiero na 30 sierpnia przy uzyskaniu 19970 sztuk czerwiu. Z tym rojem były zresztą kłopoty przez cały sezon. Rekordzistą w czerwieniu okazał się pień nr 4 z pszczołą kaukaską, mając w dniu 15 czerwca 42320 sztuk czerwiu. Na ogół
strona 88Tabela 1 Charakterystyka morfologiczna pszczół Morfological characteristic of bees
| Rasa pszczół liczba próbek / Bee race, number of samples | Długość języczka w mm / Glossa length in mm | Suma szerokości 3 i 4 tergitu odwłok. w mm. / The sum of wideness of 3 and 4 th tergite on abdomen | Barwa pancerza / Coleur of body | Rozjaśnienie 3 i 4 tergitu w % / Brightening of 3 and 4 th tergite in % | Szerokość 4 sternitu odwłok. w mm / Wideness of 4 th sternite on abdomen | Powierzchnia lusterka woskowego w mm² na 4 stern. / Surface of wax plate on 4 th sternite | Długość przedniego skrzydła w mm / Length of front wing in mm | Szerokość przedniego skrzydła w mm / Wideness of front wing in mm | Wartość indexu kubitalnego / Cubital index | Liczba haczyków na tylnym skrzydle / Number of hamulus on hinder wing |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| A. m. mellifica 3 × 100 | 6,17 | 4,76 | ciemno szara | 16,27 / 26,43 | 2,74 | 2,775 | 9,27 | 3,13 | 58,0 | 20,1 |
| A. m. caucasica 3 × 100 | 6,37 | 4,77 | szara | 17,89 / 25,72 | 2,72 | 2,716 | 9,36 | 3,18 | 64,6 | 20,9 |
| A. m. carnica 3 × 100 | 6,44 | 4,87 | ciemno szara | 12,42 / 17,98 | 2,83 | 3,158 | 9,39 | 3,25 | 49,6 | 20,6 |
Tabela 2 Czas pracy pszczół ras obcych w zestawieniu z pszczołą krajową Work time of outlandish bees in proportional to local bees
| Rasa pszczół / Bee raće | Liczba obserwacji / Number of observations | Wyloty ranne / morning flights: przyśpieszone / acceleratol: liczba / number | Wyloty ranne / morning flights: przyśpieszone / acceleratol: średnio minut / average min. | Wyloty ranne / morning flights: opóźnione / retardal: liczba / number | Wyloty ranne / morning flights: opóźnione / retardal: średnio minut / average min. | Powroty wieczorne / evening returns: przyśpieszone / acceleratol: liczba / number | Powroty wieczorne / evening returns: przyśpieszone / acceleratol: średnio minut / average min. | Powroty wieczorne / evening returns: opóźnione / retardal: liczba / number | Powroty wieczorne / evening returns: opóźnione / retardal: średnio minut / average min. | Czas pracy / work time: liczba dni / number of days | Czas pracy / work time: liczba godzin ogólnie / number of hours total | Czas pracy / work time: liczba godzin dziennie / number of hours a day | Czas pracy / work time: różnica / difference |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Apis mellifica mellifica (krajowa) | 19 | 0 | 0 | 17 | 231²⁵ | 13³⁷ | 0 | ||||||
| Apis mellifica caucasica (z ZSRR) | 19 | 7 | 2,6 | 10 | 5,1 | 8 | 5,8 | 7 | 2,3 | 17 | 229³² | 13³⁰ | —0⁰⁷ |
| Apis mellifica carnica (z CSRS) | 19 | 4 | 1,0 | 11 | 6,1 | 7 | 4,9 | 9 | 3,6 | 17 | 228²³ | 13²⁶ | —0¹¹ |
na okres pożytku głównego miały roje dużo robotnic. Za bardzo silne uznano roje nr 1, 4, 5, 8 i 9, a za średnie nr 2, 6 i 7. Najsłabszy był, jak to już powiedziano, nr 3.

Ryc. 1. Rozwój czerwienia u pszczół różnych ras
Godziny rannych wylotów w pole i powroty wieczorem były u wszystkich obserwowanych rojów bardzo zbliżone. Różnice sięgały zaledwie kilku minut i to bez znamion jakiejkolwiek regularności (tab. 2). Opóźnienia wylotu lub powrotu robotnic poszczególnych rojów nie korelowały ani z temperaturą powietrza ani z nasłonecznieniem ani z występującymi deszczami. Różnice te okazały się całkowicie nieistotne, przypadkowe.
Bardzo duże różnice stwierdzono w produkcji i to zarówno między pszczołami poszczególnych ras jak i między rojami. Zbiory miodu w 1959 r. były na ogół niskie. Rekordzistą okazał się rój nr 5 (kaukaski), dostarczając 410% miodu w stosunku do przeciętnej całej grupy doświadczalnej (tab. 4). Na drugim i trzecim miejscu znalazły się dwa roje kraińskie nr 8 i 9 z produkcją 149% i 117%. Na ostatnim miejscu znalazł się rój kraiński nr 7, a trzy miejsca przedostatnie zajęły roje z pszczołą krajową, dając 19%, 26%, 47% miodu w stosunku do średniej w grupie doświadczalnej. Pięciokrotnie wyższą produkcję miodu i wosku w stosunku do pszczół krajowych wykazały pszczoły kaukaskie a prawie trzykrotnie wyższą pszczoły kraińskie. Cała jednak produkcja kształtowała się, jak to już powiedziano, na bardzo niskim poziomie. Pozycja przodująca pszczół kaukaskich wyrobiona została przez rój nr 5. Materiały obserwacyjne z kilku sezonów charakteryzowałyby niewątpliwie bardziej obiektywnie wartość użytkową pszczół różnych ras w naszych warunkach pożytkowych i klimatycznych, niż wyniki 1-go roku, lecz niestety następne lato, 1960 — było całkowicie klęskowe i w pasiece doświadczalnej nie było żadnej produkcji miodu. Zabrakło zatem istotnych warunków do porównania.
Przy odwirowywaniu miodu w 1959 zauważono, że w każdym ulu ma on inną barwę, zapach i smak. Pobrano zatem po 3 próbki z każdego pnia i wykonano analizę pyłkową tych miodów. Skala barw miodów była rzeczywiście bardzo duża, od koloru jasno słomkowego z nr 5 (p. kaukaskie) do ciemnego soczystego
strona 90Tabela 3 Produkcja miodu i jego zaprószenie pyłkami w liczbach stosunkowych Honey yield and its pollen in proportional numbers
| Rasa pszczół / Bee race | Produkcja miodu / Honey yield | Trifolium Pratense | Fagopyrum Esculentum | Raphanus raphanistrum | Ranunculus | Tilia | Vicia | Razem — together: w liczbach stosunkowych / proportion. numbers | Razem — together: w 10 g miodu tys. pyłków / pollen in 10 g honey |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Pszczoły miejscowe A. m. mellifica | 100 | 100 | 100 | 100 | 100 | 100 | 100 | 100 | 18681 |
| Pszczoły kaukaskie A. m. caucasica | 572 | 62,2 | 47,6 | 18,4 | — | 32,9 | — | 41,0 | 7663 |
| Pszczoły kraińskie A. m. carnica | 292 | 166,3 | 70,4 | 48,1 | 24,3 | — | 30,2 | 90,0 | 16827 |
brązu z nr 7 (p. kraińskie). Interesujące, że różnice w kolorze miodów stwierdzono nie tylko między próbkami od różnych ras pszczół, ale też między próbkami wziętymi od poszczególnych rojów (tab. 4). Najbardziej wyrównaną barwę miały miody od pszczół krajowych.
Analiza pyłkowa miodów wykazała, że istotnie różnią się one pochodzeniem. Najbogatszy obraz gatunkowy pyłku wykazały miody od pszczół krajowych, o wiele natomiast uboższy miody od kraińskich a miody pszczół kaukaskich miały prawie wyłącznie pyłki z 3 gatunków roślin, stanowiących główne źródło pożytkowe dla wszystkich rojów doświadczalnych. Były to: Trifolium pratense (koniczyna czerwona), Fagopyrum esculentum (gryka) i Raphanus raphanistrum (rzodkiew świrzepa).
Najwięcej stosunkowo ziarn pyłku koniczyny czerwonej znaleziono w miodach zgromadzonych przez pszczoły kraińskie, mające przeciętnie najdłuższe języczki. Potwierdza się zatem opinia, że pszczoły z dłuższym języczkiem korzystają stosunkowo lepiej z nektaru kwiatów koniczyny czerwonej. Bardzo zbliżoną liczbę ziarn pyłkowych koniczyny czerwonej znaleziono również w miodach od pszczół kaukaskich. Widocznie i tu długość języczka była czynnikiem decydującym. Zaprószenie tym gatunkiem pyłku miodów zebranych przez pszczoły krajowe jest o wiele niższe od zaprószenia miodów z pni kaukaskich lub kraińskich, lecz w liczbach bezwzględnych dość wysokie. W tym wypadku zaprószenie może pochodzić z gospodarki pszczół pyłkiem wewnątrz ula, ponieważ zauważono, że przynosiły one obnóża właśnie z koniczyny. Jest to zatem wynikiem zaprószenia wtórnego.
Stosunkowo dużo było w miodach pyłku gryki, od 22% w próbce z pnia nr 7 do 50% w próbce z pnia nr 3. Miody gryczane znane są ze swojej ciemnej barwy i specyficznego zapachu. Interesujące, że w badanych miodach nie zawsze o kolorze decydowała gryka, chociaż należało z analizy pyłkowej przypuszczać, że jest jej tam dość dużo. Na przykład miód z pnia nr 5 był najjaśniejszy ze wszystkich a było w nim przecież 48% pyłku gryki. Na trzecim miejscu w zaprószeniu pyłko-
strona 91Tabela 4 Charakterystyka miodu od różnych ras pszczół Characteristic of honey from different bee races
| Nr roju i rasa pszczół / Nr colony and race of bees | Długość języczka / Glossa length in mm | Produkcja miodu w % do średniej / Honey yield in % | pyłki w % — pollen in %: Trifolium pratense | pyłki w % — pollen in %: Fagopyrum esculentum | pyłki w % — pollen in %: Raphanus raphanistrum | pyłki w % — pollen in %: Ranunculus | pyłki w % — pollen in %: Vicia | pyłki w % — pollen in %: Tilia | pyłki w % — pollen in %: Salix | pyłki w % — pollen in %: Salvia | pyłki w % — pollen in %: Melilotus | pyłki w % — pollen in %: Cirsum arense | średnio ziarn pyłku w 10 g miodu / Pollen in 10 g of honey | średnia liczba części roślinnych / Number of spores in 10 g | Barwa miodu / Colour of honey |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1. Apis mellifica mellifica (pszczoły miejscowe) | 6,06 | 26 | 49,01 | 39,90 | 7,59 | 3,50 | 11844 | 83,1 | brązowy Havana — 3 / Brun Havane — 3 | ||||||
| 2. „ | 6,09 | 47 | 33,89 | 33,39 | 18,52 | 9,65 | 2,76 | 1,59 | 0,20 | 37067 | 61,3 | ochrowy — 4 / Ocre de Ru — 4 | |||
| 3. „ | 6,28 | 19 | 31,08 | 50,50 | 5,83 | 9,71 | 1,91 | 0,97 | 7132 | 75,1 | brązowy Havana — 4 / Brun Havane — 4 | ||||
| 4. Apis mellifica caucasica (p. kaukaskie) | 6,13 | 52 | 45,45 | 45,45 | 7,80 | 1,30 | 5334 | 110,8 | izabelowaty — 3 / Isabelle — 3 | ||||||
| 5. „ | 6,70 | 410 | 47,75 | 48,65 | 3,60 | 7686 | 27,7 | płowo żółty — 1 / Chamois — 1 | |||||||
| 6. „ | 6,28 | 71 | 63,19 | 34,22 | 2,90 | 0,70 | 9969 | 13,6 | miodowo żółty — 2 / Jaune Miel — 2 | ||||||
| 7. Apis mellifica carnica (p. kraińskie) | 6,48 | 6 | 74,65 | 21,70 | 2,54 | 0,28 | 0,28 | 0,55 | 24583 | 124,7 | brązowo mineralny — 4 / Brun mineral — 4 | ||||
| 8. „ | 6,42 | 149 | 60,75 | 36,23 | 2,01 | 0,55 | 0,55 | 13573 | 47,5 | drzewa sosny — 1 / Pitchpin — 1 | |||||
| 9. „ | 6,27 | 117 | 52,54 | 31,07 | 15,82 | 0,57 | 12326 | 13,8 | drzewa sosny — 2 / Pitchpin — 2 |
wym miodów znalazła się świrzepa (łopucha), której udział był szczególnie wysoki w miodzie z pnia nr 2 i nr 9. Poza tym pszczoły krajowe oblatywały dość intensywnie jaskier. Udział pozostałych roślin w zaprószeniu pyłkowym miodu był już raczej znikomy.
Porównując ogólne zaprószenie pyłkowe miodów odebranych od pszczół różnych ras stwierdzono wielkie różnice liczbowe w obrazie pyłkowym. Najsilniej zaprószony był miód od pszczół krajowych, gdzie stwierdzono 18681 ziarn pyłku w 10 g miodu. Blisko tego poziomu znalazły się miody od pszczół kraińskich, natomiast słabe zaprószenie wykazały miody od pszczół kaukaskich, 7663 ziaren pyłku w 10 g miodu, co stanowi 41% zaprószenia miodów od pszczół krajowych. U pszczół kaukaskich gospodarka pyłkowa była przecież bardzo intensywna, bo właśnie one miały przez cały czas najwięcej czerwiu. Liczyćby należało u nich na zaprószenie wtórne, tymczasem miody wykazały raczej ubogi obraz pyłkowy.
WNIOSKI
Morfologicznie pszczoły badanych 3 ras: Apis mellifica mellifica, Apis m. caucasica i Apis m. carnica różnią się między sobą istotnie. Nie stwierdzono natomiast istotnych różnic ani w godzinach ani w sumie czasu ich pracy w polu. Rozwój liczbowy w rojach różnił się istotnie, u pszczół ras obcych był on szybszy i wyższy niż u pszczół krajowych.
W produkcji miodu najsłabiej wypadły pszczoły krajowe. Biorąc pod uwagę ogólnie słabe zbiory w sezonie 1959 r. można przypuszczać, że przy sprzyjających warunkach różnice te byłyby mniejsze. Pszczoły krajowe nie pochodziły z hodowli selekcyjnej, natomiast importowane dostarczone zostały ze stacji selekcyjnych. Mimo tego rozpiętość w produkcji miodowej wewnątrz grupy pszczół obcych była bardzo duża, 6—149% wśród pszczół kraińskich. Porównanie pszczół krajowych selekcjonowanych mogłoby przynieść inne wyniki. Wysoki poziom produkcji pszczół kaukaskich jest wynikiem bardzo dobrego zbioru w roju nr 5. Dwa pozostałe roje nie dorównały tym lepszym rojom kraińskim.
Analiza obrazu pyłkowego miodów wykazała, że pszczoły z dłuższymi języczkami więcej zbierały nektaru z koniczyny czerwonej niż pszczoły krajowe, są one zatem bardziej przystosowane do skuteczniejszego zapylania tej rośliny. Obraz pyłkowy miodów wskazywałby na to, że przy zbiorze nektaru pszczoły ras obcych korzystały z mniejszej liczby gatunków roślin niż pszczoły krajowe, ograniczając się w zasadzie do zbioru z 3 gatunków: Trifolium pratense, Fagopyrum esculentum i Raphanus raphanistrum. Widoczny jest tu według nas brak przystosowania się pszczół ras obcych do zgoła odmiennej naszej roślinności.
Ogólne zaprószenie pyłkiem miodów od pszczół kaukaskich było bardzo niskie, chociaż korzystały one w części z tych samych roślin, z których brały nektar i pszczoły krajowe. Widocznie ich sposób pobierania nektaru z kwiatów albo jego przeróbka w gnieździe, jak i ogólna gospodarka pyłkiem są zgoła inne niż u naszych pszczół.
Dla wyciągnięcia ostatecznych wniosków należałoby takie doświadczenie przeprowadzić jeszcze w kilku odmiennych warunkach pożytkowych i przy porównaniu z krajową pszczołą selekcjonowaną.
strona 93LITERATURA
Ałpatow W. W. (1948) — Porody miedonosnoj pczeły, Moskwa.
Bornus L. (1960a) — Badania nad zależnością wielkości lusterka woskowego od wielkości pszczoły. Pszczel. Zesz. Nauk., 4(2) : 73—86.
Bornus L. (1960b) — Pomiary wielkości pszczoły i niektórych części jej ciała. Pszczel. Zesz. Nauk., 4(3—4) : 175—182.
Gubin A. F. (1946) — Uprawlenije letnoj diejatielnosti pczeł, Trudy s.-ch. nauk, 33 : 1—64.
Goetze G. (1930) — Variabilitäts- und Züchtungsstudien an der Honigbiene mit besonderer Berücksichtigung der Langrüsseligkeit, Archiv f. Bien. 11 (8) : 185—278.
Gorbaczow K. A. (1926) — Kawkaskaja gornaja sieraja pczeła i krasnyj klewier, Pczeł., Dieło (4) : 152—154.
Gromisz M. (1961) — Zmienność długości języczka u pszczoły krajowej. Pszczel. Zesz. Nauk. 5 (1) ; 1 — 33.
Henriksen C. C. & Hammer O. (1956) — Om et forsøg pa at fremavle langtugende bier, Hillerød.
Maurizio A. (1939) — Untersuchungen zur quantitativen Pollenanalyse des Honigs, Mitt. Lebens. u. Hyg. 30 (1/2) : 1 — 45.
Skorikow A. (1927) — Opylenije krasnawo klewiera i kawkaskije pczeły, Pczeł., Dieło (5) : 233.
Wawryn T. i Weber L. (1956) — Selekcja i wychów matek pszczelich, Warszawa, PWR i L.
СБОР МЕДА ПЧЕЛАМИ ТРЕХ РАС В ФЛОРИСТИЧЕСКИХ УСЛОВИЯХ ПУЛАВ
Леон Борнус, Анджей Фабиански и Ванда Лецевич
Резюме
Проведено сравнение поведения и медопродуктивности пчел трех рас: Apis mellifica, A. m. caucasica i A. m. carnica а также собранного ними меда. Эти пчелы были подвергнуты подпольному биометрическому анализу. По количеству червя первое место заняли кавказские пчелы, а третье — местные, польские. Больше всего меда дали тоже кавказские пчелы. Самое высокое засорение цветочной пыльцой выступило в меде краинских пчел (самые длинные хоботки). В меде этом найдено также самое большое число пыльцевых зерен красного клевера. Меда от кавказских пчел были наиболее светлыми. В продолжительности работы пчел разных рас в течение дня не найдено существенной разницы.
Таким образом меда от пчел разных рас на той же пасеке отличались цветом, вкусом и содержанием пыльцы. Результаты исследований указывают, что пчелы иностранных рас в сравнении с местными пользовались меньшим числом видов медоносных растений, главным образом наиболее распространенных.
strona 94THE GATHERING OF HONEY BY 3 RACES OF BEES IN FLOW CONDITIONS AT PULAWY
Leon Bornus, Andrzej Fabiański, Wanda Lecewicz
Summary
There were compared the work and honey yield of 3 races of bees: Apis mellifica mellifica (local bee), Apis mellifica caucasica and Apis mellifica carnica. Those bees were exactly morfological described (tab. 1). In the oviposition were on the first place A. m. caucasica while local bees on the last place (ryc. 1). Highest honey yield was from A. m. caucasica too. Most pollen was in honey from A.m. carnica. There were also most pollen from red clover (longest glossa). Lightest honey was from A.m. caucasica. There was least pollen in 10 g honey. A.m. caucasica must have another economy of pollen in the brood nest than local bees. They have had most brood, which needed much pollen, but in honey there was least of it.
Then bees of any race (at the same apiary) give different honey in colour, taste and with different number of pollen. Results of investigations show that outlandish bees gather nectar from less number of plant kinds than local bees. They work rather on those plants which grow on larger surfaces.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 87: „lusterka wcskowe” → lusterka woskowe
- s. 88, tab. 1: „Morfological characteristic” → Morphological characteristic
- s. 88, tab. 1: „Coleur of body” → Colour of body
- s. 88, tab. 2: „Bee raće” → Bee race
- s. 89, ryc. 1, oś Y: „7000″ → 6000
- s. 89, ryc. 1, oś X: „30.VII” → 30.VIII
- s. 89, ryc. 1, legenda: „Miejsowe” → Miejscowe
- s. 91, tab. 4: „Cirsum arense” → Cirsium arvense
- s. 94, Summary: „exactly morfological described” → exactly morphological described
