WARTOŚĆ PSZCZELARSKA I WYMOGI ZAPYLANIA ARONII CZARNEJ (ARONIA MELANOCARPA ELL.)

tekst: Bolesław Jabłoński, Zbigniew Kołtowski, Andrzej Pidek

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXXVIII, 1994 — Bolesław Jabłoński, Zbigniew Kołtowski, Andrzej Pidek

strona 25

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XXXVIII 1994

Bolesław Jabłoński, Zbigniew Kołtowski, Andrzej Pidek

Instytut Sadownictwa i Kwiaciarstwa, Oddział Pszczelnictwa ul. Kazimierska 2, 24-100 Puławy

Streszczenie

Badano niektóre zjawiska biologii kwitnienia, nektarowania, oblotu przez owady zapylające oraz zawiązywania owoców i plonowania aronii czarnej. Stosowano znane sposoby szczegółowych systematycznych obserwacji i pomiarów. Nektar pobierano pipetami.

Stwierdzono, że jeden kwiat aronii czarnej wydziela w ciągu swego życia około 1 mg cukrów w nektarze, a 1 krzew będący w pełni owocowania może dostarczyć do 20 g cukrów. Pszczoły miodne i dzikie pszczoły samotnice chętnie odwiedzają kwiaty aronii, zbierając z nich nektar i pyłek, trzmiele mniej chętnie. Zagęszczenie owadów pszczołowatych na kwiatach w szczytowych godzinach oblotu, podczas pełni kwitnienia aronii, sięgało ponad 4 tys. na 1 ha, co odpowiada liczbie zbieraczek, jaką mogą zapewnić wiosną 1(2) rodziny pszczele.

Aronia okazała się rośliną w wysokim stopniu samopłodną i zdolną do samoczynnego samozapylenia się. Bez dostępu owadów zapylających (pod izolatorami) zawiązywała ona podobną liczbę owoców z wytworzonych kwiatów (70-80%) jak w warunkach swobodnego zapylania, kiedy każdy kwiat był 6-9 razy odwiedzany przez pszczołę. Owoce powstałe z samozapylenia, choć zawierają nieco mniej nasion, wielkością nie różnią się od owoców powstałych z kwiatów zapylanych przez owady. O wysokości plonu owoców decyduje głównie liczba wytwarzanych kwiatów na krzewie oraz dostatek wilgoci w glebie latem.

Słowa kluczowe: aronia czarna, kwitnienie, nektarowanie, zapylanie, plonowanie.

WSTĘP

Aronia czarna, krzew jagodowy z rodziny różowatych, pochodzący ze wschodnich terenów Ameryki Północnej, do uprawy został wzięty stosunkowo niedawno. Jak podaje Vasilenko i Procenko (1967), na możliwość wykorzystania aronii jako rośliny sadowniczej pierwszy zwrócił uwagę Miczurin w Rosji na początku XX wieku, podkreślając jej dużą odporność na surowe warunki klimatyczne. Pierwsze doświadczenia nad uprawą

^1 Badania w roku 1992 były finansowane przez Fundusz na rzecz Nauki Polskiej w ramach programu PONT.

strona 26

aronii przeprowadził w latach trzydziestych Lisavienko w Ałtajskiej Stacji Doświadczalnej, a następnie Žučkov z Piotrogrodzkiego Instytutu Rolniczego. W roku 1984 areał uprawy aronii tylko na Ukrainie wynosił już ponad 5,8 tys. ha (Musič i inni 1986).

Od około 20 lat aronię jako krzew jagodowy zaczęto uprawiać również na Słowacji, a następnie w byłej NRD (Kleparski i Domino 1990). W Polsce zainteresowano się tą rośliną w drugiej połowie lat siedemdziesiątych. W latach osiemdziesiątych założono już plantacje na łącznej powierzchni kilkudziesięciu hektarów. Również działkowicze sadzą krzewy aronii w swych ogrodach (m.in. Kleparski 1982, Hoser 1983, Domino 1987, Wilczek 1989).

Powodem wzrostu zainteresowania aronią są jej owoce zawierające wyjątkowo dużo ważnych dla organizmu ludzkiego składników, przede wszystkim witamin, choć same nie nadają się do bezpośredniego spożycia, a tylko na przetwory i jako surowiec dla przemysłu spożywczego oraz farmaceutycznego. Poza tym jest to roślina o małych wymaganiach i łatwa do uprawy.

W połowie lat osiemdziesiątych do Oddziału Pszczelnictwa ISK w Puławach zaczęły napływać od pszczelarzy pytania dotyczące wartości pszczelarskiej aronii, a od plantatorów pytania co do jej wymogów zapylania. Literatura (m.in. Musič i inni 1986) podaje ogólnie, że aronia jest wspaniałą rośliną miododajną, chętnie odwiedzaną przez pszczoły, które zwiększają plony owoców. Domino (1987) pisze, że w warunkach nie sprzyjających oblotowi kwiatów przez owady roślina ta zawiązuje z każdych 100 kwiatów 40-60 owoców, a po krzyżowym zapyleniu przez owady 80-90. Zdaniem Ryžkova (1973) i Koncevoja (1975) aronia jest zdolna do samoczynnego samozapylania się i bez udziału pszczół zawiązuje dostatecznie dużo owoców do dobrego plonowania. Pragnąc wyjaśnić, jak to jest naprawdę w naszych warunkach klimatycznych, postanowiliśmy przeprowadzić odpowiednie badania.

METODYKA

Badania wykonano w latach 1992-1993. Krzewy aronii, pochodzące z Zakładu Krzewów Jagodowych ISK w Skierniewicach, wysadzono w roku 1988 w Pszczelniczym Zakładzie Doświadczalnym ISK w Puławach na lekkiej glebie bielicowej klasy IV, w rozstawie 2,5 x 2 m. W czasie prowadzenia badań mierzyły one 150-170 cm wysokości i były w fazie pełnego owocowania. Pielęgnacja aronii ograniczała się do wycinania niektórych zbędnych pędów oraz częstego koszenia murawy. Pod samymi krzewami chwasty usuwano motyką. Nawożenie mineralne stosowano wczesną wiosną, dając pod krzew około 200 g wieloskładnikowego nawozu typu „Fruktus”. Do ścisłych badań wzięto 8 krzewów.

strona 27

W celu określenia obfitości kwitnienia, na czterech krzewach w roku 1992, a na części pędów wszystkich 8 krzewów w roku 1993, liczono (w fazie białych pąków) wszystkie kwiatostany oraz kwiaty w losowo wziętych z każdego krzewu 30 kwiatostanach. Iloczyn liczby kwiatostanów na krzewie i średniej liczby kwiatów w kwiatostanie dawał liczbę kwiatów na krzewie w roku 1992. W roku 1993 do oceny liczby kwiatów na poszczególnych całych krzewach, wykorzystano także dane o stopniu wiązania owoców, średniej masie jednego owocu oraz o plonie owoców.

W celu ustalenia tzw. dziennej i sezonowej dynamiki rozkwitania kwiatów aronii wyznaczano na 4 krzewach po jednym pędzie i liczono na nim przez cały okres kwitnienia, co godzinę, wszystkie nowo rozkwitłe kwiaty, zaznaczając je przez usunięcie płatków (wcześniej stwierdzono, że usuwanie płatków nie ma wpływu na odwiedzanie kwiatów przez owady, ani też na wiązanie owoców).

Dla uzyskania dziennej i sezonowej dynamiki oblotu aronii przez owady zapylające, liczono na krzewach doświadczalnych przez cały okres kwitnienia, co godzinę, wszystkie pracujące pszczoły miodne (odróżniając przy tym zbieraczki z obnóżami pyłkowymi) oraz (bez rozróżniania gatunków) dzikie pszczoły samotnice, trzmiele i muchy. Poza tym starano się określić szybkość pracy tych owadów na kwiatach aronii, tj. liczbę odwiedzanych kwiatów w jednostce czasu, aby można było ustalić średnią liczbę odwiedzeń jednego kwiatu.

W celu określenia wpływu owadów zapylających na stopień wiązania i wykształcania owoców aronii oraz na wysokość ich plonów, w pierwszym roku badań (1992) pozostawiono 4 krzewy doświadczalne jako swobodnie dostępne, a 4 okryto dużymi izolatorami z siatki plastykowej o świetle oczek 2 x 2 mm. Ponieważ w czasie kwitnienia aronii okazało się, że wychodzące z ziemi muchy mogą powodować pod izolatorami niepożądane zapylenie kwiatów, w następnym roku (1993) założono małe izolatory (nie mające kontaktu z ziemią) na 2-3 pędy każdego krzewu doświadczalnego (ryc.1). Oczywiście na pędach tych ustalono liczbę kwiatów.

Obfitość nektarowania kwiatów aronii badano codziennie przez cały okres kwitnienia, stosując znaną metodę pipetową (Jabłoński i Szklanowska 1979). Aby można było prześledzić wpływ pogody na kwitnienie, nektarowanie i oblot aronii przez owady zapylające, ustawiono w pobliżu krzewów termohigrograf i deszczomierz.

Tam gdzie zachodziła potrzeba udowodnienia ewentualnej istotności różnic, wyniki opracowano statystycznie, stosując analizę wariancji lub test zmiennych połączonych. Wnioskowano przy poziomie wiarogodności α=0,05.

strona 28
kwitnące krzewy aronii z izolatorami na pędach — bez napisów.

Ryc. 1. Kwitnące krzewy aronii (na pędach widoczne izolatory) Flowering bushes of Aronia melanocarpa Ell. (we can see caged spouts)

WYNIKI

Przebieg niektórych zjawisk kwitnienia, nektarowania i zapylania aronii.

Dzienna dynamika rozkwitania, pylenia i oblotu przez owady zapylające. Stwierdzono, że kwiaty aronii rozkwitają w ciągu całego dnia, przy czym najintensywniej w pierwszej jego połowie (ryc.2 – słupki białe). W 2-3 godziny po rozchyleniu płatków korony rozpoczyna się pękanie komór pyłkowych kolejnych pręcików i wysypywanie się pyłku, czyli pylenie. Zanim wszystkie 17-19(20) znajdujących się w kwiecie pręcików wypyli trwa to przy upalnej pogodzie około 1 dnia, przy średnio ciepłej – około 2 dni, a przy pogodzie chłodnej przeciąga się do 3 dni. Po wypyleniu wszystkich pylników szybko następuje opadanie płatków. Proces pylenia odbywa się również tylko podczas dnia. Rozpoczyna się on około godz. 6, a kończy około 17, najintensywniej zachodzi zaś w południe (ryc.2 – słupki kreskowane).

Sekrecja nektaru w kwiecie rozpoczyna się mniej więcej w momencie rozchylania się płatków korony i trwa w zasadzie do czasu zakończenia się procesu pylenia lub nieco dłużej. Nie pobierany na bieżąco przez owady nektar (co ma miejsce raczej tylko pod izolatorami) nagromadza się w kwiecie i utrzymuje przez pewien czas jeszcze po opadnięciu płatków, ulegając stopniowo resorpcji. Małe ilości nektaru udawało się jeszcze pobierać z kwiatów, których zalążnie były już sporymi zawiązkami owoców.

Z czterech ważnych grup owadów zapylających, na kwiatach aronii występowały w zasadzie tylko trzy, tj. pszczoły miodne, dzikie pszczoły samotnice i muchówki, natomiast trzmieli prawie nie było. Wszystkie trzy

strona 29
wykres słupkowo-liniowy.
Ryc. 2. Dzienna dynamika rozkwitania i pylenia aronii oraz oblotu jej przez owady zapylające (na podstawie średnich z obserwacji wykonanych w latach 1992-1993): Daily dynamcs of blooming, bursting of anthers and foraging by pollinating insects of Aronia melanocarpa Ell. (on the basis of average data from observations in years 1992-1993): 1 – liczba kwiatów rozkwitających w jednogodzinnych odcinkach czasu na pędach doświadczalnych, wyrażona w % w stosunku do ogólnej liczby kwiatów rozkwitających w ciagu dnia – the number of blooming flowers in one-hour intervals on analysed sprouts, in relation to the number of flowers blooming during whole day 2 – liczba rozpoczynających pylenie pylników w kwiatach doświadczalnych, przedstawiona podobnie jak liczba rozkwitających kwiatów – the number of bursting anthers in analysed flowers, showed as like as the number of blooming flowers 3 – liczba pszczół miodnych obserwowana na krzewach doświadczalnych w kolejnych godzinach dnia, wyrażona w % w stosunku do liczby pszczół obserwowanych w ciągu całego dnia – the number of honey bees observed on analysed bushes in the following hours of the day, in relation to the number of honey bees observed during whole day 4 – liczba pszczół miodnych z obnóżami pyłkowymi – the number of honey bees with pollen loads 5 – liczba pszczół samotnic – the number of solitary bees 6 – liczba much, przedstawiona podobnie jak liczba pszczół miodnych ogółem – the number of flies, showed as like as the number of honey bees in general

grupy owadów odwiedzały kwiaty aronii w ciągu całego dnia, przy czym pszczoły miodne bardziej równomiernie od rana do wieczora, pszczoły samotnice z największym nasileniem w godzinach przedpołudniowych i południowych, zaś muchówki – po południu (ryc.2 – linie krzywe).

Sezonowa dynamika rozkwitania, nektarowania i oblotu aronii przez owady zapylające. Badane zjawiska przedstawiono na tle przebiegu ważniejszych czynników pogody, tj. temperatury minimalnej i maksymalnej

strona 30

Tabela 1 Sezonowa dynamika rozkwitania, nektarowania i oblotu aronii czarnej przez owady zapylające na tle niektórych czynników pogody Seasonal dynamics of blooming, nectar secretion and insects foraging of Aronia melanocarpa Ell. in relation to some weather factors

Kolejne dni okresu kwitnienia / Following days of blooming period Czynniki pogody / Meteorological data: Temperatura °C / Temperature °C: min. Czynniki pogody / Meteorological data: Temperatura °C / Temperature °C: max. Czynniki pogody / Meteorological data: Opady / Rainfalls mm Liczba kwiatów rozkwitających na krzewie / Number of now flowering flowers on 1 bush: Liczba – Number Liczba kwiatów rozkwitających na krzewie / Number of now flowering flowers on 1 bush: % Ilość cukrów z 10 kwiatów w mg / Amount of sugars from 10 flowers in mg Wydajność cukrów w g z 1 ha* / Sugars efficiency in g from 1 ha* Liczba roboczogodzin owadów zapylających na 1 krzewie / Number of bee-hours of pollinating insects per 1 bush: Pszczół miodnych / Honey bees Liczba roboczogodzin owadów zapylających na 1 krzewie / Number of bee-hours of pollinating insects per 1 bush: Trzmieli / Bumble bees Liczba roboczogodzin owadów zapylających na 1 krzewie / Number of bee-hours of pollinating insects per 1 bush: Pszczół samotnic / Solitary bees Liczba roboczogodzin owadów zapylających na 1 krzewie / Number of bee-hours of pollinating insects per 1 bush: Much / Flies
Rok 1992 – Year 1992
14 V 4 15 – 17 0,3 2,00 3 – – – –
15 V 8 18 – 165 3,0 4,50 74 0,0 0,0 0,0 0,0
16 V 6 19 – 623 11,3 4,90 305 1,0 0,0 0,6 2,5
17 V 8 17 – 832 15,1 5,57 463 1,4 0,3 0,4 1,4
18 V 7 14 0,8 259 4,7 2,33 60 0,8 0,0 0,4 0,0
19 V 10 22 1,0 827 15,0 7,04 582 12,3 0,0 7,0 5,3
20 V 12 24 – 1075 19,5 11,55 1241 13,5 0,0 6,6 4,3
21 V 12 26 – 1019 18,5 11,26 1174 9,0 0,3 6,8 5,9
22 V 14 27 – 496 9,0 11,13 552 11,1 0,3 8,6 3,1
23 V 12 18 – 171 3,1 5,33 91 3,1 0,0 2,7 2,7
strona 31
Kolejne dni okresu kwitnienia / Following days of blooming period Czynniki pogody / Meteorological data: Temperatura °C / Temperature °C: min. Czynniki pogody / Meteorological data: Temperatura °C / Temperature °C: max. Czynniki pogody / Meteorological data: Opady / Rainfalls mm Liczba kwiatów rozkwitających na krzewie / Number of now flowering flowers on 1 bush: Liczba – Number Liczba kwiatów rozkwitających na krzewie / Number of now flowering flowers on 1 bush: % Ilość cukrów z 10 kwiatów w mg / Amount of sugars from 10 flowers in mg Wydajność cukrów w g z 1 ha* / Sugars efficiency in g from 1 ha* Liczba roboczogodzin owadów zapylających na 1 krzewie / Number of bee-hours of pollinating insects per 1 bush: Pszczół miodnych / Honey bees Liczba roboczogodzin owadów zapylających na 1 krzewie / Number of bee-hours of pollinating insects per 1 bush: Trzmieli / Bumble bees Liczba roboczogodzin owadów zapylających na 1 krzewie / Number of bee-hours of pollinating insects per 1 bush: Pszczół samotnic / Solitary bees Liczba roboczogodzin owadów zapylających na 1 krzewie / Number of bee-hours of pollinating insects per 1 bush: Much / Flies
24 V 8 19 – 28 0,5 5,00 14 0,0 0,0 0,0 0,0
Sum – – 1,8 5510 100,0 – 4532 52,2 0,9 33,1 25,2
Average – – – – – 8,24 – – – – –
Rok 1993 – Year 1993
7 V 11 23 0,0 151 0,7 5,00 76 – – – –
8 V 8 21 – 540 2,5 9,00 486 0,0 0,0 0,0 0,0
9 V 8 21 – 2051 9,5 9,27 1901 3,4 0,0 3,2 1,4
10 V 8 22 – 3411 15,8 10,58 3609 18,3 0,0 19,4 3,5
11 V 9 23 – 4577 21,2 12,61 5772 25,0 0,0 24,0 3,3
12 V 12 23 – 4685 21,7 13,14 6156 21,4 0,1 19,6 6,6
13 V 10 23 – 3498 16,2 13,25 4635 26,9 0,1 17,4 5,9
14 V 9 22 – 1986 9,2 12,55 2492 11,4 0,1 17,0 3,3
15 V 10 22 – 389 1,8 9,77 380 4,1 0,0 3,3 2,6
16 V 11 20 – 259 1,2 10,21 264 1,1 0,0 1,9 2,5
17 V 9 18 – 43 0,2 10,00 43 0,0 0,0 0,0 0,0
Sum – – 0,0 21590 100,0 – 25814 111,6 0,3 105,8 29,1
Average – – – – – 11,96 – – – – –
  • W obliczeniach przyjęto 1000 krzewów na 1 ha – For calculation was taken 1000 bushes per 1 ha
strona 32

oraz opadów deszczu (tab.1). Jak widać, podczas chłodniejszej wiosny w 1992 r. aronia kwitła w dniach 14-24 maja, a podczas wiosny cieplejszej w 1993 r. o tydzień wcześniej, w dniach 7-17 maja. Różnice w układzie temperatury w czasie kwitnienia aronii między latami oraz różnice w występowaniu opadów, nie wpływały na długość okresu kwitnienia, który w obu latach trwał 10 dni. Natomiast dynamika rozkwitania kwiatów wykazała zależność od pogody. W pierwszym roku badań spadek temperatury w dniu 18 maja wyraźnie przyhamował rozkwitanie kwiatów, podczas gdy w drugim roku, przy wyrównanej temperaturze i braku opadów, proces rozkwitania wykazywał dużą regularność, z jednym szczytem w okresie pełni kwitnienia. Ogólna liczba wytworzonych kwiatów na krzewie wynosiła średnio w pierwszym roku 5.510, w drugim zaś 21.590.

Średnia ilość cukrów wydzielana przez 10 kwiatów aronii wynosiła w pierwszym roku 8,24 mg, a w drugim 11,96 mg. Obfitsze nektarowanie było przy wyższej temperaturze, co widać nie tylko między latami, ale także między dniami w okresie kwitnienia w roku 1992. Ilość cukrów dostarczana w nektarze z jednostki powierzchni w kolejnych dniach okresu kwitnienia zależy oczywiście od liczby rozkwitających kwiatów i obfitości ich nektarowania. Za cały okres kwitnienia wydajność cukrów w przeliczeniu na 1 ha (przyjmując 1000 krzewów na 1 ha) wynosiła w 1992r. 4,53 kg, a w roku 1993 aż 25,81 kg. W szczytowym okresie kwitnienia aronii dzienne ilości dostarczanych owadom cukrów w nektarze osiągały w pierwszym roku tylko 1,2 kg, a w roku drugim przekraczały 5(6) kg/ha.

Wykonywane przez cały okres kwitnienia, co godzinę, obserwacje owadów zapylających pozwalają na ustalenie liczby tzw. roboczogodzin poszczególnych grup owadów na krzewie i na jednostce powierzchni. Tak więc w pierwszym roku badań przeciętnie na jeden krzew aronii przypadało w okresie kwitnienia 52,2 roboczogodziny pszczoły miodnej, 0,9 rbg trzmieli, 33,1 rbg pszczół samotnic i 25,2 rbg muchówek, zaś w drugim odpowiednio: 111,6; 0,3; 105,8 i 29,1 (tab.1). Rozkład tych roboczogodzin w okresie kwitnienia jest proporcjonalny do liczby rozkwitających kwiatów, a ściślej do ilości dostarczanego pożytku nektarowego i pyłkowego w kolejnych dniach.

Skład gatunkowy owadów zapylających aronię i intensywność odwiedzania przez nie kwiatów.

Osobniki (zbieraczki) pszczoły miodnej stanowiły w obu latach po około 46% ogółu owadów zapylających na kwiatach aronii, trzmiele poniżej 1%, pszczoły samotnice 30-43%, a muchówki 12-23% (tab.2). Zastanawiająco mało było trzmieli, a wyjątkowo dużo pszczół samotnic. Decydował o tym prawdopodobnie fakt, że badane krzewy aronii rosły właściwie w parku, gdzie pszczoły samotnice mają zwykle stosunkowo dobre warunki do gnieżdżenia. Na normalnej plantacji w polu głównymi zapylaczami aronii są niewątpliwie pszczoły miodne.

Intensywność oblotu kwiatów aronii przez owady zapylające, mierzona

strona 33

Tabela 2 Skład gatunkowy i intensywność pracy owadów zapylających kwiaty aronii czarnej Composition and visiting intensity of insects pollinating of Aronia melanocarpa Ell. flowers

Cecha badana / Investigated feature Rok / Year Grupa owadów / Group of insects: Pszczoły miodne / Honey bees Grupa owadów / Group of insects: Trzmiele / Bumble bees Grupa owadów / Group of insects: Pszczoły samotnice / Solitary bees Grupa owadów / Group of insects: Muchy / Flies
Procentowy udział owadów zapylających 1992 46,9 0,8 29,7 22,6
Proportion of pollinating insects 1993 45,2 0,2 42,8 11,8
Liczba roboczogodzin na 1000 kwiatów 1992 9,47 0,16 6,01 4,57
Number of bee-hours per 1000 flowers 1993 5,17 0,02 4,90 1,34
Liczba odwiedzeń jednego kwiatu 1992 5,57 0,06 3,53 –
Number of received visit by one flower 1993 3,04 0,01 2,88 –
Szczytowe zagęszczenie owadów na 1 ha* 1992 1.180 14 940 430
The greatest density of insects per 1 ha* 1993 2.283 6 2.193 497
  • W obliczeniach przyjęto 1000 krzewów na 1 ha
  • For calculation was taken 1000 bushes per 1 ha

liczbą roboczogodzin owadów na 1000 kwiatów, większa była w roku 1992, kiedy warunki pogody były mniej sprzyjające niż w roku 1993, a poszczególny kwiat dostarczał mniej pożytku. Można się domyślać, że decydowała o tym chłodniejsza i bardziej wilgotna pogoda, która przedłużała życie kwiatów, a więc i szansę na większą liczbę odwiedzeń przez owady. Oczywiście efektywność pracy pszczół jako zbieraczek nektaru i pyłku była wtedy mniejsza.

Po ustaleniu, że pszczoła miodna odwiedza przeciętnie w ciągu 1 minuty 9,76 kwiatów, a pszczoła samotnica 9,83 i przy znajomości liczby kwiatów na krzewach doświadczalnych oraz liczby roboczogodzin owadów pszczołowatych, można było określić liczbę odwiedzeń jednego kwiatu przez te owady. Biorąc razem pszczoły miodne, trzmiele i pszczoły samotnice, liczba ta w pierwszym roku wynosiła około 9, a w drugim 6.

Zagęszczenie owadów zapylających na jednostce powierzchni kwitnącej uprawy, obserwowane w godzinach intensywnego oblotu kwiatów, podczas pogodnych dni okresu pełni kwitnienia rośliny, nazywamy zagęszczeniem szczytowym. Informuje ono o tym, jakiej liczbie zbieraczek 1 ha kwitnącej uprawy zapewnia zatrudnienie i pozwala określić liczbę rodzin pszczelich, niezbędną do dobrego jej zapylenia. W naszych badaniach zagęszczenie to w pierwszym roku wynosiło 1.180 zbieraczek pszczół miodnych na 1 ha, a w roku drugim 2.193. W normalnych warunkach polowych pszczół miodnych na

strona 34

identycznej plantacji bywa niewątpliwie więcej, ponieważ nie ma tam zwykle tak dużo pszczół samotnic. Prawdopodobnie w pierwszym roku byłoby ich około 2.000, a w drugim ponad 4.000. Jeżeli przyjąć, że średnio silna rodzina pszczela może wiosną wysyłać na kwiaty jednocześnie około 3 tys. zbieraczek, odpowiada to mniej więcej jednej ewentualnie dwu rodzinom.

Zawiązywanie owoców i plonowanie aronii.

Liczba owoców w stosunku do liczby kwiatów w roku 1992 wynosiła dla krzewów swobodnie dostępnych dla owadów zapylających 72,3%, a dla krzewów izolowanych – 67,3% (tab.3). Różnica na korzyść owadów była mała, stanowiła około 7%, lecz statystycznie udokumentowana. W drugim roku, przy pogodzie w okresie kwitnienia bardziej ciepłej i słonecznej, powstało z każdych 100 kwiatów aronii, zarówno w warunkach swobodnego zapylenia jak i pod izolatorami, po około 77 owoców.

Tabela 3 Zawiązywanie owoców i plonowanie aronii w warunkach swobodnego dostępu owadów zapylających i pod izolatorami Fruit setting and yielding of Aronia melanocarpa Ell. from free pollinated and caged bushes

Cecha badana / Investigated feature Rok / Year Kombinacja doświadczenia / Combination of experiment: Swobodne zapylanie / Free pollination A Kombinacja doświadczenia / Combination of experiment: Izolowanie krzewów / Isolated bushes B Stosunek / Proportion A/B ×100
Liczba owoców ze 100 kwiatów 1992 72,28 b 67,27 a 107,4
Number of fruits from 100 flowers 1993 77,56 a 77,10 a 101,0
Liczba nasion w owocu 1992 3,04 b 2,86 a 106,3
Number of seeds in one fruit 1993 3,36 b 3,15 a 106,7
Masa 100 owoców w g 1992 53,50 a 53,70 a 99,6
Mass of 100 fruits in g 1993 71,30 a 69,29 a 102,9
Plon owoców ze 100 kwiatów w g 1992 38,67 b 36,12 a 105,1
Fruit’s yield from 100 flowers in g 1993 55,30 a 53,42 a 103,5
Plon owoców z 1 krzewu w kg 1992 2,13 a 1,99 a 107,0
Fruit’s yield from 1 bush in kg 1993 11,94 a 11,53 a 103,6

Owoce zawierały średnio po około 3 nasiona, przy czym te ze swobodnego zapylenia, w porównaniu z owocami spod izolatorów, o około 6% więcej. Natomiast w średniej masie owoców różnic między kombinacjami nie

strona 35

było. Przeciętna masa 100 owoców w roku 1992, który charakteryzował się bardziej suchym latem, wynosiła ponad 50 g, a w roku 1993, kiedy lato nie było tak suche – około 70 g. Plon owoców ze 100 kwiatów swobodnie dostępnych dla owadów, w porównaniu z plonem owoców ze 100 kwiatów pod izolatorami, wykazał tylko minimalną tendencję zwyżkową. Mała (4-7%) różnica w plonie owoców z 1 krzewu na korzyść swobodnego zapylenia okazała się nieistotna. Wszystkie dane zestawione w tabeli 3 wykazują, że aronia czarna jest rośliną w wysokim stopniu samopłodną i zdolną do samoczynnego samozapylenia się. Owady zapylające w minimalnym tylko stopniu zwiększają plony owoców.

Ogromne różnice w plonowaniu aronii między latami (w pierwszym roku zebrano średnio około 2 kg owoców z jednego krzewu, w drugim ponad 11 kg) wynikają przede wszystkim z różnic w obfitości jej kwitnienia i częściowo także z różnic w stopniu wiązania owoców i w średniej masie owocu. Rok 1993, charakteryzujący się suchą, ciepłą wiosną i średnio wilgotnym ciepłym latem, sprzyjał dobremu plonowaniu aronii, zaś rok 1992, o odwrotnym układzie warunków pogody w okresie kwitnienia i dojrzewania aronii, wyraźnie temu nie sprzyjał.

DYSKUSJA

Zgodnie z tym co podaje ogólnie literatura (m.in. Musič i współautorzy 1986, Domino 1987), aronia była chętnie oblatywana przez pszczoły miodne. Dobre odwiedzanie jej kwiatów u nas przez różne gatunki pszczół samotnic, a niezwykle słabe przez trzmiele, jest nowym stwierdzeniem. Z powodu braku w literaturze danych liczbowych, dotyczących obfitości nektarowania kwiatów aronii (przynajmniej danych takich nie spotkano), trudno jest dokonać konfrontacji uzyskanych wyników. Można jedynie stwierdzić, że chociaż poszczególne kwiaty tego krzewu wydzielają o połowę mniej cukrów w nektarze niż kwiaty jabłoni (Jabłoński, Szklanowska 1979), to dzięki większej ich liczbie wydajność cukrów z jednostki powierzchni może być podobna jak dla sadów jabłoniowych lub nawet wyższa.

Rezultaty naszych badań, dotyczące wyników zapylania aronii, w pełni potwierdzają dane Ryžkova (1973) i Koncevoja (1975), że roślina ta jest zdolna do dobrego zawiązywania owoców bez udziału owadów zapylających. Nawet przy gorszej pogodzie w okresie kwitnienia kwiaty izolowane od dostępu owadów zawiązywały owoce niewiele gorzej niż kwiaty swobodnie dostępne, a więc zapylane krzyżowo. Świadczy to istotnie o wysokim stopniu samopłodności i zdolności do samoczynnego samozapylania się tej rośliny.

Dzięki zróżnicowanym warunkom pogody w latach prowadzenia badań uuało się potwierdzić również to, o czym pisze m.in. Kleparski i Domino (1982), że dostatek wilgoci w glebie w okresie wzrostu i dojrzewania

strona 36

owoców aronii jest niezmiernie ważny, decyduje bowiem o dobrym wykształceniu i soczystości jagód, a w rezultacie też o wysokości ich plonu.

PODSUMOWANIE I WNIOSKI

Jeden kwiat aronii czarnej wydziela średnio około 1 mg cukrów, o koncentracji ich w nektarze 20-60%. Będący w pełni owocowania krzew, wytwarzający około 20 tys. kwiatów, może dostarczyć w sumie do 20 g cukrów w nektarze, a plantacja licząca tysiąc krzewow na 1 ha – do 20 kg cukrów. W okresie pełni kwitnienia dzienne porcje dostarczanych cukrów mogą przekraczać 5 kg/ha.

Kwiaty aronii czarnej są chętnie odwiedzane przez pszczoły miodne i dzikie pszczoły samotnice, zbierające z nich nektar i pyłek, a mniej chętnie przez trzmiele. W okresie pełni kwitnienia na jednym krzewie, przy sprzyjającej pogodzie, w godzinach południowych pracować może jednocześnie 2-4 pszczół, co przy 1 tys. krzewów na 1 ha czyni 2-4 tys. osobników. Odpowiada to liczbie zbieraczek wysyłanej wiosną na kwiaty przez 1(2) rodziny pszczele i taką obsadę można uznać za wystarczającą do zebrania pożytku nektarowego i pyłkowego oraz dostatecznego zapylenia kwiatów.

Pora kwitnienia aronii czarnej, przypadająca pod koniec kwitnienia jabłoni, jest z pszczelarskiego punktu widzenia bardzo korzystna, ponieważ dzięki temu może być łagodzony zaznaczający się u nas w tym czasie majowy niedobór pożytków.

Aronia czarna jest rośliną w wysokim stopniu samopłodną i zdolną do samoczynnego samozapylenia się. Bez dostępu owadów zapylających zawiązuje ona prawie tak samo dużo owoców z wytworzonych kwiatów, tj. 70-80%, jak w warunkach swobodnego zapylania, kiedy poszczególny kwiat bywa 6-9 razy odwiedzany przez owady. Owoc powstały z samozapylenia ma o kilka procent mniej nasion, niż owoc uzyskany z zapylenia przez owady, lecz wielkością praktycznie się nie różni.

Plonowanie aronii czarnej zależy przede wszystkim od obfitości kwitnienia krzewów, decydującej o liczbie owoców oraz od warunków pogody w lecie, a właściwie od dostatku wilgoci w glebie, decydującej o dobrym wyrośnięciu i soczystości owoców.

LITERATURA

Domino Z. J. (1987) – Aronia – jarzębina czarna. Działkowiec, 9(445):13-22.

Hoser P. (1983) – Aronia. Działkowiec, 11(389):4-9.

Jabłoński B., Szklanowska K. (1970) – Propozycje zmiany metody badań nektarowania roślin. Pszczeln.Zesz.Nauk., 23:105-114.

Kleparski J. (1982) – Aronia – czarna jarzębina. Hasło Ogrodnicze, 39(6):9.

Kleparski J., Domino Z. (1990) – Aronia. PWRiL, Warszawa, s. 1-100.

strona 37

Koncevoj M. G. (1975) – Biologičeskije osobiennosti rosta i plodonošenija rjabiny černoplodnoj (aronii černoplodnoj) v uslovijach Predurala. Trudy PSChJ, 106:122-128.

Musič N. J., Andrienko M. W., Aleksenko J. J., (1986) – Aronia (rjabina) černoplodnaja. Kijev. Višča Škola, s. 1-80.

Ryžkov A. P. (1973) – Biologičeskije osobiennosti rjabiny černoplodnoj v usloviach Lesostiepi Omskoj oblasti. Nauč. čtienia pamiati akad. M. A. Lisavienko, 4:39-45.

Vasilenko G. W., Procenko W. I. (1967) – Černoplodnaja rjabina. Kolos, Moskva, s. 1-95.

Wilczek J. (1984) – Aronia czarnoowocowa – roślina przyszłości. Owoce Warzywa Kwiaty, 23(1):11.

BEEKEEPING VALUE AND POLLINATION REQUIREMENTS OF ARONIA MELANOCARPA ELL.

B. Jabłoński, Z. Kołtowski, A. Pidek

Summary

Research were carry out in Puławy in years 1992-1993. The Aronia melanocarpa Ell. bushes were planted in 1988 on light podsolic soil 4th bonitations degree with density 2 m x 2.5 m. The grass under the bushes was cutting often. Multiply fertilizer about 200 g per 1 bush was applied early spring. Superfluous branches were cutting.

Very particular, systematic observations of some aspects of flowering biology, nectar secretion, pollen eruption and visiting flowers by pollinating insects were conducting during investigations. Fruit setting by isolated and unisolated flowers were defined. Abundance of nectar secretion was investigated by known pipettes method.

It was found, that one flower of Aronia melanocarpa Ell. secretes about 1 mg of sugars with concentration of them in nectar 20-60%. One bush of this species, in full productivity period, can form about 20 thous. flowers, and supply about 20 g of sugars in nectar. The plantation with 1 thous. bushes can yield 20 kg of sugars from 1 ha. This amounts to 25 kg/ha in calculation on raw material containing 80% of sugars. Daily portion of supplied sugars can reach 5(6) kg/ha during full blooming period.

Flowers of Aronia melanocarpa Ell. are willingly visiting by honey bees and solitary bees, which collect from them nectar and pollen throughout whole day. Bumble bees visit flowers of this species rather seldom. 2-4 bees can work simultaneously on one bush under good weather condition during full blooming period. For 1 thous. of bushes per 1 ha this amounts to 2-4 thous. of insects. This number of gathering bees can send in May one (two) middle strength colonies of honey bees. Therefore two colonies of bees are sufficient for good pollination of 1 ha of Aronia melanocarpa Ell. plantation. For collection only nectar and pollen flow from this species suffice naturally much less honey bees.

The Aronia melanocarpa Ell. is on high level autogamic plant and capable for automaticly selffertilization. She sets equal quantity of fruits from formed flowers (70-80%) in condition without pollinating insects (in cages) and free pollination, when each flower was visiting 6-9 times by Apoidea. Autogamic fruits contain just a little less seeds than fruits formed from foraged by pollinating insects flowers, but the size of both is the same.

Yield of Aronia melanocarpa Ell. fruits depends mainly on blooming abundance of bushes and on weather condition in the summer, i.e. on abundance of humidity in soil, which decide about good development of fruits and their juiciness.

Keywords: Aronia melanocarpa Ell., blooming, nectar secretion, pollination, yielding.


Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 28, ryc. 1: „spouts” → sprouts
  • s. 29, ryc. 2: „dynamcs” → dynamics
  • s. 29, ryc. 2: „ciagu” → ciągu
  • s. 30, tab. 1: „1174″ → 1147
  • s. 34, tab. 3: „101,0″ → 100,6
  • s. 34, tab. 3: „105,1″ → 107,1
  • s. 35: „uuało” → udało
  • s. 36: „krzewow” → krzewów
  • s. 36, piśmiennictwo: „Szklanowska K. (1970)” → Szklanowska K. (1979)

Podobne wpisy