BIOLOGIA KWITNIENIA, NEKTAROWANIE, ZAPYLANIE I OWOCOWANIE MĘSKOSTERYLNYCH I MĘSKOPŁODNYCH LINII CEBULI (ALLIUM CEPA L.)
tekst: Bolesław Jabłoński, Jadwiga Skowronek, Halina W. Woyke, Roch W. Doruchowski
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXVI, 1982 — Bolesław Jabłoński, Jadwiga Skowronek, Halina W. Woyke, Roch W. Doruchowski
strona 57PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE ROK XXVI 1982
Bolesław Jabłoński i Jadwiga Sowronek
Oddział Pszczelnictwa ISK w Puławach
Halina W. Woyke i Roch W. Doruchowski
Instytut Warzywnctwa w Skierniewicach
WPROWADZENIE
Cebula jest jednym z ważniejszych gospodarczo gatunków warzyw. Jako roślina typowo obcopylna i owadopylna (Jones i Emsweller 1933), do wydania wysokich plonów nasion wymaga ona dobrego zapylenia przez owady. Dotyczy to wszystkich odmian ustalonych, a tym bardziej coraz szerzej uprawianych odmian heterozyjnych, które oparte są na żeńskich liniach męskosterylnych. Dobre zapylenie zależy z kolei od bardzo wielu czynników natury dziedzicznej, jak na przykład od równoczesności kwitnienia obu komponentów mieszańca, czy jednakowej atrakcyjności ich kwiatów dla owadów zapylających oraz od czynników zewnętrznych, jak dostatku owadów zapylających, czy przebiegu pogody. Toteż w coraz większej liczbie krajów świata podejmuje się badania na temat biologii kwitnienia, zapylania i owocowania cebuli oraz owadów zapylających ją i sposobów ich pracy na kwiatach, jako podstawy do racjonalnej dbałości o zapylanie plantacji nasiennych tego gatunku. W miarę masowego rozpowszechniania się w uprawie mieszańców heterozyjnych zagadnienie nabiera coraz większej wagi.
Prace badawcze na temat budowy kwiatu i biologii kwitnienia cebuli prowadzili Müller (1883) (cyt. wg Boharta i współaut. 1970), Jones (1937), Agati (1952), Moll (1954), Jula i inni (1965), Ersov i Vorobieva (1967), Kwann i inni (1959), Mann i Woodbury (1969), Nye, Waller i Waters (1971), Shasha’a i inni (1973), Trammel i Peterson (1974), Chang i Struckmeyer (1976), Skrebtsov i Skrebtsova (1977),
strona 58
Currah i Ockendon (1978) oraz inni. Zagadnienie opracowane jest więc dokładnie i wszechstronnie, jednakże znaczna większość z tych prac dotyczy odmian ustalonych, a nawet i te, które prowadzone były na mieszańcach heterozyjnych (np. Mann i Wcodbury 1969: Nye 1970; Nye i inni 1971; Chang i Struckmeyer 1978), nie zawierają porównania biologii kwitnienia i zapylania odmian ustalonych i mieszańców, względnie linii męskopłodnych i męskosterylnych.
Zawartość nektaru w kwiatach cebuli określali Ewert (1942). Smaragdova (1977 oraz Kubiŝova i Haslbachova 1981a, b), a zawartość cukru w tymże nektarze — Skrebtsov i Skrebtsova (1977) oraz Kubiŝova i Haslbachova (1981 a, b). Znacznie większa liczba autorów podaje stężenie cukru w nektarze cebuli podkreślając, że od tej cechy nektaru zależy przede wszystkim jego atrakcyjność dla pszczół i innych owadów zapylających (Lederhouse i inni 1968; Bohart i inni 1970; Nye, Waller i Waters 1971: Peterson 1972; Waters 1972; Waller i inni 1972; Shasha’a i inni 1973; Waller 1975; Akopyan, Skrebtsov i Skrebtsova 1977; Kubiŝova i Haslbachova 1981 a, b). Jula i inni (1965), Sanduleac (1969), Smaragdova (1977) oraz Kubiŝova i Haslbachova (1981 a, b), obliczając wydajność cukrową i miodową tego gatunku stwierdzają, że cebula jest dobrą rośliną pożytkową.
Nye (1970), Waller (1970), Shasha’a i Campbell 1973) oraz Carlson (1974) podają, że różne odmiany i linie cebuli różnią się pomiędzy sobą atrkacyjnością dla pszczół. Zwracają oni na tę cechę uwagę hodowców. Lederhouse, Caron i Morse (1972) podkreślają, że kwiaty męskopłodne cebuli, dzięki obecności pyłku, są bardziej atrakcyjne dla pszczół niż kwiaty męskosterylne. Opinię ich podzielają Wiliams i Free (1974).
Badania nad ustaleniem roli owadów zapylających na plantacjach cebuli nasiennej oraz nad ich składem gatunkowym i sposobami pracy na kwiatach prowadzone były w Anglii, w USA, na Węgrzech i w Indiach przez takich autorów jak: Shaw i inni (1935), Lederhouse i inni (1968), Bohart i inni (1970), Nye (1970), Singh i Dharamwal (1970), Benedek i Gaal (1972), Wiliams i Free (1974), Caron i inni (1975), Benedek (1975 i 1977), przy czym we wcześniejszych pracach uwzględniano głównie odmiany standardowe, a w ostatnich latach, zwłaszcza w USA i w Anglii — mieszańce heterozyjne. Benedek (1977) obserwował wpływ zachmurzenia na czas pracy pszczół na 1 kwiecie cebuli.
Mimo stosunkowo dużej liczby prac badawczych na temat kwitnienia, nektarowania, zapylania i owocowania cabuli, brak jest badań kompleksowych, które śledziłyby wymienione tu zjawiska w ich wzajemnym dynamicznym powiązaniu, na tle ważniejszych czynników pogody, porównawczo dla odmian ustalonych i dla mieszańców. Tę właśnie lukę miała wypełnić niniejsza praca.
strona 59METODYKA
Sposób założenia doświadczeń. Badania przeprowadzono w Puławach w latach 1977—1980. Cebulę uprawiano tu na lekkiej glebie bielicowej kl: IV. W 1977 roku zasadzono dwa małe poletka (po około 20 m2) cebuli Wolskiej, w celu uzyskania sondażowych informacji o kwitnieniu, pyleniu, oblocie przez owady zapylające oraz zawiązywania nasion przy dostępie pszczół i przy ich braku. Główne badania wykonano w dwu latach następnych. W doświadczeniach uwzględniono standardową odmianę Wolską (hod. Hoser) oraz linie rodzicielskie trzech zarejestrowanych mieszańców heterozyjnych, wyhodowanych w Pracowni Hodowli Instytutu Warzywnictwa w Skierniewicach, tj. Bonę F1, Dianę F1 i Warsę F1. W roku 1980 wykonano obserwacje uzupełniające, dotyczące długości nektarowania kwiatów, już tylko na odmianie Wolska.
Przedplonem dla cebuli była w roku 1977 i 1979 koniczyna czerwona, w roku 1978 — lucerna, a w 1980 — facelia. Przed sadzeniem wysadków wiosną stosowano zawsze podobne nawożenie mineralne: około 40 kg N, 200 kg P2O5 i 200 kg K2O na 1 ha. Zwykle 4 tygodnie po wysadzeniu cebuli stosowano pogłównie drugą dawkę azotu (40 kg na 1 ha). Sadzenie cebuli wykonano w kolejnych latach w dniach 28, 17, 10 i 23 kwietnia.
Doświadczenia w latach 1978 i 1979 zakładano w 4 powtórzeniach. Poletko stanowił jeden rząd długości 3 m, w którym wysadzano po 30 wysadków jednej linii, czy odmiany. Linia mateczna „A” każdego mieszańca rosła bezpośrednio obok linii ojcowskiej „C” i sąsiadowała z drugiej strony z linią ojcowską innego mieszańca lub z odmianą standardową.
Odległość między rzędami zachowano 80 cm, czyli o 20 cm większą od najczęściej stosowanej w praktyce. Chodziło o zapewnienie swobody poruszania się w czasie obserwacji. W przeliczeniu na jednostkę powierzchni odpowiada to mniej więcej liczbie rzędów na plantacjach nasiennych, gdzie co pewien odstęp pozostawia się drogi przejazdowe dla ciągnika z opryskiwaczem.
Do czasu kwitnienia cebula była 3-krotnie pielona oraz co 7—10 dni opryskiwana preparatami Dithane i Cynkotox dla zapobieżenia wystąpieniu mącznika.
Obserwacje kwitnienia. W celu określenia sezonowej dynamiki rozkwitania cebuli, ustalano na każdym poletku codziennie liczbę rozpoczynających kwitnienie kwiatostanów, zaznaczając je etykietami z datą początku kwitnienia. Co drugi dzień zaznaczano dodatkowo dużą etykietą dla każdej odmiany i linii po jednym kwiatostanie rozpoczynającym kwitnienie, z którego następnie codziennie wieczorem usuwano wszystkie nowo rozkwitłe kwiaty. Znacząc każdego dnia liczbę kwitnących kwiatotsanów na poletkach oraz liczbę rozkwitających kwiatów w kwiatostanie można było określić liczbę kwiatów rozkwitających na jednostce powierzchni w poszczególnych dniach okresu kwitnienia. Dla określenia
strona 60dziennej dynamiki rozkwitania cebuli, przez 6 pogodnych dni w okresie pełni kwitnienia w 1978 r. i przez 3 dni w roku 1979, usuwano z zaznaczonych kwiatostanów rozkwitające kwiaty co godzinę.
Obserwacje pylenia. Podobnie jak rozkwitanie, przez cały okres kwitnienia obserwowano pylenie cebuli. W tym celu w roku 1978 codziennie rano około godz. 7 (czasu środkowo-europejskiego) zaznaczano na każdym poletku po jednym świeżo rozkwitłym kwiecie, a wieczorem około godz. 18 kontrolowano z pomocą lupy liczbę wypylonych w nim pylników. Przez 8 dni okresu pełni kwitnienia kwiaty zaznaczano 3 razy dziennie, około godz. 7, 11 i 15, a kontrolę wypylonych pylników wykonywano co godzinę. W roku 1979 przez cały okres kwitnienia na każdym poletku zaznaczano po jednym świeżo rozkwitłym kwiecie o godz. 7³⁰, 10³⁰ i 16³⁰ i o tej porze we wszystkich wcześniej zaznaczonych kwiatach kontrolowano wypylone pylniki. Ponadto przez 3 dni kontrolę wypylonych pylników wykonywano co godzinę. Codzienne obserwacje pozwoliły na określenie intensywności pylenia cebuli przy różnej pogodzie, a cogodzinne — na ustalenie dziennej dynamiki pylenia. Znając ponadto liczbę pylników wypylanych w poszczególnych dniach w kwiecie oraz liczbę kwiatów rozkwitających na jednostce powierzchni, można było określić sezonową dynamikę pylenia łanu, czyli liczbę wypylanych pylników w poszczególnych dniach okresu kwitnienia na jednostce powierzchni uprawy.
Badanie nektarowania. Obfitość nektarowania kwiatów cebuli badano przez cały okres pełni kwitnienia, stosując powszechnie znaną metodę pipetową (Demianowicz i inni 1960). Codziennie pobierano nektar z poletek jednego powtórzenia, czyli w sumie 7 prób, każda z 20 kwiatów (w 1979 r. — z 10 kwiatów). Badane kwiaty były całkowicie lecz świeżo wypylone, gdyż wcześniej (w 1977 r.) stwierdzono, że w takich właśnie kwiatach, izolowanych przed owadami od początku ich kwitnienia, znajduje się prawie całkowita ilość nektaru, jaką mogą one w danych warunkach wydzielać. Izolowania, każdego dnia innych kwiatostanów, dokonywano 3 doby przed pobieraniem nektaru, izolatorami z przezroczystego szyfonu. Procentową zawartość cukrów w nektarze oznaczano na refraktometrze Abbe’go. Dla zbadania dobowych zmian koncentracji cukrów w nektarze, pobierano go z kwiatów co 2 godziny przez 5 dni w 1978 r. Znając obfitość nektarowania kwiatów cebuli oraz sezonową dynamikę jej rozkwitania, można było określić wydajność miodową w poszczególnych dniach okresu kwitnienia plantacji.
Zawartość potasu (K) w nektarze oznaczono metodą fotometrii płomieniowej, a skład cukrów określono metodą chromatografii bibułowej.
Obserwacje oblotu cebuli przez owady zapylające. Zagęszczenie owadów zapylających obserwowano na poszczególnych poletkach przez cały okres kwitnienia cebuli co godzinę, rozróżniając pszczoły miodne, trzmiele, pszczoły samotnice oraz muchówki i motyle. Znając zagęszczenie owadów zapylających w ciągu kolejnych godzin całego dnia, można było obliczyć sumy tzw. „roboczogodzin” poszczególnych owadów dla badanych odmian i linii cebuli, czyli sumę godzin pracy przebywających na kwiatach
strona 61osobników, co jest znacznie dokładniejszą miarą intensywności oblotu, niż zagęszczenie owadów.
Analiza owocowania i plon nasion. Dla określenia wpływu owadów zapylających na zawiązywanie owoców i nasion u cebuli izolowano w latach 1977—1978 specjalnie w tym celu założone poletka (o pow. 9 m2) odmiany Wolskiej siatką plastykową, o wymiarach oczek 2 mm × 2 mm. W roku 1978 zamiast dużych izolatorów z siatki plastykowej zastosowano małe z przezroczystego szyfonu na oddzielnych 30 kwiatostanach. Specjalne druciane rusztowania zapobiegały kontaktom kwiatów z szyfonem.
Dla sprawdzenia stopnia zawiązywania się owadów u cebuli w zależności od wieku zapylonego kwiatu wykonano specjalne doświadczenie na odmianie Wolskiej w roku 1979. Na 20 kwitnących kwiatostanach założono jednego dnia rano szyfonowe izolatory, aby uniemożliwić dostęp owadom do kwiatów. Następnie wieczorem tego dnia izolatory zdjęto, a po zaznaczeniu w każdym kwiatostanie po kilkanaście świeżo rozkwitłych kwiatów kolorową włóczką — założono je z powrotem. Po kilkanaście świeżo rozkwitłych kwiatów zaznaczono również w pięciu nieizolowanych kwiatostanach. Następnie w ciągu kolejnych 4 dni rano zdejmowano po jednym izolatorze. W ten sposób uzyskano 5 grup kwiatów — od początku kwitnienia dostępnych dla owadów zapylających oraz dostępnych po 1, 2, 3 i 4 dobach izolowania. Po 5 dniach doświadczenie powtórzono na innych 25 kwiatostanach.
Zbiór cebuli wykonywano, gdy w owocostanach zaczęły pękać pierwsze owoce. Przy zbiorze w 1978 r. wzięto losowo z każdego poletka po 30 owocostanów i liczono w nich wszystkie owoce oraz szypułki kwiatów, które nie wydały owoców. Podobnie postępowano w roku 1979, z tą jednak różnicą, że owocostany z każdego poletka dzielono na 3 równe części, według daty rozpoczynania przez nie kwitnienia co było możliwe dzięki etykietowaniu każdego rozpoczynającego kwitnienie kwiatostanu. Następnie z każdej grupy wzięto do analizy losowo po 10 owocostanów. Dzięki temu można było rozpatrywać zawiązywanie owoców w kwiatostanach kwitnących wcześnie, średnio-wcześnie i późno. Z tych samych 30 owocostanów brano losowo po 10 owoców do analizy na liczbę zawartych w nich nasion, dorodnych i niewykształconych.
Obserwacje meteorologiczne. Ponieważ badane u cebuli zjawiska zaplanowano rozpatrywać na tle przebiegu pogody, starano się, zwłaszcza w czasie kwitnienia, notować przebieg niektórych jej czynników jak wiatr, zachmurzenie, rosa itp. Podstawowe dane dotyczące temperatury, usłonecznienia i opadów uzyskano z ustawionego bezpośrednio obok poletek termohygrografu i deszczomierza. Dane dla ogólnego scharakteryzowania pogody otrzymano natomiast ze Stacji Meteorologicznej IUNG w Puławach, odległej około 2 km od pola doświadczalnego.
Sposób opracowywania wyników. Wyniki opracowano statystycznie metodą analizy wariancji. Do porównania średnich użyto testu Duncana, przy poziomie wiarygodności α = 0,05. Średnie nie wykazujące między sobą różnic istotnych oznaczano w tabelach tą samą literą alfabetu.
strona 62Obliczono poza tym niezbędne współczynniki korelacji i regresji. W wielu przypadkach podano tylko fragmenty zebranych wyników, które uznano za wystarczające dla zilustrowania danego zagadnienia. Skomasowanie czasem na jednym rysunku większej liczby cech było podyktowane nie tyle względami oszczędnościowymi, co potrzebą prześledzenia wzajemnych ich współzależności na tle przebiegu pogody.
CHARAKTERYSTYKA POGODY W OKRESACH WEGETACJI CEBULI
Okres wiosenno-letni 1977 r. charakteryzował się niższymi temperaturami od średnich wieloletnich, słabszym usłonecznieniem w maju i sierpniu (tab. 1). Był to rok średnio sprzyjający produkcji nasiennej.
Chłodniej również, niż w latach przeciętnych, było w okresie wiosenno-letnim 1978 r. Maj, czerwiec, a zwłaszcza druga połowa lipca charakteryzowała się niższą ilością opadów od średniej wieloletniej, natomiast sierpień i pierwsza połowa września były bardzo deszczowe. Okres bardziej jednolicie ciepłej i słonecznej pogody wystąpił w trzeciej dekadzie lipca i pierwszych dniach sierpnia. Cebula miała tego lata nie najgorsze warunki do zapylania, ale dla dojrzewania i zbioru nasion bardzo nie sprzyjające.
Tabela 1 Niektóre dane meteorologiczne ze Stacji Meteorologicznej IUNG w Puławach Some meteorological data from Meteorological Station in Puławy
| Rok / Year | Miesiące — Months: IV | Miesiące — Months: V | Miesiące — Months: VI | Miesiące — Months: VII | Miesiące — Months: VIII | Miesiące — Months: IX |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Średnia dobowa temperatura powietrza w °C — Temperature of air in °C | ||||||
| 1977 | 6,0 | 12,5 | 16,1 | 15,6 | 15,6 | 10,6 |
| 1978 | 6,4 | 12,1 | 15,7 | 16,5 | 16,2 | 11,2 |
| 1979 | 6,7 | 15,0 | 20,0 | 15,6 | 17,2 | 13,9 |
| 1980 | 6,6 | 10,0 | 15,6 | 16,8 | 16,2 | 12,7 |
| x̄ | 7,7 | 13,6 | 17,1 | 18,7 | 17,5 | 13,6 |
| Suma opadów w mm — Rainfall in mm | ||||||
| 1977 | 56 | 37 | 55 | 74 | 146 | 46 |
| 1978 | 48 | 47 | 57 | 45 | 186 | 88 |
| 1979 | 66 | 26 | 27 | 47 | 83 | 35 |
| 1980 | 74 | 72 | 120 | 81 | 109 | 52 |
| x̄ | 39 | 60 | 73 | 76 | 74 | 47 |
| Suma godzin usłonecznienia — Time of insolation in hours | ||||||
| 1977 | 158 | 196 | 244 | 218 | 169 | 138 |
| 1978 | 110 | 200 | 249 | 243 | 190 | 78 |
| 1979 | 134 | 297 | 251 | 167 | 194 | 154 |
| 1980 | 148 | 193 | 158 | 103 | 145 | 119 |
| x̄ | 212 | 247 | 225 | 223 | 215 | 159 |
x̄ — Średnie kilkudziesięcioletnie — Average of many years
strona 63W maju i czerwcu 1979 r. było cieplej niż zwykle, bardziej słonecznie i sucho. Lipiec był również mało deszczowy, lecz pochmurny i raczej chłodny. Miesiąc sierpień i wrzesień charakteryzowały się pogodą bardzo zbliżoną do przeciętnej. Nasienniki cebuli miały w tym roku nieco gorsze warunki dla początkowego wzrostu i prawdopodobnie także dla zapylania, ale dla dojrzewania i zbioru nasion lepsze.
Okres wiosenno-letni 1980 r. należy scharakteryzować krótko jako pochmurny, deszczowy i chłodny, dla produkcji nasiennej bardzo niekorzystny.
WYNIKI
KWITNIENIE CEBULI
Pora kwitnienia. W pierwszym roku badań (1977) cebula Wolska kwitła w Puławach od 16.VII do 28.VIII, a w ostatnim wyjątkowo chłodnym roku 1980, ta sama odmiana Wolska kwitła ponad miesiąc później ale krócej — od 23.VIII do 10.IX. Kwitnienie cebuli we właściwym doświadczeniu w 1978 r. rozpoczęło się około połowy lipca a w 1979 — 5 lipca, zaś skończyło w obu latach około 25 sierpnia. Z badanych linii rodzicielskich mieszkańców F1 w obu latach najwcześniej zakwitała męskosterylna linia (A) Warsy, a w kilka dni później dopiero jej męskopłodny komponent (C). Prawie równocześnie z Warsą C zakwitała Diana C, a zaraz po niej Bona C. Linia męskosterylna Diany, a w 1978 r. także Bony, zakwitała nieco później od swego męskopłodnego komponenta. W porównaniu do standardowej odmiany Wolskiej, linie badanych mieszańców cebuli zakwitły w 1978 r. w podobnym czasie lub nieco wcześniej, zaś w 1979 r. — znacznie wcześniej. Przyczyną tych rozbieżności było opóźnione nieco wyrastanie pędów kwiatonośnych u odmiany Wolskiej, przez co opóźniła się też pora jej kwitnienia.
Dynamika rozkwitania. Kwiaty cebuli rozkwitają w rytmie dobowym, od około godziny 4 rano (czasu środkowoeuropejskiego) do około 18 wieczorem (ryc. 1 — słupki nie kreskowane). Intensywność rozkwitania jest dość równomierna w ciągu dnia. Pewne niewielkie wzmożenie rozkwitania kwiatów występuje około godz. 8 rano. Można je tłumaczyć w ten sposób, że nocą pewna liczba kwiatów dorasta i dojrzewa do rozkwitnięcia, które może nastąpić dopiero po wschodzie słońca, kiedy wzrasta temperatura i zmniejsza się wilgotność powietrza. Dzienna dynamika rozkwitania męskosterylnych kwiatów cebuli jest taka sama jak męskopłodnych.
Kwiatostan cebuli, zależnie od wielkości, kwitnie 20—40 dni, średnio około 30 dni. Początkowo rozkwita w nim z dnia na dzień coraz więcej kwiatów, aż w szczytowym okresie liczba rozkwitających dziennie kwiatów wynosi średnio około 30 (przekraczając czasem 40), po czym maleje do zera (ryc. 2). W mniejszych kwiatostanach maksymalna liczba roz-
strona 64
Ryc. 1 Dzienna dynamika rozkwitania, pylenia i oblotu cebuli przez owady zapylające (na podstawie średnich ze wszystkch odmian i linii badanych w latach 1978—1979)
1 — liczba kwiatów rozkwitających w jednogodzinnych odcinkach czasu, wyrażona w % w stosunku do ogólnej liczby kwiatów rozkwitających w ciągu doby,
2 — liczba pylników pylących w jednogodzinnych odcinkach czasu, wyrażona w % w stosunku do ogólnej liczby pylników pylących w ciągu doby,
3, 4, 5 — liczba owadów zapylających (3 — pszczół, 4 — trzmieli i pszczół samotnic, 5 — muchówek) obserwowana w poszczególnych godzinach dnia, wyrażona w % w stosunku do sumy owadów zanotowanych w ciągu całego dnia.
Daily dynamics of onion blooming. pollen shedding and insect foraging (average for all cultivars and lines in 1978—1979)
1 — the number of umbels with opened florets in one hour intervals in % of the total blooming umbels during 24 hours,
2 — the number of anthers shedding its pollen in one hour intervals in % of the total number of anthers shedding the pollen during 24 hours,
- 4, 5 — the number of insects visiting the flowers (3 — honey bees, 4 — bumblebees and solitary bees, 5 — flies) observed in each hour of the day in % of the total number of respective insects noted during 24 hours.
kwitających dziennie kwiatów jest nieznacznie tylko mniejsza niż w kwiatostanach większych. Zarówno kwiatostany roślin męskopłodnych, jak i męskosterylnych mają taką samą dynamikę rozkwitania.
Podobnie jak rozkwitanie kwiatostanu przebiega rozkwitanie łanu cebuli, który składa się z całej populacji kwiatostanów, rozpoczynających i kończących kwitnienie w różnym czasie. W badanych populacjach koniec kwitnienia najwcześniej rozkwitających kwiatostanów zazębiał się nieco z początkiem kwitnienia najpóźniejszych. Liczbę rozpoczynających kwitnienie kwiatostanów w kolejnych dniach okresu kwitnienia przedstawiają krzywe z krzyżyków i kółek na rys. 3. Widać, że ich naturalnie symetryczny charakter jest modyfikowany przez warunki pogody. Wysoka temperatura i niska wilgotność względna powietrza przyspiesza
strona 65
Rys. 2 Dynamika rozkwitania kwiatostanów cebuli (1 — dużych, 2 — średnich, 3 — małych), mierzona liczbą kwiatów rozkwitających w kolejnych dniach kwitnienia) na podstawie średnich ze wszystkich odmian badanych w latach 1978—1979)
Dynamics of onion umbel blooming (1 — large, 2 — medium, 3 — small) measured by the number of umbels opening in succesive days of the flowering period (average for all cultivars and lines in 1978—79)
rozkwitanie, natomiast niska temperatura, której często towarzyszą opady — hamuje.
Liczbę kwiatów rozkwitających na 1 m2 uprawy, w poszczególnych dniach okresu kwitnienia cebuli przedstawiają słupki kreskowane i nie kreskowane ryc. 3. W czasie masowego kwitnienia, przy ładnej słonecznej pogodzie, rozkwitało na 1 m2 do 1000 a nawet i więcej kwiatów. Na liczbę kwiatów rozkwitających na jednostce powierzchni w ciągu dnia ogromny wpływ wywierała pogoda. Spadek temperatury i większe opady hamowały proces rozkwitania cebuli. Gdy natomiast po okresie chłodnym i deszczowym następowała poprawa pogody — wzmagało się też stopniowo rozkwitanie kwiatów. Różnice w przebiegu sezonowej dynamiki rozkwitania łanu między latami wynikają właśnie z odmiennego układu czynników meteorologicznych. Męskopłodne i męskosterylne linie cebuli reagowały jednakowo na zmiany pogody.
Na rysunku 3 widać też, jak dalece linie ojcowskie (C) Diany, a w 1978 r. także Bony, wyprzedzały porę zakwitania linii matecznych (A) oraz o ile wsześniejsza w zakwitaniu, w stosunku do swego męskopłodnego komponenta (C), była linia mateczna (A) Warsy. Ta niezgodność w starcie rozkwitania komponentów Warsy F1 jest oczywiście niekorzystna dla produkcji nasion, z powodu braku pyłku do zapylenia pewnej liczby najwcześniej rozkwitających kwiatów męskosterylnych.
Obfitość kwitnienia. Liczba kwiatów na jednostce powierzchni uprawy, która jest jednym z podstawowych czynników decydujących o wysokości plonu nasion, zależy od liczby pędów nasiennych oraz od liczby
strona 66

kwiatów w kwiatostanie. W omawianych doświadczeniach wysadzano 12,5 wysadków na 1 m2. Liczba wyrośniętych z nich roślin w 1978 r. odpowiadała prawie liczbie wysadzonych cebul, natomiast w roku 1979 okazała się nieco mniejsza (tab. 2). Przyczyną tego było wypadnięcie niektórych wysadków, które zgniły, nie wypuszczając w wielu wypadkach w ogóle szczypioru, zapewne z powodu infekcji zaszłej jeszcze w czasie przechowywania. Najmniej wypadów było wśród wysadków obu linii (A i C) Diany oraz linii męskopłodnej (C) Warsy.
Wysadki obu linii Bony były w 1979 r. nieco mniejsze od wysadków linii rodzicielskich pozostałych mieszańców, co mogło być przyczyną mniejszej nieco wysokości pędów kwiatonośnych jej roślin w tym roku. Istotne różnice w wysokości roślin badanych populacji cebuli wystąpiły w obu latach badań. Pomijając Bonę A i C w 1979 r. można ogólnie stwierdzić, że rośliny Diany, zwłaszcza Diany C, dorównywały wysokością roślinom standardowej odmiany Wolskiej, rośliny Bony A i C wyrastały nieco niższe, a Warsy A i C — znacznie niższe.
Liczba wytwarzanych przez jedną roślinę kwiatostanów była w 1978 r. dla obu linii Diany i odmiany Wolskiej istotnie wyższa niż dla Warsy A. W roku 1979 różnice okazały się tu nieistotne.
Najmniejszą liczbą kwiatów w kwiatostanie (poniżej 400) charakteryzowały się obie linie Warsy, a zwłaszcza Warsy A — jeżeli pominąć w 1979 r. Bonę A, której wysadki były przypadkowo słabsze. Pozostałe linie rodzicielskie badanych mieszańców F1 wytwarzały powyżej 400 kwiatów w kwiatostanie, tj. tyle samo co standardowa odmiana Wolska.
Liczba kwiatów na 1 m2 wahała się w 1979 r. od 10 do 19 tys., a w roku 1979 — od 7 do 17 tys. Jeżeli wziąć pod uwagę, że Bona A i C oraz cebula Wolska w 1979 r. z powodu słabszych wysadków, wypadły przypadkowo słabiej, to można ogólnie stwierdzić, że obie linie rodzicielskie Diany F1 mają potencjalną zdolność wytwarzania takiej samej liczby kwiatów jak standardowa odmiana Wolska, linie rodzicielskie Bo-
Ryc. 3 Sezonowa dynamika rozkwitania, pylenia i oblotu badanych odmian i linii cebuli przez owady zapylające, na tle przebiegu pogody
1, 2 — liczba rozpoczynających kwitnienie kwiatostanów cebuli w kolejnych dniach rozkwitania, wyrażona w % w stosunku do ogólnej liczby kwiatostanów na poletkach (1 — odmiana Wolska i linie męskopłodne Bony, Diany i Warsy, 2 — linie męskosterylne)
3, 4 — liczba kwiatów rozkwitających na 1 m2 w ciągu dnia (3 — odmiany Wolskiej i linii męskopłodnych Bony, Diany i Warsy, 4 — linii męskosterylnych)
5 — liczba pylników wypylających dziennie na 1/5 m2,
6, 7 — liczba tzw. roboczogodzin owadów zapylających (razem pszczołowatych i muchówek) rejestrowanych na 5 m2.
Seasonal dynamics of the flowering, pollen shedding and insect foraging with relation to the weather conditions.
1, 2 — the number of onion umbels beginning to flowering in succesive days of the flowering period in % of the total number of umbels on the plots (1 — Wolska ctv. and the male fertile lines of Bona, Diana and Warsa, 2 — the male sterile lines)
3, 4 — number of umbels blooming on 1 m2 during 1 day
5 — number of anthers dehiscening daily on 1/5 m2
6, 7 — number of the so-called working hours of insects foraging on onion flowers on 5 m2.
strona 69Tabela 2 Wyniki analizy biometrycznej nasienników cebuli Evaluation of some characteristics of onion parental lines
| Cecha badana / Investigated feature | Odmiana i linie A,C / Cultivar or lines A and C | Rok — Year: 1978 | Rok — Year: 1979 |
|---|---|---|---|
| Liczba roślin na 1m2 * / Number ogf plants per 1 m2 * | Wolska | 11,8 a₁ | 9,8 a₄b₂ |
| Bona A | 12,5 a₄ | 9,4 a₁ | |
| ,, C | 12,5 a₄ | 9,5 a₂ | |
| Diana A | 12,5 a₄ | 10,3 a₅b₂ | |
| ,, C | 12,2 a₂ | 10,5 b₁a₃ | |
| Warsa A | 12,4 a₃ | 9,6 a₃ | |
| ,, C | 12,5 a₄ | 10,6 b₂a₄ | |
| Wysokość roślin w cm / Height of seed stalus in cm | Wolska | 83,9 d₂ | 84,7 c₁ |
| Bona A | 77,7 c₁ | 67,0 a₁ | |
| ,, C | 79,4 c₂ | 71,0 a₂ | |
| Diana A | 73,1 b₂ | 78,5 b | |
| ,, C | 81,5 d₁c₂ | 87,0 c₂ | |
| Warsa A | 67,8 a | 72,3 a₄ | |
| ,, C | 71,9 b₂ | 70,8 a₃ | |
| Liczba kwiatostanów na roślinie / Number of umbels per plant | Wolska | 3,42 b₅ | 2,61 a₄ |
| Bona A | 2,80 b₁a₂ | 2,45 a₃ | |
| ,, C | 2,49 a₂b₂ | 2,39 a₁ | |
| Diana A | 3,15 b₃ | 3,40 b₂ | |
| ,, C | 3,40 b₄ | 3,20 b₁ | |
| Warsa A | 2,27 a₁ | 2,40 a₂ | |
| ,, C | 2,86 b₂a₃ | 2,78 a₅ | |
| Liczba kwiatów w kwiatostanie / Number of the florets per umbel | Wolska | 451 c₂d | 428 b₁a₃ |
| Bona A | 445 c₁ | 303 a₂ | |
| ,, C | 458 c₃d | 434 b₂a₃ | |
| Diana A | 485 dc₂ | 485 b₃ | |
| ,, C | 403 b₂ | 488 b₄ | |
| Warsa A | 353 a | 302 a₁ | |
| ,, C | 393 b₁ | 366 a₃b₂ | |
| LicJba kwiatów na 1 m2 w tysiącach / Number of florets per 1 m2 in thousand | Wolska | 18,2 c₁b₃ | 10,9 b₃ |
| Bona A | 15,6 b₃c₂ | 7,0 a₁ | |
| ,, C | 14,2 b₂ | 9,8 b₁ | |
| Diana A | 19,1 c₂b₃ | 17,0 c₂ | |
| ,, C | 16,7 b₄c₂ | 16,4 c₁ | |
| Warsa A | 10,0 a | 7,1 a₂ | |
| ,, C | 14,0 b₁ | 10,8 b₂ |
- wysadzono na 1 m2 12,5 cebuli, tu podano liczbę roślin plonujących.
- 12,5 motherbulbs were planted per 1 m2. Number of yielded plants was calculated.
ny F1 — nieco mniejszą, a Warsy, zwłaszcza linia męskosterylna (A) — zdecydowanie mniejszą.
Należy tu wyjaśnić, że w przeliczeniach (tab. 2) przyjęto, że każda z linii rodzicielskich mieszańców występowała w monokulturze, podobnie jak cebula Wolska, gdyż chodziło o ocenę ich na tle odmiany standardowej. W warunkach produkcyjnych, kwiatów z których zbiera się na-
strona 70
Ryc. 4 Kwiaty cebuli widziane z góry i z boku: a — normalnie pylące, b — z pylnikami nie pękającymi, c — z pylnikami zaschniętymi, d — bez pylników (fot. dr M. Biliński)
Onion florets seen from above and from side: a — with regularly shedding anthers, b — with not dehiscening anthers, c — with aried anthers, d — without anters (fot. dr M. Biliński)
siona, bywa oczywiście na jednostce powierzchni mniej, gdyż pewną część pola zajmuje linia męskopłodna (C), stanowiąca źródło pyłku.
Obserwowana zmienność kwiatów. Wśród populacji roślin wszystkich trzech badanych linii męskosterylnych występowały w obu latach badań rośliny o różnym stopniu redukcji pylników. Łatwo można było wyróżnić 4 grupy: a) o kwiatach normalnie pylących, b) z pylnikami nie pękającymi, c) z pylnikami zaschniętymi oraz d) bez pylników (ryc. 4).
Tabela 3 Procentowy udział roślin o różnych typach kwiatów w populacjach badanych męskosterylnych linii A cebuli (1979) Percent of the plants with different floret types of three male sterile lines
| Typy kwiatów / Types of florets | Linie męskosterylne A / Male sterile lines A: Bona A | Linie męskosterylne A / Male sterile lines A: Diana A | Linie męskosterylne A / Male sterile lines A: Warsa A |
|---|---|---|---|
| Pylniki zredukowane całkowicie / Complete reduced anthers (ryc. 4d) | 12,1 | 19,8 | 3,1 |
| Pylniki zaschnięte (ryc. 4 c) / Dry up (empty) anthers | 56,0 | 39,6 | 40,2 |
| Pylnikinie pękające (ryc. 4 b) / N[?]t dehisced anthers | 24,2 | 34,9 | 37,4 |
| Pylniki normalnie pylące (ryc. 4a) / Regular anthers | 7,7 | 5,7 | 9,3 |
W roku 1979 spróbowano określić procentowy udział poszczególnych grup roślin w populacjach (tab. 3). Ogólnie można stwierdzić, że Bona A charakteryzuje się najwyższym procentem roślin o większym stopniu redukcji pręcikowia, a Warsa A — najmniejszym. Należy wspomnieć, że roślin o normalnie pylących pylnikach nie usuwano z poletek, a pomijano je, względnie rozróżniano przy badaniu nektarowania. Na inne badane cechy mogły one mieć raczej minimalny tylko wpływ, ponieważ stanowiły niewielki procent w populacjach.
PYLENIE CEBULI
Przebieg pylenia kwiatu. Przy ładnej słonecznej pogodzie pylenie kwiatu rozpoczyna się w kilka godzin po rozchyleniu się listków okwiatu. Dojrzewające pręciki przed pęknięciem komór pyłkowych pochylają się w kierunku zalążni. Przy ciepłej i suchej pogodzie kwiat rozkwitły rano wypala zwykle prawie połowę pylników jeszcze tego samego dnia, a resztę na drugi dzień do południa. Im później rozkwita kwiat w ciągu dnia, tym procentowo więcej jego pylników pyli dnia następnego (tab. 4). Kwiaty rozkwitające pod wieczór rozpoczynają pylenie z reguły dopiero w dniu następnym, a kończą je trzeciego dnia przed południem. Pylenie kwiatu może się przeciągać do kilku dni przy gorszej pogodzie.
Wpływ czynników pogody na długość pylenia kwiatów. Spadek temperatury i wzrost wilgotności względnej powietrza wpływa na przedłużenie okresu pylenia kwiatów cebuli (tab. 5 i ryc. 5). Opady hamują całkowicie proces pylenia. Dla zapylania kwiatów jest to zjawisko korzystne, gdyż pyłek wysypujący się w czasie deszczu uległby zniszczeniu. Zaobserwowano, że przy dłużej trwającej pogodzie deszczowej niektóre nie wypylone pylniki w starszych kwiatach zmieniły barwę z żółtawo-zielonej na oliwkowo-żółtą, a z nastaniem lepszej pogody opadały nie pyląc. W okresach zmiennej dżdżystej pogody spotykano nieliczne pylniki pylące w nie rozkwitłych jeszcze kwiatach. Można je prawdopodobnie również uważać za stracone dla zapylania.
Dynamika pylenia. Proces pylenia odbywa się w zasadzie tylko w dzień. Przy ciepłej słonecznej pogodzie zaczyna się około godz. 7—8 rano, a kończy około 16—17 po południu (ryc. 1 — słupki kreskowane). Najintensywniej zachodzi on w godzinach 9—12. Zmieniające się czynniki pogody modyfikują odpowiednio ten obraz.
Ilość wypylonych pylników na jednostce powierzchni uprawy w poszczególnych dniach okresu kwitnienia nasienników zależy oczywiście od liczby rozkwitających kwiatów oraz od panującej pogody. W omawianych doświadczeniach, w szczytowym okresie kwitnienia na 1 m2 wypylało przy sprzyjającej pogodzie do ponad 6 tys. pylników. Rozpatrując sezonową dynamikę pylenia męskopłodnych linii (C) — słupki czarne na ryc. 3 — oraz dynamikę rozkwitania linii męskosterylnych (A) — słupki nie kreskowane na ryc. 3 — łatwo dostrzec ogromne ich podo-
strona 72Tabela 4 Przebieg pylenia kwiatów cebuli rozkwitających w różnych porach dnia, podany w procentach wypylonych pylników w kolejnych dniach życia kwiatu (dane z 1979 r.) Pollen shedding of the onion flowers blooming in different time of the day in percent of the shedding anthers in succesive days of flower
| Godzina rozkwitania kwiatów / Time of starting to bloom | Liczba dni pylenia kwiatu / Number of days of pollening flower | Kolejne dni życia kwiatu / Succesive days after anthesis: 1 | Kolejne dni życia kwiatu / Succesive days after anthesis: 2 | Kolejne dni życia kwiatu / Succesive days after anthesis: 3 | Kolejne dni życia kwiatu / Succesive days after anthesis: 4 | Kolejne dni życia kwiatu / Succesive days after anthesis: 5 | Kolejne dni życia kwiatu / Succesive days after anthesis: 6 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 7³⁰ | 1 | 46,8 | 53,2 | ||||
| 3 | 16,6 | 50,3 | 33,1 | ||||
| 4 | 7,4 | 25,9 | 49,1 | 17,6 | |||
| 5 | 8,9 | 23,5 | 24,4 | 26,5 | 16,7 | ||
| 6 | 6,7 | 18,8 | 43,8 | 15,4 | 8,3 | 4,0 | |
| średnio / average | 21,5 | 40,5 | 27,1 | 7,8 | 3,0 | 0,1 | |
| 10³⁰ | 2 | 33,9 | 66,1 | ||||
| 3 | 9,7 | 56,6 | 33,7 | ||||
| 4 | 2,8 | 32,3 | 37,2 | 27,8 | |||
| 5 | 0,1 | 17,8 | 28,0 | 42,1 | 12,0 | ||
| 6 | 2,8 | 20,8 | 26,4 | 20,8 | 13,9 | 15,4 | |
| średnio / average | 10,1 | 45,2 | 30,2 | 10,1 | 3,6 | 0,9 | |
| 13³⁰ | 2 | 6,3 | 93,7 | ||||
| 3 | 2,0 | 72,7 | 25,3 | ||||
| 4 | 0,8 | 38,3 | 35,8 | 25,1 | |||
| 5 | 0,5 | 20,9 | 31,3 | 35,4 | 11,9 | ||
| 6 | 0,0 | 11,5 | 27,0 | 19,3 | 18,1 | 24,1 | |
| średnio / average | 1,6 | 47,1 | 31,3 | 13,7 | 4,5 | 1,8 | |
| 16³⁰ | 1 | — | — | ||||
| 3 | 0,0 | 59,6 | 40,4 | ||||
| 4 | 0,0 | 29,5 | 46,8 | 23,7 | |||
| 5 | 0,0 | 20,5 | 41,0 | 28,2 | 10.3 | ||
| 6 | 0,0 | 9,7 | 27,8 | 12,5 | 32,6 | 20,1 | |
| średnio / average | 0,0 | 35,2 | 41,0 | 15,0 | 6,4 | 2,4 |
bieństwo do dynamiki rozkwitania i pylenia standardowej odmiany Wolskiej, która ma kwiaty obupłciowe. Tylko najwcześniejsze kwiaty linii matecznej (A) Warsy F1 nie miały warunków do zapylenia, z powodu późniejszego rozpoczynania kwitnienia jej męskopłodnego komponenta (C), a więc z powodu braku pyłku.
strona 73Tabela 5 Liczba pylących pylników w 10 kwiatach cebuli przy różnej pogodzie (średnie ze wszystkich odmian w 1978 r.) Number of sheded anthers of 10 onion florets in different weather contotions (average of the all investigated cultivares in 1978)
| Daty obserwacji pylenia / Time of the observation | Maksymalna temperatura °C / Max. temp. in °C | Minimalna wilgotność % / Min. air moisture | Opad mm / Rainfall in mm | Daty zaznaczania kwiatów rozkwitających ok. godz. 8⁰⁰ / Dates of marking florets bloomed by 8 o’clock: 2.VIII | …: 3 | …: 4 | …: 5 | …: 6 | …: 7 | …: 8 | …: 9 | …: 10 | …: 11 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 2.VIII. | 28 | 38 | — | 32 | |||||||||
| 3 | 27 | 47 | — | 28 | 26 | ||||||||
| 4 | 28 | 36 | — | 34 | 28 | ||||||||
| 5 | 24 | 42 | 5 n | 32 | 16 | ||||||||
| 6 | 24 | 44 | 0 | 33 | 19 | ||||||||
| 7 | 25 | 52 | 6 n | 11 | 33 | 23 | |||||||
| 8 | 26 | 51 | 12 n | 8 | 37 | 16 | |||||||
| 9 | 14 | 98 | 15 d | 0 | 0 | ||||||||
| 10 | 19 | 48 | 2 d | 44 | 21 | 11 | |||||||
| 11 | 18 | 64 | 1 d | 16 | 25 | 0 | |||||||
| 12 | 19 | 54 | 2 d | 16 | 19 | 22 | |||||||
| 13 | 19 | 60 | 2 d | 7 | 5 | 25 | |||||||
| 14 | 20 | 45 | — | 13 |
d — deszcz spadł w dzień — rainfall in the day
n — deszcz spadł poprzedzającej nocy — rainfall of former night
strona 74
Ryc. 5 Zależność długości pylenia kwiatów cebuli (w dniach) od temperatury (1) i wilgotności względnej powietrza (2)
The correlation between the time of pollen shedding (in days) and the temperature (1) or relative air humidity (2)
NEKTAROWANIE CEBULI
Przebieg wydzielania nektaru. Proces wydzielania nektaru w kwiecie cebuli rozpoczyna się z chwilą rozchylenia się listków okwiatu, a kończy w zasadzie niedługo po osypaniu się pyłku z pylników (tab. 6). Przy ciepłej słonecznej pogodzie trwa to około 2 dni, przy średniej — około
Tabela 6 Proces nagromadzania się nektaru w kwiatach cebuli (odmiana Wolska) Accumulation of the nectar in inion florets (cultivar Wolska)
| Wiek kwiatów / Age ogf florets | Ilość mg cukrów z 10 kwiatów / Amount of sugar of 10 florets in mg: 1977 | Ilość mg cukrów z 10 kwiatów / Amount of sugar of 10 florets in mg: 1980 |
|---|---|---|
| Młode, tuż przed rozpoczęciem pylenia / Young, close to beginning of pollen shedding | 2,64 | 1,97 |
| Połowa pylników wypylona / Half of the anthers after pollen sheddindg | 5,63 | 5,10 |
| Wszystkie pylniki wypylone / Anthers completely of pollen shedding | 7,57 | 8,28 |
| Jeden dzień po wypyleniu / One day after pollen shedding | — | 9,61 |
| Dwa dni po wypyleniu / Two days after pollen shedding | — | 9,71 |
| Więcej niż dwa dni po wypyleniu / More than two days after pollen shedding | 6,01 | — |
3 dni, a w miarę jak pogoda jest gorsza — nektarowanie przedłuża się, podobnie jak pylenie. Pozostający w kwiecie nektar ulega stopniowo resorbcji oraz wysychaniu lub wypłukiwaniu. Zwykle jednak bywa on w miarę wydzielania pobierany przez owady na bieżąco.
Wpływ niektórych czynników pogody na nektarowanie. Najobfitsze nektarowanie kwiatów cebuli zachodzi przy ciepłej słonecznej pogodzie, utrzymującej się przez dłuższy okres czasu. Spadek temperatury, zachmurzenie, a zwłaszcza opady wpływają bardzo ujemnie na nektarowanie (ryc. 6). W czasie dżdżystej pogody wydziela się mniej nektaru i bywa on poza tym łatwo wypłukiwany. Podczas ulewnych deszczów nie stwierdzono w ogóle nektaru w kwiatach. Statystycznie udokumentowaną zależność obfitości nektarowania kwiatów cebuli od temperatury i wilgotności względnej powietrza przedstawiono na ryc. 7 i 8.
Ponieważ nektar cebuli jest słabo chroniony przed wpływem warunków atmosferycznych, łatwo ulega on także wysychaniu. Toteż wyraźnie zaznaczają się dobowe zmiany koncentracji cukrów w nektarze (ryc. 9). Również i suche wiatry, zwłaszcza dłużej trwające, mogą bardzo poważnie wpływać na zmniejszenie atrakcyjności kwiatów cebuli dla owadów zapylających.
Obfitość nektarowania. W obu latach badań kwiaty roślin linii matecznych (A) wszytkich trzech mieszańców F1 wydzielały mniej nektaru niż kwiaty ich linii ojcowskich (C), a tym bardziej niż kwiaty standardowej odmiany Wolskiej (tab. 7). Linia męskopłodna (C) Bony, a w 1979 r. także Diany i Warsy, dorównywała ilością wydzielanego nektaru cebuli Wolskiej.
Koncentracja cukrów w nektarze wahała się w roku 1978 w granicach 53—61%, a w roku 1979 — w granicach 45—60%. Najbardziej zagęszczony był zawsze nektar pobierany z kwiatów cebuli Wolskiej. Jednakże istotnie niższą koncentrację cukrów w porównaniu z odmianą Wolska, wykazywał w obu latach tylko nektar męskosterylnej linii (A) Diany.
Miarą obfitości nektarowania kwiatów jest ilość wydzielanych przez nie cukrów. Średnio 10 kwiatów cebuli Wolskiej wydzielało około 8 mg cukrów. Linie męskopłodne (C) badanych mieszańców charakteryzowały się niewiele słabszym nektarowaniem od standardowej odmiany Wolskiej. Natomiast linie męskosterylne (A) wydawały średnio o ponad 40% mniej cukrów w nektarze 10 kwiatów od swych męskopłodnych komponentów (Bona A — 50%, Diana A — 40% i Warsa A — 20% mniej), a blisko o 60% mniej od odmiany Wolskiej. Różnice te zostały udokumentowane statystycznie. Ponadto porównując lata, można się dopatrzeć pewnej tendencji do stosunkowo słabszego nektarowania męskosterylnych linii mieszańców przy pogodzie chłodniejszej (1979 r.), co może świadczyć o większej ich wrażliwości na mniej sprzyjające warunki pogody.
Analogicznie do ilości cukrów z 10 kwiatów układa się wydajność cukrów z jednostki powierzchni. Wartość ta zależy jednak od liczby wy-
strona 76
Ryc. 6 Nektarowanie cebuli w zależności od niektórych czynników pogody (na podstawie średnich z wszystkich badanych odmian i linii)
1 — ilość mg cukrów stwierdzona w 10 kwiatach
2 — procentowa zawartość cukrów w nektarze
Onion nectar secretion with relation to some weather factors (average for all cultivars and lines)
1 — sugar in mg of 10 florets
2 — percentage of sugar in the nectar
strona 77
Ryc. 7 Zależność obfitości nektarowania cebuli (1 — mg cukrów z 10 kwiatów) oraz procentowej zawartości cukrów w nektarze (2) od temperatury powietrza, mierzonej co 2 godziny od 8⁰⁰ do 18⁰⁰
The correlaton between the amount of nectar (1 — mg of sugar in 10 florets) or the nectar sugar concentration (2) and the average air temperature, from measurement done every 2 hours between 8 a. m. to 6 p. m.

Ryc. 8 Zależność obfitości nektarowania cebuli (1 — mg cukrów z 10 kwiatów) oraz procentowej zawartości cukrów w nektarze (2) od średniej dziennej wilgotności względnej powietrza, mierzonej co 2 godziny od 8⁰⁰ do 18⁰⁰
The correlation between the amount of nectar (1 — mg of sugar in 10 florets) or the nectar sugar concentration (2) and the relative air humidity, mesaured every 2 hours between 8 a.m. and 6 p.m.
strona 78
Ryc. 9 Wpływ dobowych wahań temperatury (a) i wilgotności względnej powietrza (b) na zmiany procentowej zawartości cukrów w nektarze cebuli (c) — przykładowe dane z jednego pogodnego dnia lipca 1978 roku
The influence of diurnal temperature (a) or air humidity (b) fluctuations on the sugar concentration in onion nectar (c). (Following one sunny day in july 1978)
twarzanych kwiatów. Ilość pożytku nektarowego dla pszczół z 1 ha nasienników cebuli Wolskiej, w przeliczeniu na wydajność miodową, sięgała w 1978 r. 180 kg, a w 1979 — 110 kg. Wydajność miodowa z 1 ha plantacji nasiennej mieszańców heterozyjnych (przyjmując stosunek roślin linii A do C jak 4 do 1) wypada około 50% mniejsza niż standardowej odmiany Wolska.
Dzienne porcje dostarczanego pszczołom surowca miodowego, sięgały w okresie pełni kwitnienia 1978 r. dla cebuli Wolskiej i męskopłodnych linii mieszańców 14 kg z 1 ha, a dla linii męskosterylnych — 10 kg, zaś w roku 1979 odpowiednio — 9 kg i 4 kg (ryc. 10 — słupki kreskowane). Interesująco przedstawia się relacja dziennych wydajności miodowych w stosunku do liczby rozkwitających kwiatów (ryc. 10 — słupki nie kreskowane) na tle pogody. Spadki temperatury i opady znacznie silniej wpływają na zmniejszenie nektarowania niż na rozkwitanie kwiatów.
Nektarowanie różnego typu kwiatów. Obfitość nektarowania linii rodzicielskich mieszańców wiąże się ściśle ze stopniem redukcji pręcikowia. W miarę dalej posuniętej redukcji pręcików maleje gwałtownie ilość wydzielanego przez kwiat nektaru (tab. 8). Nie wykonano wprawdzie żadnych badań anatomicznych, ale należy się spodziewać, że jest to zapewne skorelowane ze szałbszym wykształceniem nektarników, a może w ogóle zalążni. Z gorszym nektarowaniem wiąże się normalnie mniejszy oblot kwiatów przez owady zapylające, a więc i słabsze zapylenie.
strona 79Tabela 7 Obfitość nektarowania cebuli Onion nectar secretion
| Cecha badana / Investigated feature | Odmiana i linie A, C / Culivar, lines A and C | Rok — Year: 1978 | Rok — Year: 1979 |
|---|---|---|---|
| Ilość nektaru z 10 kwiatów w mg / Nectar content iof 10 florets in mg | Wolska | 13,1 c₂ | 13,3 b₃c |
| Bona A | 6,8 a₁ | 5,9 a₁ | |
| ,, C | 11,9 c₁ | 14,0 c | |
| Diana A | 7,8 a₄ | 7,6 a₃b₁ | |
| ,, C | 9,6 b | 10,0 b₂c | |
| Warsa A | 7,1 a₂ | 6,2 a₂ | |
| ,, C | 7,3 a₃ | 10,4 b₁a₃ | |
| Procent cukrów w nektarze / Percent of sugar content in nectar | Wolska | 60,7 b₃a₂ | 60,4 b₂a₃ |
| Bona A | 57,1 a₃b₃ | 59,2 b₁a₃ | |
| ,, C | 58,1 a₄b₃ | 50,8 a₂b₁ | |
| Diana A | 52,9 a₁ | 45,0 a₁ | |
| ,, C | 56,2 a₂b₃ | 52,2 a₄b₂ | |
| Warsa A | 59,1 b₁a₂ | 52,9 a₅b₂ | |
| ,, C | 59,4 b₂a₂ | 52,7 a₃b₂ | |
| Ilość cukrów z 10 kwiatów w mg / Sugar content of 10 florets in mg | Wolska | 7,95 c₂ | 8,04 dc₂ |
| Bona A | 3,89 a₁ | 3,49 a₃ | |
| ,, C | 6,89 c₁ | 7,12 c₂d | |
| Diana A | 4,12 a₂ | 3,42 a₂ | |
| ,, C | 5,39 ba₄ | 6,78 c₁ | |
| Warsa A | 4,19 a₃ | 3,28 a₁ | |
| ,, C | 4,36 a₄b | 5,48 b | |
| Wydajność cukrów w kg z 1 ha / Sugar amount in kg/ha | Wolska | 143,9 c | 87,6 cb₃ |
| Bona A | 60,9 a₂b₁ | 24,4 a₂ | |
| ,, C | 90,8 b₃ | 69,8 b₃c | |
| Diana A | 78,5 b₁a₂ | 58,4 b₁ | |
| ,, C | 90,3 b₂ | 111,2 d | |
| Warsa A | 42,0 a₁b₁ | 23,3 a₁ | |
| ,, C | 61,3 a₃ | 59,2 b₂ |
Zawartość potasu i skład cukrów w nektarze. W nektarze badanych odmian i linii cebuli stwierdzono około 5 razy tyle potasu (K) co w nektarze trędownika bulwiastego, około 30 razy tyle co w nektarze facelii błękitnej i około 45 razy tyle co w nektarze pszczelnika mołdawskiego (tab. 9). Na milion części suchej masy zawartej w nektarze cebuli przypadało od niecałych 6 tys. do blisko 7 tys. części potasu (K).
Próbne badania chromatograficzne wykazały, że w nektarze cebuli występują tylko cukry proste, glukoza i fruktoza, w równej mniej więcej proporcji, zarówno u linii męskopłodnych (A), jak i męskosterylnych (C). Nie ma więc podstaw do przypuszczeń, by nektar badanych linii męskosterylnych był mniej lub bardziej atrakcyjny dla owadów zapylających ze względu na odmienny skład cukrów.
strona 80

Tabela 8 Obfitość nektarowania różnego typu kwiatów występujących w obrębie męskosterylnych linii cebuli (dane z 1979 r. dla Diany A) Abundance of nectar secretion of the different types of the florets found in the onion male sterile lines (data of 1979 for Diana A)
| Typy kwiatów / Types of florets | Ilość nektaru z 10 kwiatów w mg / Amount of nectar from 10 florets in mg | Procent cukrów w nektarze / Percent of sugar in the nectar | Ilość cukrów z 10 kwiatów w mg / Amonut of sugar from 10 florets in mg |
|---|---|---|---|
| Kwiaty normalne obupłciowe / Regular florets | 11,7 | 67,5 | 7,90 |
| Z pylnikami nie pękającymi / Florets with not dehisced anthers | 5,2 | 61,3 | 3,19 |
| Z pylnikami zaschniętymi / Florets with dry up anthers | 2,7 | 63,0 | 1,70 |
| Bez pylników / Florets without anthers | 1,3 | 60,8 | 0,79 |
OBLOT CEBULI PRZEZ OWADY ZAPYLAJĄCE
Skład gatunkowy owadów zapylających. Na badanych poletkach cebuli w Puławach w latach 1977—1979 pszczoła miodna stanowiła od blisko 80% do ponad 90% wszystkich obserwowanych owadów, trzmiele i sporadycznie spotykane pszczoły samotnice — 0,5% do 4%, muchówki — 5% do 16% oraz motyle niespełna 1% (tab. 10). W procentowym składzie grup entomofauny zapylającej trudno się dopatrywać wyraźnych różnic między badanymi obiektami. Jedynie w 1978 r. na kwiatach meskopłodnej linii (C) Warsy obserwowano nieco mniej pszczół a więcej trzmieli i muchówek, zaś w roku 1979 stosunkowo mniej pszczół miodnych, a więcej muchówek było na kwiatach męskosterylnej linii (A) Bony. Różnice te trudno wytłumaczyć. Ogólnie biorąc entomofauna na kwiatach cebuli jest bogata. Zapylania dokonują jednak głównie owady pszczołowate i muchówki. Motyle mają rzadko kontakt z organami
Ryc. 10. Sezonowy rozkład dziennych wydajności cukrowych męskopłodnych i męskosterylnych linii cebuli oraz sezonowa dynamika oblotu jej przez różne grupy owadów zapylających na tle przebiegu pogody
1 — liczba kwiatów rozkwitających dziennie na 1 m2
2 — dzienne ilości cukrów (suchej masy nektaru) w kg z 1 ha
3, 4, 5 — liczba tzw. roboczogodzin owadów zapylających na 10 m2 uprawy (3 — pszczoły miodne, 4 — trzmiele i pszczoły samotnice, 5 — muchówki).
Seasonal schedule of daily sugar production by male fertile and male sterile onion lines and seasonal dynamics of insect foraging with relation to the weather conditions
1 — number of umbels beginning to bloom in 1 day on 1 m2
2 — daily amount of sugar (nectar dry matter) kg per ha
3, 4, 5 — the number of sa-called working hours of insect foraging per 10 m2 (3 — honey bees, 4 bumblebees and solitary bees, 5 — flies).
strona 83Tabela 9 Zawartość potasu w nektarze cebuli i innych roślin podana w częściach na milion części suchej masy (1979 r.) Potassium content of onion nectar and other plant species in ppm of dry matter (1979)
| Gatunek — Species | Odmiana i linie A, C / Cultivar lines A and C | Potas (K) cnm / Potassium (K) ppm |
|---|---|---|
| Allium cepa L. | Wolska | 6468 |
| Bona A | 6215 | |
| Diana A | 5833 | |
| Warsa A | 6970 | |
| Średnio linie A / Average lines A | 6399 | |
| Bona C | 6846 | |
| Diana C | 6809 | |
| Warsa C | 6736 | |
| Średnio linie C / Average lines C | 6797 | |
| Dracocephalum moldavicum L. | — | 140 |
| Phacelia tanacaetifolia Benth. | — | 208 |
| Scrophularia nodosa L. | — | 1255 |
generatywnymi kwiatów. Rolę głównego zapylacza cebuli odgrywa jednak tylko pszczoła miodna. Liczebność dzikich pszczołowatych i muchówek podlega w różnych latach i miejscowościach dużym wahaniom i raczej nigdy nie może być wystarczająca do dobrego zapylania cebuli, zwłaszcza większych plantacji.
Intensywność oblotu cebuli przez owady zapylające. Stwierdzono istotne różnice w intensywności oblotu linii cebuli przez owady zapylające, mierzonej bardzo dokładną miarą, bo liczbą tzw. „roboczogodzin” na 1000 kwiatów (tab. 11). W obu latach badań linie męskosterylne (A), z wyjątkiem Warsy A w 1978 r., były słabiej oblatywane przez pszczoły miodne niż odpowiednie linie męskopłodne (C) i odmiana standardowa. Również pozostałe grupy owadów występowały przeważnie mniej licznie na kwiatach linii męskosterylnych, niż linii męskopłodnych. Jest to całkowicie zrozumiałe, gdyż potwierdza się tu tylko ogólnie znana prawidłowość, że intensywność oblotu kwiatów przez owady zależy od obfitości nektarowania. Zależność tę dla badanej cebuli wykazano na ryc. 11. O większej atrakcyjności dla owadów kwiatów obupłciowych decyduje niewątpliwie dodatkowo obecność pyłku.
Dynamika oblotu cebuli przez owady zapylające. Nie stwierdzono różnic w dziennej dynamice oblotu męskopłodnych i męskosterylnych linii cebuli, dlatego cechę tę omawia się na podstawie średnich z obser-
strona 84Tabela 10 Procentowy udział grup owadów zapylających cebulę Percent of different insect species as onion flower visitors
| Gatunek — Species | Odmiana i linie A, C / Cultivar or lines A and C | Rok — Year: 1977* | Rok — Year: 1978 | Rok — Year: 1979 |
|---|---|---|---|---|
| Pszczoły miodne / Honey bees | Wolska | 85,8 | 78,7 | 92,3 |
| Bona A | — | 82,0 | 87,5 | |
| Bona C | — | 80,4 | 95,7 | |
| Diana A | — | 80,9 | 93,4 | |
| ,, C | — | 80,5 | 96,0 | |
| Warsa A | — | 80,5 | 92,8 | |
| ,, C | — | 71,0 | 94,4 | |
| średnio / Average | 85,8 | 79,1 | 93,8 | |
| Trzmiele i pszczoły samotnice / Bumblebees and solitary bees | Wolska | 3,6 | 4,1 | 0,4 |
| Bona A | — | 1,2 | 0,7 | |
| ,, C | — | 1,3 | 0,3 | |
| Diana A | — | 1,9 | 0,5 | |
| ,, C | — | 5,4 | 0,3 | |
| Warsa A | — | 2,2 | 0,8 | |
| ,, C | — | 10,0 | 0,4 | |
| Średnio / Average | 3,6 | 4,0 | 0,5 | |
| Muchówki / Flies | Wolska | 9,8 | 16,5 | 6,3 |
| Bona A | — | 16,1 | 10,7 | |
| ,, C | — | 15,8 | 3,4 | |
| Diana A | — | 16,8 | 5,4 | |
| ,, C | — | 13,5 | 2,9 | |
| Warsa A | — | 16,6 | 5,9 | |
| ,, C | — | 19,2 | 4,5 | |
| Średnio / Average | 9,8 | 16,2 | 4,9 | |
| Motyle / Butterflies | Wolska | 0,8 | 0,7 | 1,0 |
| Bona A | — | 0,4 | 1,1 | |
| ,, C | — | 0,8 | 0,6 | |
| Diana A | — | 0,3 | 0,7 | |
| ,, C | — | 0,6 | 0,8 | |
| Warsa A | — | 0,7 | 0,5 | |
| ,, C | — | 0,9 | 0,7 | |
| Średnio / Average | 0,8 | 0,7 | 0,8 |
- — Na podstawie kilku jednorazowych obserwacji
On the base of several single observations
strona 85Tabela 1 Intensywność oblotu cebul przez owady zapylające, mierzona liczbą ich roboczogodzin na 1000 kwiatów Density of pollinating insects foraging on onion flowers measured by the number of working hours per 1000 florets
| Gatunek — Species | Odmiana i linie A, C / Cultivar or lines A and C | Rok — Year: 1978 | Rok — Year: 1979 |
|---|---|---|---|
| Pszczoły miodne / Honey bees | Wolska | 130,4 c₁ | 190,5 b₂ |
| Bona A | 92,3 b₂ | 80,3 a₂ | |
| ,, C | 136,2 c₂ | 229,5 b₄ | |
| Diana A | 56,6 a | 78,0 a₁ | |
| ,, C | 107,6 b₄ | 219,2 b₃ | |
| Warsa A | 97,3 b₃ | 107,0 a₃ | |
| ,, C | 90,1 b₁ | 179,7 b₁ | |
| Trzmiele i pszczoły samotnice / Bumblebees and solitary bees | Wolska | 6,91 b₂ | 0,76 a₄b |
| Bona A | 1,68 a₂ | 0,61 a₃b | |
| ,, C | 4,82 b₁a₃ | 0,58 a₂b | |
| Diana A | 1,29 a₁ | 0,39 a₁ | |
| ,, C | 7,22 b₃ | 0,78 a₅b | |
| Warsa A | 2,61 a₃b₁ | 0,96 b | |
| ,, C | 11,49 c | 0,81 a₆b | |
| Muchówki / Flies | Wolska | 27,4 d | 12,9 b₂ |
| Bona A | 18,2 b₂ | 9,8 b₁a₂ | |
| ,, C | 26,2 c₂ | 8,2 a₄b₁ | |
| Diana A | 11,8 a | 4,5 a₁ | |
| ,, | 18,1 b₁ | 6,6 a₂b₁ | |
| Warsa A | 20,3 b₃ | 6,8 a₃b₁ | |
| ,, C | 24,7 c₁ | 8,4 a₅b₁ | |
| Motyle / Butterflies | Wolska | 1,10 b₄c | 2,12 b₃ |
| Bona A | 0,49 a₂b₁ | 1,05 a₃b₂ | |
| ,, C | 1,36 cb₃ | 1,41 b₁a₄ | |
| Diana A | 0,23 a₁ | 0,60 a₂ | |
| ,, C | 0,78 b₁a₂ | 1,72 b₂a₄ | |
| Warsa A | 0,86 b₂c | 0,57 a₁ | |
| ,, C | 1,08 b₃c | 1,31 a₄b₂ |
wacji wszystkich badanych obiektów. Przy sprzyjającej pogodzie kwiaty cebuli są odwiedzane przez owady zapylające od około godz. 6 rano do godz. 19. Największe zagęszczenie ich na kwiatach obserwowano przez około 8 godzin środkowej części dnia, tj. od godz. 9 do godz. 16 (ryc. 1 — linie). Szczyt nasilenia oblotu cebuli przez owady zależy oczywiście od układu czynników meteorologicznych. Przy cieplejszej pogodzie w okresie letnim 1978 r. najwięcej pszczół na kwiatach spotykano przed południem, zaś przy pogodzie chłodniejszej w 1979 r. — po południu. Trzmiele w obu latach liczniej odwiedzały cebulę po południu, a muchówki dość równomiernie w ciągu dnia. Rano najwcześniej na kwia-
strona 86
Ryc. 11 Zależność intensywności oblotu cebuli przez pszczoły od obfitości jej nektarowania x — ilość mg cukrów z 10 kwiatów. y — liczba roboczogodzin pszczelich na 1000 kwiatów)
The correlation between the honey bee foraging intensity and the level of nectar sugar secretion (x — mg of sugar of 10 florets, y — the number of so-called honey bee working hours per 1000 florets)
tach pojawiały się trzmiele, następnie pszczoły miodne, a po nich dopiero muchówki. Po południu wszystkie trzy grupy owadów w jednakowym mniej więcej czasie kończyły prace. Sporadycznie można było spotkać aktywnego trzmiela także jeszcze około godz. 20. Zaobserwowano ponadto, że wiele pszczół miodnych, a także trzmieli, pozostaje na kwiatach cebuli przez noc. Są to prawdopodobnie tzw. „zlatane” osobniki, które wkrótce mają zginąć. Nie wiadomo jednak, czy nektar cebuli nie ma jakichś właściwości odurzających.
Pod względem przebiegu sezonowej dynamiki oblotu przez owady zapylające badane linie cebuli nie różnią się istotnie (ryc. 3 — linie ciągłe i kropkowane). Ogólnie biorąc, liczebność owadów na jednostce powierzchni kwitnącej plantacji układa się mniej więcej proporcjonalnie do liczby rozkwitających kwiatów w kolejnych dniach okresu kwitnienia. Jest ona jednak bardziej zależna od czynników pogody niż proces rozkwitania. Spadki temperatury, a zwłaszcza towarzyszące im opady deszczu, które procesy rozkwitania tylko hamują, mogą całkowicie uniemożliwić loty owadom zapylającym. Ważne jest jednak to, że czynniki pogody ograniczające loty owadom zapylającym, ograniczają jednocześnie proces pylenia i przedłużają życie kwiatów, o czym wspomniano wyżej.
Wzajemny stosunek liczebności poszczególnych grup owadów zapylających w ciągu okresu kwitnienia męskopłodnych i męskosterylnych roślin cebuli podano na ryc. 10 (linie). Zagęszczenie pszczół miodnych układa się dość proporcjonalnie do ilości dostarczanego przez roślinę pożytku nektarowego (słupki kreskowane). Dzikie pszczołowate, trzmiele i nielicznie spotykane pszczoły samotnice, występowały na cebuli głównie
strona 87w okresie masowego jej kwitnienia. Natomiast muchówek stopniowo przybywało w miarę upływu okresu kwitnienia. Widać to wyraźnie w 1978 r., kiedy udział dzikich zapylaczy na kwiatach cebuli był wyższy niż w roku 1979. Pod koniec kwitnienia nasienników w 1978 r., kiedy temperatura była niższa i występowały przelotne deszcze, muchówki, które są zaliczane do niezłych zapylaczy cebuli, występowały liczniej niż pszczoły. Na podstawie opisanych wyników obserwacji widać, że cebula jest w naszych warunkach atrakcyjną rośliną dla różnych owadów. Najważniejszymi jej zapylaczami są jednak pszczoły miodne.
Warto zwrócić uwagę na korzystną z punktu widzenia dobrego zapylania harmonię między oblotem cebuli przez owady zapylające, a procesami rozkwitania i pylenia. Rano najwcześniej zaczyna się rozkwitanie kwiatów, potem pojawiają się owady zapylające, a jeszcze później rozpoczyna się proces pylenia. Po południu pylenie kończy się stosunkowo wcześnie, a dopiero około 2 godziny później przestają latać owady zapylające. Zatem gotowy do przenoszenia pyłek pojawia się w kwiatach dopiero wtedy, gdy warunki meteorologiczne są sprzyjające do dobrego oblotu przez owady. Warunkiem zapylania kwiatów staje się już tylko dostateczna liczebność owadów.
Zagęszczenie pszczół na plantacji. Średnio w okresie 10 pogodnych dni masowego kwitnienia, południowe zagęszczenie pszczół na 1 ha cebuli wahało się od około 100 do około 200 tys. osobników (tab. 12). Natomiast średnie południowe zagęszczenie tych owadów w okresie 3 dni najintensywniejszego oblotu było wyższe — sięgało 300 tys. osobników
Tabela 12 Zagęszczenie pszczół na łanie kwitnącej cebuli obserwowane w szczytowych godzinach lotu przy sprzyjającej pogodzie The frequency of honey bees on the field observed in the peak flying time at favorable weather conditions
| Odmiana i linie A, C / Cultivar or lines A and C | Liczba osobników pracujących jednocześnie na pow. 1 ha w tys. szt. / Number of bees working simultaneously on 1 ha in thous.: Średnio w okresie 10 dni pełni kwitnienia / Average in the 10 days of the full flowering period: 1978 | …: Średnio w okresie 10 dni pełni kwitnienia: 1979 | …: Średnio w ciągu 3 dni najlepszego oblotu / Average in the 3 days of the best flying: 1798 | …: Średnio w ciągu 3 dni najlepszego oblotu: 1979 |
|---|---|---|---|---|
| Wolska | 215 | 140 | 278 | 185 |
| Bona A | 130 | 86 | 186 | 122 |
| ,, C | 186 | 169 | 240 | 214 |
| Diana A | 99 | 99 | 123 | 151 |
| ,, C | 154 | 223 | 199 | 300 |
| Warsa A | 90 | 81 | 132 | 105 |
| ,, C | 102 | 129 | 135 | 172 |
na 1 ha. Daje to pojęcie o liczbie rodzin pszczelich potrzebnych do zapylenia cebuli. Jeżeli przyjąć, że z jednej przeciętnie silnej rodziny pszczelej może w południe przebywać na kwiatach jednocześnie 30 tys. zbieraczek, to do zapylenia 1 ha cebuli nasiennej potrzeba 3—10 rodzin.
OWOCOWANIE I PLONY NASION CEBULI
Wpływ owadów zapylających na owocowanie. Wykonane przy sposobności omawianych badań próby z cebulą Wolską wykazały, że w izolatorach bez pszczół zawiązywała ona tylko 8—17% tej liczby owoców co na swobodzie (tab. 13 i ryc. 12). Przy braku pszczół mniejsza była ponadto liczba nasion dorodnych w nielicznych wykształconych owocach średnio o około 32% i mniejsza masa 1000 nasion o około 15%.
Wpływ wieku zapylanych kwiatów na zawiązywanie owoców. Kwiaty cebuli, jako przedprątne, udostępniane owadom zapylającym po 2 dobach izolowania, licząc od momentu rozchylenia się listków okwiatu, zawiązywały owoce tak samo dobrze jak kwiaty, do których owady miały dostęp od samego początku kwitnienia (tab. 14). Kwiaty udostępniane owadom po 3 dniach izolowania zawiązywały owoce już o około 20%
Tabela 13 Zawiązywanie owoców i nasion u cebuli Wolskiej przy swobodnym dostępie owadów zapyających (A) i w izolatorach (B) Set of the fruits (capsules) and seeds of onion cultivar Wolska observed by open insect pollination (A) and under cages (B)
| Cecha badana / Investigated feature | Kombinacja / Combination | Rok — Year: 1977 | Rok — Year: 1978 | Rok — Year: 1979 | Rok — Year: średnio / average |
|---|---|---|---|---|---|
| Liczba owoców ze 100 kwiatów / Number of fruits of 100 florets | A | 74,0 | 57,6 | 60,3 | 64,0 |
| B | 12,5 | 7,0 | 4,8 | 8,1 | |
| Liczba nasion dorodnych w owocu / Number of good seeds in the fruits | A | 3,01 | 3,06 | 2,95 | 3,01 |
| B | 0,44 | 1,47 | 2,26 | 2,06 | |
| Procent nasion niewykształconych / Percent of aborted seeds | A | 16,6 | 15,8 | 5,4 | 12,6 |
| B | 32,3 | 62,9 | 45,4 | 46,9 | |
| Masa 1000 nasion w g / Weight of 1000 seeds in g | A | 3,28 | 3,36 | 3,64 | 3,43 |
| B | 3,10 | 2,67 | 2,92 | 2,90 |

Ryc. 12 Z góry i z boku widziane owocostany cebuli swobodnie dostępnej dla owadów zapylających (a) oraz izolowanej w czasie kwitnienia siatką plastykową (b) — fot. dr M. Biliński
The onionnflorescences after seed setting the above and the sidde — view from the open pollinated plots (a), under cage (b)
strona 90Tabela 14 Wpływ wieku kwiatów w chwili udostępnienia ich owadom zapylającym na zawiązywanie się owoców (dane z 1979 r. dla odmiany Wolska) The influence of the period of time between anthesis and pollinating insects access on fruit setting (data from 1979 for Wolska ctv.)
| Kombinacje doświadczenia / Combinations of experiment | Liczba zbadanych kwiatów / Number of tested florets | Liczba owoców ze 100 kwiatów / Fruit number of 100 florets |
|---|---|---|
| Kwiaty swobodnie dostępne od początku kwitnienia / Open pollination from the beginning of bloom | 111 | 82,7 |
| Kwiaty udostępnione owadom po 1 dobie izolowania / Pollinated by the insects after 24 hours of insulation under cage | 119 | 80,9 |
| Kwiaty udostępnione owadom po 2 dobach izolowania / Pollinated by the insects after 48 hours of insulation under cage | 114 | 84,2 |
| Kwiaty udostępnione owadom po 3 dobach izolowania / Pollinated by the insects after 72 hours of insulation under cage | 122 | 66,7 |
| Kwiaty udostępnione owadom po 4 dobach izolowania / Pollinated by the insects after 96 hours of insulation under cage | 116 | 11,2 |
słabiej, a izolowane 4 doby, czyli zapylane dopiero w piątym dniu życia — o blisko 90% słabiej. Oznacza to, że przy przeciętnie sprzyjającej pogodzie, przy jakiej wykonano omawiane doświadczenie, kwiat cebuli powinien być skutecznie zapylony do 3—4 dnia swego życia. Przy chłodnej pogodzie okres ten może być prawdopodobnie o 1 dzień dłuższy, zaś przy pogodzie upalnej niewątpliwie krótszy. Wskazuje to na konieczność zapewnienia dostatecznie dużej liczby pszczół na plantacjach, aby kwiat miał szansę zapylenia możliwie jak najwcześniej po zakwitnięciu.
Wpływ pory kwitnienia kwiatostanu na owocowanie. Jak przedstawiono wyżej, kwiatostany cebuli rozpoczynają kwitnienie w różnym czasie. W doświadczeniu z 1979 r. wszystkie zebrane owocostany podzielono na 3 równe części, według pory rozkwitania — wczesne, średniowczesne i późne. Okazało się, że w późno kwitnących kwiatostanach, w porównaniu z kwiatostanami rozkwitającymi wcześnie, zawiązywało się o około 15% mniej owoców (tab. 15). Ponadto w owocach tych było o blisko 7% mniej nasion dorodnych, a o 113% więcej nasion niewykształconych, przy tym nasiona dorodne miały o około 10% niższą masę oraz zdolność i energię kiełkowania. Kwiatostany rozkwitające średniowcześnie prawie nie były pod tym względem gorsze od kwiatostanów rozkwitających wcześnie. Niewątpliwie kwiaty z drugiej połowy okresu kwitnienia mają coraz mniejsze znaczenie dla plonu nasion. Nasuwa się zatem wniosek o celowości stosowania odpowiednich zabiegów agrotechnicz-
strona 91Tabela 15 Zawiązywanie owoców i nasion cebuli w zależności od pory kwitnienia kwiatostanu (średnie ze wszystkich badanych odmian w 1979 r.) The influence of flowering period on fruit setting (average for all cultivars investigated in 1979)
| Cecha badana / Investigated feature | Pora kwitnienia kwiatostanu / Flowering period of umbel: wczesna ¹) / early | Pora kwitnienia kwiatostanu / Flowering period of umbel: średnia²) / intermediate | Pora kwitnienia kwiatostanu / Flowering period of umbel: późna ³) / late |
|---|---|---|---|
| Liczba owoców ze 100 kwiatów / Number of fruits of 100 florets | 63,3 b₂ | 63,2 b₁ | 54,0 a |
| Liczba nasion w 100 owocach / Number of seeds in 100 fruits | 334 b₂ | 328 b₁ | 312 a |
| Procent nasion niewykształconych / Percent of aborted seeds | 10,7 a₁ | 12,1 a₂ | 22,8 b |
| Masa 1000 nasion w g / Weight of 1000 seeds in g | 3,58 b₂ | 3,44 b₁ | 3,16 a |
| Energia kiełkowania / Germination energy | 43,8 b₂ | 42,8 b₁ | 39,6 a |
| Zdolność kiełkowania / Germination capacity | 44,2 b₂ | 43,4 b₁ | 40,2 a |
¹) 33,3% kwiatostanów rozpoczynających kwitnienie w początkowej części okresu kwitnienia
33,3% of umbels starting to bloom in the imitial period of flowering
²) 33,3% kwiatostanów rozpoczynających kwitnienie w środkowej części okresu kwitnienia
33,3% of umbels strarting to bloom in the middle period of flowering
³) 33,3% kwiatostanów rozpoczynających kwitnienie w końcowej części okresu kwitnienia
33,3% of umbels starting to bloom in the final period of flowering
nych, a może i hodowlanych, przyczyniających się do wczesnego i równoczesnego kwitnienia.
Owocowanie i plon nasion badanych odmian. Producentów nasion mieszańcowych cebuli interesuje tylko plonowanie linii męskosterylnych (A). W tabeli 16 wartości linii męskopłodnych podano tylko dla orientacji. Cebula Wolska na 100 kwiatów zawiązała średnio 67 owoców w 1978 r., a 72 owoce w roku 1979. W porównaniu do odmiany Wolskiej badane linie męskosterylne (A) Bony, Diany i Warsy zawiązywały średnio w 1978 r. o około 15% mniej owoców z tej samej liczby kwiatów, a w 1979 r. — o około 30% mniej.
Plon nasion zależy między innymi od liczby dorodnych nasion w owocu oraz od masy 1000 nasion. Linie męskosterylne (A) Warsy i Bony w 1978 r. oraz Warsy i Diany w 1979 r. charakteryzowały się istotnie wyższą liczbą nasion w owocach niż odmiana Wolska. Było to niewątpliwie częściowo także wynikiem wcześniejszego ich kwitnienia, zwłaszcza w roku 1979, o czym wspomniano wyżej. Masa 1000 nasion mieszańcowych Diany F1 i Warsy F1 była w obu latach podobna jak standardowej odmiany Wolskiej, natomiast nasiona mieszańcowe Bony F1 wykazywały tendencję do nieco mniejszej masy 1000 sztuk.
strona 92Przy wstępnym porównywaniu zebranego plonu nasion przyjęto zasadę jakoby każda linia mieszańca rosła na polu w monokulturze, tak jak odmiana standardowa. Przy takim założeniu plony linii męskosterylnych (A) Bony i Diany w 1978 r. oraz Diany w 1979 r. były podobne jak dla odmiany Wolskiej. Natomiast istotnie słabiej (o około 30%) od tych 3 odmian plonowała w obu latach męskosterylna linia (A) Warsy oraz w 1979 r. — Bony.
Jeżeli wziąć pod uwagę, że w warunkach produkcyjnych na ogół około 20% powierzchni zajmują rośliny męskopłodne (C), to o tyle niżej należy szacować plony nasion przedstawione w tabeli 16 dla linii „A”. Po tej poprawce stanowić one będą dla Bony i Warsy około 50% wysokości plonu nasion standardowej odmiany Wolska, a dla Diany — około 70%.
Ogólnie biorąc, w roku 1979 zebrano wyższe plony nasion cebuli niż w roku 1978, mimo niższej temperatury i wyższej wilgotności względnej powietrza w czasie masowego kwitnienia, a więc zapewne przy mniej sprzyjających warunkach dla zapylania. O stosunkowo niskich zebranych plonach nasion w roku 1978 zadecydowały wyjątkowo nie sprzyjające warunki dla dojrzewania nasion. Plony nasion obliczone na podstawie liczby kwiatów, procentu zawiązywanych nasion, liczby wykształconych nasion w owocu i masy 1000 nasion wypadają co najmniej dwukrotnie wyższe od plonów zebranych. Rozbieżności te można tłumaczyć tym, że procent nasion niewykształconych był faktycznie znacznie wyższy niż to można było ustalić na podstawie analizy jakości owoców. W czasie tej analizy za niewykształcone uważano tylko te nasiona, które dawały się wyczuć palcem, że są puste. Tymczasem przy oczyszczeniu omłóconych nasion odchodziło co najmniej 50% pośladu. Przyczyną słabego wykształcenia się nasion w 1978 r. był nadmiar opadów w okresie dojrzewania cebuli. Burze i ulewne deszcze połamały wiele pędów kwiatostanowych. Tym łatwiej to się stało, że większość z nich nadgniła u podstawy na skutek nadmiaru wody w glebie. Na takich pędach nasiona nie mogły należycie wyrosnąć i dojrzeć, zwłaszcza w później kwitnących kwiatostanach, których cebula Wolska miała najwięcej.
Wartość siewna nasion. Różnice między energią i zdolnością kiełkowania nasion cebuli były w obu latach badań minimalne (tab. 17) wobec czego wystarczy rozpatrzeć jedną z tych cech. Stosunkowo niską zdolność kiełkowania nasion cebuli w 1978 r. należy tłumaczyć wspomnianymi wyżej niekorzystnymi warunkami pogody w czasie dojrzewania. W obu latach nasiona mieszańcowe Diany F1 i Warsy F1 oraz w 1979 r. Bony F1, wykazywały istotnie wyższą zdolność kiełkowania niż nasiona standardowej odmiany Wolskiej. Główną przyczyną tego było prawdopodobnie późniejsze dojrzewanie nasienników cebuli Wolskiej, które odbiło się niekorzystnie nie tylko na wykształceniu się nasion, co wykazano wyżej, ale zapewne na ich wartości siewnej.
strona 93Tabela 16 Zawiązywanie owoców i nasion oraz wysokość plonu nasion cebuli Set of the fruits (capsules) and seeds, and seed yield of onions
| Cecha badana / Investigated feature | Odmiana i linie A, C / Cultivar or lines A and C | Rok — Year: 1978 | Rok — Year: 1979 |
|---|---|---|---|
| Liczba owoców ze 100 kwiatów / Number of fruits (capsules) per 100 florets | Wolska | 66,7 c b₄ | 72,0 d₃ |
| Bona A | 59,8 b₁ | 51,0 b | |
| ,, C | 61,5 b₄ | 53,0 d₁c₂ | |
| Diana A | 51,9 a | 42,8 a | |
| ,, C | 66,3 c₁b₃ | 69,8 d₂ | |
| Warsa A | 60,4 b₂ | 58,8 c | |
| ,, C | 61,0 b₃c₁ | 48,8 c₂d₁ | |
| Liczba nasion dorodnych w 100 owocach / Number of good seeds per 100 fruits | Wolska | 188 a₄b₃ | 235 a₁ |
| Bona A | 231 b₃a₄ | 266 a₃ | |
| ,, C | 204 b₂a₂ | 260 a₂ | |
| Diana A | 184 a₃b₂ | 285 b₁a₃ | |
| ,, C | 163 a₂b₂ | 271 a₄b₂ | |
| Warsa A | 202 b₁a₂ | 320 b₃ | |
| ,, C | 148 a₁ | 287 b₂a₄ | |
| Procent nasion niewykształconych / Percent of aborted seeds | Wolska | 22,3 a₂ | 28,1 c |
| Bona A | 18,6 a₁ | 15,4 b₅ | |
| ,, C | 26,1 a₅ | 15,0 b₄ | |
| Diana A | 23,3 a₃ | 14,0 b₂ | |
| ,, C | 27,9 a₆ | 7,3 a | |
| Warsa A | 24,5 a₄ | 12,6 b₁ | |
| ,, C | 31,4 a₇b | 14,1 b₃ | |
| Masa 1000 nasion w g / Weight of 1000 in g | Wolska | 2,76 b₂a₂ | 3,84 b₃c |
| Bona A | 2,54 a₂b₃ | 3,30 a₃b₁ | |
| ,, C | 2,65 b₁a₂ | 3,27 a₂ | |
| Diana A | 2,87 b₄ | 3,98 c b₃ | |
| ,, C | 2,58 a₃b₃ | 3,54 b₁a₃ | |
| Warsa A | 2,79 b₃a₂ | 3,79 b₂ | |
| ,, C | 2,36 a₁ | 3,22 a₁ | |
| Plon nasion w kg/ha / Yield of seed in kg/ha | Wolska | 263 c₄ | 453 c |
| Bona A | 235 c₃ | 179 a₁ | |
| ,, C | 233 c₂b₂ | 308 b₂a₃ | |
| Diana A | 287 c₁b₂ | 342 b₃a₂ | |
| ,, C | 200 b₂c₂ | 738 d | |
| Warsa A | 185 b₁ | 240 a₂b₁ | |
| ,, C | 130 a | 293 b₁a₃ |
Tabela 17 Energia i zdolność kiełkowania nasion cebuli Germination energy and capacity
| Odmiana i linie A, C / Cultivar and lines A, C | Energia kiełkowania / Germination energy: 1978 | Energia kiełkowania / Germination energy: 1979 | Zdolność kiełkowania / Germination capacity: 1978 | Zdolność kiełkowania / Germination capacity: 1979 |
|---|---|---|---|---|
| Wolska | 36,4 a₃b₁ | 81,6 a₁ | 36,6 a₃ | 82,2 a₁ |
| Bona A | 31,0 a₁ | 87,5 a₃ | 31,2 a₁ | 87,5 a₃b₂ |
| ,, C | 34,0 a₂ | 85,5 a₂ | 34,3 a₂ | 85,8 a₂b₁ |
| Diana A | 54,2 b₃ | 93,2 b₂ | 54,8 b₃c | 93,3 b₂a₃ |
| ,, C | 48,9 b₁a₃ | 94,5 b₄ | 49,2 b₁ | 94,8 b₄ |
| Warsa A | 52,6 b₂ | 89,7 b₁ | 53,1 b₂c | 90,1 b₁a₂ |
| ,, C | 59,6 b₄ | 93,7 b₃ | 59,7 c b₂ | 93,9 b₃ |
DYSKUSJA
Wiele podanych w tej pracy wyników szczegółowych, systematycznych obserwacji i pomiarów, dotyczących zarówno zjawisk kwitnienia, pylenia i nektarowania, jak też oblotu przez owady zapylające oraz o- wszystkie poruszone tu zagadnienia były już wcześniej badane przez nych zjawisk we wzajemnym ich związku na tle ważniejszych czynników pogody, nie ma odpowiedników w literaturze. Jednakże niemal wszystkie poruszone tu zagadnienia były już wcześniej badane przez licznych autorów, można więc dokonać pewnych porównań.
Kwitnienie cebuli. W pracy scharakteryzowano bardzo dokładnie dynamikę rozkwitania cebuli, zarówno w rytmie dobowym, jak i rozkwitanie łanu w ciągu całego okresu kwitnienia. Dane dotyczące liczby kwiatów zakwitających w ciągu dnia i długości ich kwitnienia zgodne są z danymi podręcznikowymi, polskimi i zagranicznymi, także cytowanymi przez Free (1970) i McGregor (1976). W pracy wykazano, że intensywność rozkwitania jest dość równomierna w ciągu dnia, z pewnym tylko wzmożeniem około godz. 8 rano, co można wytłumaczyć tym, że nocą pewna ilość kwiatów dorasta do rozkwitnięcia, które może nastąpić dopiero z chwilą zaistnienia odpowiednich warunków. Inne wyniki uzyskał tu Agati (1952), który wykazał, że w warunkach Florencji kwiaty cebuli otwierały się w godzinach od 7 rano do 19 przy dwóch szczytach największego nasilenia rozkwitania w godzinach 9—10, a następnie 16—18. Trudno stwierdzić czy różnica ta jest efektem różnic klimatycznych, różnych badanych odmian, czy też innych jeszcze, bliżej nieokreślonych czynników.
Pylenie cebuli. W pracy podano bardzo dokładnie przebieg pylenia cebuli w ciągu doby i w całym sezonie. Brak w literaturze tak dokładnych i precyzyjnych danych, aczkolwiek wielu autorów podaje, że cebula
strona 95pyli w godzinach 9—17 (Ersov i Vorobieva — 1967, Mann i Woodbury — 1969, Free — 1970, McGregor — 1976) oraz, że żywotność pyłku jest tym lepsza im jest on młodszy, dlatego też z punktu widzenia plonu nasion zapylenie powinno być dokonywane możliwie jak najwcześniej (Moll — 1954, Ersov i Vorobieva — 1967, Free — 1970, Nye — 1970, McGregor — 1976). Brak jest również w dostępnej literaturze szczegółowych danych na temat wpływu pogody na pylenie, aczkolwiek Mann i Woodbury (1969) sugerują, że wpływ taki istnieje, a Chang i Struckmeyer (1976) badali wpływ temperatury w warunkach sztucznych w biotronie, gdzie rosła cebula, na żywotność pyłku i receptywność znamienia.
Nektarowanie cebuli. Ilość nektaru pobrana z 10 kwiatów wahała się średnio w naszych badaniach w granicach 13,1—13,3 mg u odmiany ustalonej Wolska, 5,9—7,8 mg w liniach „A” męskosterylnych mieszańców i 7,3—14,0 mg w kwiatach męskopłodnych linii „C”. Ilość nektaru w kwiatach męskopłodnych była zawsze większa aniżeli w kwiatach męskosterylnych. Analogiczne dane Kubiŝovej i Haslbachovej (1981 a, b) w przeliczeniu na 10 kwiatów są nieco tylko większe, wynosząc dla linii męskosterylnych „A” w zależności od linii i pogody 7,5—19,0 mg z roślin pod izolatorami i 3,3—18,5 mg z roślin nieizolowanych. Odpowiednie dane dla męskopłodnych linii „B” wynosiły tu 9,6—20,4 mg i 3,8—22,1 mg. A więc w najnowszych pracach czeskich potwierdza się opinia o lepszym, obfitszym nektarowaniu linii męskopłodnych. Jednakże tak duże ilości nektaru, w granicach 18—22 mg z 10 kwiatów zdarzały się u autorek czeskich tylko w jednym, wyjątkowo sprzyjającym 1976 roku. W pozostałych latach (1977, 1978), poziom nektaru w kwiatach kształtował się podobnie jak u nas.
Koncentracja cukrów w nektarze w naszych badaniach wahała się w granicach 60,4—60,7% u odmiany Wolska, 45,0—59,2% dla linii męskosterylnych „A” i 50,8—59,4% dla linii męskopłodnych „C”. Analogiczne wartości u Kubisovej i Haslbachovej (1981 a, b) były nieco wyższe, wahając się w zależnoćci od roku, odmiany i izolacji lub jej braku w granicach 51,5—70,1%. Zarówno w oznaczeniach naszych jak i czeskich nie stwierdzono tu wyraźniejszych różnic pomiędzy obu typami komponentów mieszańców. Jest to sprzeczne z opinią Lederhouse’a i współautorów (1968), którzy zaobserwowali, że procent cukrów w nektarze kwiatów męskopłodnych linii „B” lub „C” jest średnio o około 10% wyższy, aniżeli w nektarze kwiatów z linii męskosterylnych „A”. Różni autorzy amerykańscy określali cukrowość nektaru cebuli, a przytaczane przez nie wartości wahają się w granicach 30—60%. Akopyan (1977) u odmian ustalonych cebuli stwierdził 70—75%, a Skrebtsov i Skrebtsova (1977) 28—78%. Niektórzy z autorów określają zakres stężenia cukru, przy którym nektar cebuli jest najchętniej pobierany przez pszczoły, przy czym Waller (wg Petersona — 1972) podaje tu wartości graniczne 30—50%, a Skrobtsov i Skrebtsova (1977) wyższe bo 35—70%. W badaniach naszych
strona 96stwierdzono bardzo silny wpływ temperatury i wilgotności powietrza na stężenie cukrów w nektarze. Lederhouse i inni (1968) oraz Skrebtsov i Skrebtsova (1977) podają, że cukrowość nektaru kwiatów cebuli zmienia się w ciągu dnia. Ci ostatni podają, że największe stężenie cukru spotyka się w godzinach 13—15, a najniższe w godz. 17—19.
Ilość cukrów wydzielanych przez 10 kwiatów wahała się w naszych badaniach dla ustalonej odmiany Wolska w granicach 7,95—8,04 mg, dla linii męskosterylnych „A” w granicach 3,28—4,19 mg, a dla linii męskopłodnych „C” w granicach 4,36—7,12 mg, przy czym ilość cukrów w kwiatach odpowiednich komponentów męskosterylnych była zawsze niższa, lub nawet znacznie niższa, aniżeli komponentów męskopłodnych. Bardzo podobnie kształtowały się te dane u Kubiŝovej i Haslbachovej (1981 a. b), choć różnice pomiędzy komponentami mieszańca w pracy czeskiej były mniejsze. Ponieważ i w naszych oznaczeniach różnice pomiędzy komponetami mieszańca Warsa F1 były przez dwa lata najmniejsze, a u mieszańca Bona F1 — przez oba lata największe, nasuwa się wniosek, że różnice w ilości cukru w nektarze pomiędzy formami rodzicielskimi zależą od formuły mieszańca. Jest to zgodne z twierdzeniami wielu autorów amerykańskich (Nye — 1970, Nye, Shashàa i Campbell — 1973, Carlson — 1974) o zróżnicowanej atrakcyjności dla pszczół różnych odmian, mieszańców i linii cebuli. Sanduleac (1969) podaje, że 10 kwiatów cebuli wydziela 8 mg cukrów, Smaragdowa (1977) cytuje tu wartość 12,24 mg, a Skrebtsov i Skrebtsova (1977), w zależności od odmiany, roku i miejscowości, podają wartości mieszczące się w granicach 4,8—16,0 mg.
Według naszych oznaczeń ilość cukrów w nektarze wyraźnie wzrasta z chwilą rozpoczęcia pylenia kwiatu i jest najwyższa bezpośrednio po całkowitym wypyleniu wszystkich pylników. Wyniki nasze są tu więc zgodne z oznaczeniami Skrebtsova i Skrebtsovej (1977), którzy wykazali, że zarówno przed otwarciem kwiatu, jak i po zbrązowieniu znamion słupków nie było wydzielania nektaru; w okresie pylenia 10 kwiatów wydzielało w 1973 r. 5 mg cukrów, a w 1974 r. — 8,7 mg, zaś w okresie receptywności znamienia odpowiednio — 18,7 i 17,3 mg cukrów. Zatem zarówno w naszych jak i w rosyjskich badaniach wykazano, że kwiaty cebuli są najbardziej atrakcyjne dla owadów zapylających w okresie receptywności znamienia słupka, a więc już po wypyleniu.
Wydajność cukrowa kwiatów cebuli wahała się w naszych badaniach w zależności od odmiany, linii i roku w bardzo szerokich granicach, bo od 23 do 144 kg z 1 ha. Wydajność cukrowa ustalonej odmiany Wolska była z reguły większa niż wydajność męskosterylnych linii „A”, a najczęściej również i większa od wydajności męskopłodnych linii „C”. Autorzy zagraniczni, podkreślając, że cebula jest dobrą rośliną nektarodajną, cytują tu podobne wartości i wahania. I tak np. Sanduleac (1969) w Rumunii, w latach 1959—1963 ocenił wydajność cukrową cebuli
strona 97na 40—120 kg z 1 ha, ale w korzystniejszych latach 1960—1961 — na 80—100 kg/ha, zaś Smaragdova (1977) otrzymała 96 kg cukrów z 1 ha, a Kubiŝova i Haslbachowa (1981 a, b), w dobrym 1977 r. — 194 kg/ha, natomiast w gorszych latach — 32 do 72 kg/ha.
Analogicznie kształtuje się wartość miodowa cebuli w warunkach Cluj w Rumunii, 71 kg z 1 ha, cytowana przez Jula i współautorów (1965).
Oblot cebuli przez owady zapylające. W opisanych badaniach pszczoła miodna stanowiła na kwiatach cebuli średnio od 80 do 90% wszystkich zaobserwowanych owadów, muchówki 5—16%, trzmiele i pszczoły samotnice 0,5—4,0%. Nie stwierdzono przy tym różnic w składzie gatunkowym owadów w zależności od odmiany czy linii. Znaczna większość autorów, zajmujących się tym zagadnieniem, podkreśla również, że pszczoła miodna jest najważniejszym zapylaczem cebuli (Shaw i inni — 1935, Bohart i inni — 1970, Singh i Dharamwal — 1970, Howell i Waller — 1972, Nye — 1972, Ewies i El-Sahhar — 1977 oraz inni), chociaż w zależności od szeregu najrozmaitszych czynników procentowy udział pszczoły miodnej w ogólnej liczbie owadów obserwowanych na kwiatach cebuli bywa podobny, niższy, a czasem nawet znacznie niższy niż wielkości cytowane w pracy. Również muchówki, choć najczęściej mniej liczne, traktowane są jako dobre zapylacze cebuli (Bohart i inni — 1970, Benedek i Gaal — 1972, Nye i inni — 1973). Lederhouse i inni (1968) obserwował ich na kwiatach cebuli do 35%. Wyniki nasze, wskazujące na zmniejszający się w miarę upływu okresu kwitnienia udział pszczoły miodnej w ogólnej entomofaunie spotykanej na kwiatach cebuli, potwierdzają wcześniejsze obserwacje Benedeka i Gaala (1972) oraz Nye (1973). Pszczoła jest zainteresowana kwiatami cebuli przede wszystkim w okresie intensywnego, masowego kwitnienia i dobrego nektarowania.
W pracy stwierdzono, że intensywność oblotu linii męskosterylnych „A” była słabsza, lub znacznie słabsza, aniżeli linii męskopłodnych „C”, mierząc intensywność oblotu liczbą „roboczogodzin” pszczelich na 1000 kwiatów. Jest to zgodne z opiniami takich autorów jak Nye, Waller i Waters (1971), Lederhouse i inni (1972) Williams i Free (1974), chociaż badacze ci stosowali inne mierniki intensywności oblotu. Wykazano, że przez oba lata badań największe różnice w intensywności oblotu pomiędzy komponentami mieszańca były u odmian Bona F1 i Diana F1, a najmniejsze u odmiany Warsa F1. Również i autorzy amerykańscy (Waller — 1970, Nye i inni — 1973, Carlson — 1974) podają, że poszczególne linie mieszańców różnią się pomiędzy sobą w intensywności oblotu przez owady. Potwierdzająca się tu opinia ta i dla naszych mieszańców stanowi ważną wskazówkę dla hodowców i stwarza perspektywy uzyskania takich mieszańców, których męskosterylny komponent rodzicielski będzie conajmniej dobrze oblatywany przez pszczoły. Możliwe, że sprawa ta jest powiązana z typem kwiatów
strona 98męskosterylnych. W pracy naszej wykazano, że właśnie Warsa F1 miała najmniej kwiatów o pylnikach silnie zredukowanych, a Bona F1 miała ich najwięcej.
Singh i Dharamwal (1970) sugerują, że aktywność owadów na kwiatach cebuli uzależniona jest od temperatury, opadów i liczby godzin słonecznych, ponieważ w ciągu trzech dni obserwacji najmniej owadów na kwiatach stwierdzili tego dnia, kiedy było pochmurno i padał deszcz. Również Nye, Waller i Waters (1971) obserwowali ujemny wpływ złej pogody na oblot kwiatów cebuli przez owady. Podobnych wzmianek można znaleźć w literaturze sporo. Jeżeli nawet jednak, w niektórych pracach badano wyrywkowo dynamikę kwitnienia, lub dynamikę oblotu kwiatów cebuli przez owady przez cały dzień, lub przez cały okres kwitnienia, to w żadnej z dostępnych prac nie prowadzono tego typu obserwacji kompleksowo i nie wykazano, tak jak w niniejszej pracy, tej ścisłej harmonii, jaka istnieje pomiędzy intensywnością oblotu kwiatów cebuli przez owady zapylające a procesami kwitnienia i pylenia, harmonii tak pożytecznej i korzystnej dla zapylenia.
Owocowanie i plon nasion cebuli. W pracy wykazano, że średnio dla 3 lat badań uzyskiwano przy wolnym zapylaniu 64% zawiązanych owoców, podczas gdy pod izolatorem tylko 8%. Procentowy udział nasion dorodnych w plonie wynosił odpowiednio 87 i 53%. Podobne dane uzyskali Singh i Dharamwal (1970) — przy wolnym zapyleniu 80% nasion, a pod izolatorem 1—8%, Benedek i Gaal (1972) odpowiednio — 71 i 18% oraz Ewies i El-Sahhar (1977) — 62 i 1,5%. Akopyan (1977) twierdzi, że kwiaty zapylane przez pszczoły produkują 20 razy więcej nasion niż kwiaty izolowane od dostępu owadów. Autor ten podkreśla, że przy intensywnym oblocie na znamiona słupków dostaje się więcej ziaren pyłku, co poprawia zapłodnienie i wiązanie nasion.
Wyniki nasze wskazują również na to, że z kwiatów zakwitających najwcześniej, a następnie w środkowym okresie kwitnienia uzyskuje się w porównaniu z kwiatami otwierającymi się w czasie najpóźniejszym: więcej owoców ze 100 kwiatów, więcej nasion w 100 owocach, mniej nasion niewykształconych, nasiona dorodniejsze, a również charakteryzujące się nieco większą energią i zdolnością kiełkowania. Podobne badania prowadzili w latach 1972, 1973 Trammel i Peterson (1974), którzy z jednej strony próbowali określić wartość plonu nasion cebuli z kwiatów, do których dopuszczono pszczoły w początkowym, środkowym i końcowym okresie kwitnienia, a z drugiej strony pragnęli ocenić jakość plonu nasion pochodzących z różnych części kwiatostanu. Uzyskiwali tu sprzeczne wyniki w różnych latach badań i nie podali na razie ostatecznych wniosków. Opinia nasza jest natomiast sprzeczna ze zdaniem Wallera (1970), który obserwował lepsze zawiązywanie nasion w kwiatostanach, kwitnących później. Różnica ta jest zapewne związana ze stopniem napszczelenia plantacji, które u Wallera było intensywniejsze w końcowym okresie kwitnienia.
strona 99Analizując wysokość plonu nasion cebuli wychodzi się w pracy z założenia, że plon ten zależy od liczby nasion dorodnych w owocu i od masy 1000 nasion. Shasha’a i inni (1973) analizując tak zwane „składniki plonu”, wymieniają tu takie cechy jak: liczba baldachów na roślinie, liczba kwiatów na roślinie, płodność. Głuszkow (1960/77), Bohart i inni (1970), Singh i Dharmwal (1970), Benedek i Gaal (1972), Ewies i El-Sahhar (1977) i wielu, wielu innych stwierdzili, że plon nasion cebuli w obecności owadów zapylających jest zawsze wyższy, lub nawet znacznie wyższy, aniżeli przy braku owadów. W dostępnej literaturze nie znaleziono natomiast żadnych wzmianek na temat względnej płodności i plonowania odmian standardowych i mieszańców F1, co jest obszernie omówione w niniejszej pracy.
Różna jest opinia poszczególnych autorów na temat wpływu owadów zapylających na dorodność nasion, określaną masą 1000 sztuk. I tak np. w naszej pracy, średnio za 3 lata masa 1000 nasion uzyskanych z kwiatów przy wolnym zapyleniu wynosiła 3,43 g, a z kwiatów izolowanych — tylko 2,90 g. Również Głuszkow (1960/77) i Akopyan (1977) twierdzą, że masa 1000 nasion uzyskanych w obecnoćci pszczół jest większa. Natomiast Benedek i Gaal (1972) oraz Ewies i El-Sahhar (1977) nie stwierdzili tu żadnych różnic, a Singh i Dharamwal (1970) uzyskali różne wyniki w zależności od metody izolowania kwiatów. Nasiona uzyskane przy wolnym zapyleniu były dorodniejsze niż nasiona otrzymane z izolowanych samych tylko kwiatostanów, ale mniej dorodne, aniżeli te, które pobrano z całych izolowanych poletek.
Benedek i Gaal (1972) podają, że zdolność kiełkowania nasion uzyskanych z wolnego zapylenia jest istotnie większa niż z nasion otrzymanych pod izolatorami. Podobne wyniki cytują Ewies i El-Sahhar (1977).
Tak więc zarysowuje się możliwość, aczkolwiek nie potwierdzona przez wszystkich autorów, że na skutek obecności pszczół na plantacji w okresie kwitnienia, uzyskuje się nie tylko wyższy plon nasion cebuli ale, że i wartość tych nasion jest wyższa.
WNIOSKI
Przedstawione w tej pracy wyniki badań wskazują ogólnie, że na kwitnienie, pylenie, nektarowanie, oblot przez owady zapylające, a więc i na zapylenie oraz plonowanie cebuli ogromny wpływ wywierają warunki pogody, panujące w okresie kwitnienia i dojrzewania nasion. Rozpatrywany na tle ważniejszych czynników pogody proces pylenia cebuli oraz oblotu jej kwiatów przez owady zapylające, wykazują korzystną dla dobrego zapylania harmonię. Pylenie zachodzi dopiero wtedy, gdy pogoda sprzyja dobremu oblotowi kwiatów przez owady zapylające.
Bez pszczół miodnych nie można liczyć na opłacalne plony nasion
strona 100odmian tradycyjnych cebuli, a tym bardziej odmian heterozyjnych, ponieważ dzikich pszczołowatych (trzmieli i pszczół samotnic) jest w naszych warunkach znikomo mało, a niedostateczna również i raczej niestała bywa liczebność muchówek, które są dobrymi zapylaczami tego gatunku.
Przy ciepłej słonecznej pogodzie kwiaty cebuli wydzielają dużo nektaru i są bardzo atrakcyjne dla owadów zapylających, mimo że nektar zawiera dużo potasu i nie jest słodszy od innych nektarów, gdyż stosunek fruktozy do glukozy wynosi 1 : 1. Przy gorszych warunkach pogody, kiedy nektarowanie jest słabe, kwiatami cebuli mogą interesować się bardziej muchówki, przy czym rola tych owadów w zapylaniu jest uzależniona od ich liczebności.
Najwięcej i najwartościowszych nasion wydają kwiatostany cebuli rozkwitające wcześnie. W kwiatostanach kwitnących coraz to później zawiązuje się coraz mniej nasion, przy tym są one gorszej jakości. Wskazuje to na celowość stosowania zabiegów agrotechnicznych i hodowlanych, zmierzających do przyspieszenia okresu kwitnienia nasienników cebuli oraz zwiększenie równoczesności pory rozkwitania kwiatostanów.
Pod względem większości badanych cech, decydujących o plonach nasion cebuli, męskosterylne linie mieszańców (Diana F1, Bona F1 i Warsa F1) dorównują standardowej odmianie Wolskiej, a pod względem niektórych innych są od niej gorsze. Przede wszystkim odznaczają się one o około 50% słabszym nektarowaniem, a w rezultacie mniej intensywnym oblotem przez owady zapylające oraz gorszym zawiązywaniem owoców i niższymi plonami nasion. Udowodniona zależność słabszego nektarowania ich kwiatów z większym stopniem redukcji pręcikowia wskazuje, że hodowcy roślin mogliby uatrakcyjnić je dla owadów zapylających i przyczynić się w ten sposób do zwiększenia plonów nasion mieszańcowych tej rośliny.
Za najlepszą pod względem plonów nasion należy uznać mieszańcową odmianę Diana, która (przy przyjęciu stosunku roślin męskosterylnych do męskopłodnych na plantacji 4 : 1) może wydawać około 70% tego plonu co odmiana Wolska. Bona i Warsa w porównaniu z Wolską wydają tylko około 50% plonu nasion.
Autorzy pragną wyrazić serdeczne podziękowanie Państwu J. i K. Gałczyńskim z Zakładu Chemii Rolnej IUNG w Puławach za bezinteresowne oznaczenie potasu w nektarze cebuli, a koledze mgr J. Klemarewskiemu za oznaczenie rodzaju cukrów w tym nektarze.
strona 101LITERATURA
Agati G. (1952) — Indagini ed osservazioni sulla biologia fiorale della cipolla. Riv. Ortoflorofruttic. Ital., 36 : 67—77.
Akopyan G. A. (1977) — Pollination of onion seed-plants. Hort. Abstr., 48(7) : : 573, Nr 6464.
Benedek P. (1975) — Specific structure and pollen gathering of hymenopterous visitors of blooming seed onion fields and their food plant relationships. Folia entomologica hungarica, XXVIII (2) : 249—261.
Benedek P. (1977) — Behaviour of honeybees (Apis mellifera L.) in relation to the pollination of onion (Allium cepa L.) Z. angew. Entomol., 82 : 414—420.
Benedek P., Gaal E. (1972) — The effect of insect pollination on seed onion, with observations on the behaviour of honeybees on the crop. J. of apic. Res., 11 (3) : 175—180.
Bohart G. E., Nye W. P., Hawthorn L. R. (1970) — Onion pollinations as affected by different levels of pollinator activity. Utah Agr. Exp. Sta Bul., 482.
Carlson E. C. (1974) — Onion varieties, honeybees visitations and seed yield. Calif. Agr. 28(9) : 16—18.
Caron D. M., Lederhouse R. C., Morse R. A. (1975) — Insect pollinators of onion in New York state. Hortscience, 10(3) : 273—274.
Chang W. N., Struckmeyer B. E. (1976) — Influence of temperature, time of day, and flower age on pollen germination, stigma receptivity. pollen tube growth and fruit set of Allium cepa L. J. amer. Soc. hort. Sci., 101(1) : 81——83.
Currah L., Ockendon D. J. (1978) — Protandry and the sequence of flower opening in the onion (Allium cepa L.) New Phytologist, 81(2) : 419—428.
Demianowicz Z. i inni (1960) — Wydajność miodowa ważniejszych roślin miododajnych w warunkach Polski. Pszczeln. Zesz. Nauk., 4(2) : 87—104.
Ersov I. I., Vorobieva A. A. (1967) — The effect of the time of pollination and flower age on the formation of seeds and inheritance of characteristics in onion. Hort. Abstr., 37 : 7056.
Ewert E. (1942) — Nectar production of cooking onions. Deut. Bienenzucht, 49 : 234—235.
Ewies M. A., El-Sahhar W. F. (1977) — Observations on the behaviour of honeybees on onion and their effects on seed yield. J. apic. Res., 16(4) : 194——196.
Free J. B. (1970) — Insect pollination of crop. Acad. Press, London.
Głuszkow N. M. (1960/77) — Apicultural problems pelated to the pollination of plants. In Melniczenko: Pollination of Agricultural crops by bees, Agr. Res. Serv. USDA : 8—21.
Howell D. R., Waller G. D. (1972) — Onion seed production in Yuma. Apic. Abstr., 23(4) : 218, No 1083.
Jones H. A. (1937) — Onion improvement. Yb. Agric. U.S. Dept. Agric. : 233——250.
Jones H. A., Emsweller S. I. (1933) — Methods of breeding onions. Hilgardia, 7 : 625—642.
Jula F., Pirvu E., Illyès G. (1965) — Melliferous value of sainfoin and onion in the soil and climatic conditions around Cluj. Lucr. stiint. Inst. agron. Cluj, 21 : 99—106.
Kubišova S., Haslbachova H. (1981a) — Vcely zvysuji wynosy semene cibule. Zahradnictwo, 1 : 24—27.
Kubišova S., Haslbachova H. (1981b) — Problemy s nektarodarnosti a opylovanim cibule. Včelařstvi, 34(2) : 30—31, 34(3) : 60—61.
strona 102Kwann S. C., Hamson A. R., Campbell W. F. (1969) — The effects of different chemicals on pollen germination and tube growth in Allium cepa L.J. amer. Soc. hort., 94 : 561—562.
Lederhouse R. C., Caron D. M., Morse R. A. (1968) — Onion pollination in New York. Ne York Fd Life Sci, 1(3) : 8—9.
Lederhouse R. C., Caron D. M., Morse R. A. (1972) — Distribution and behavior of honey bees on onion. Env. Entomology, 1(2) : 127—129.
Mann L. P., Woodbury G. W. (1969) — The effect of flower age, time of day and variety on pollen germination of onion, Allium cepa L., J. am. Soc. hort. Sci., 94(2) : 102—104.
McGregor S. E. (1976) — Insect pollination of cultivated plants. U.S. Dept. of Agr.
Moll R. H. (1954) — Receptivity of the individual onion flower and some factors affecting its duration. Proc. amer. Soc. Hort. Sci., 64 : 339—404.
Nye W. P. (1970) — Pollination of onion seed as affected by environmental stresses. Rep. IX Pollination Conf., : 141—144.
Nye W. P.. Shash’a N. S., Campbell W. F., Hamson A. A. (1973) — Insect pollination and seed set of onions as influenced by environmental streses. Agr. Exp. Sta Utah, 84322 res. rep.
Nye W. P., Waller G. D., Waters N. D. (1971) — Factors affecting pollination in Idaho during 1969. J. amer. Soc. hort. Sci., 96(3) : 330—332.
Peterson C. E. (1972) — Rep. of the Onion seed conference and workshop. Univ. of California, Davis.
Sanduleac E. (1969) — The entomophylous pollinnation and hybridization of the onion. Aplicultura si Sericultura, Ann., 9 : 49—56.
Shasha’a N. S., Campbell W. F., Nye W. P. (1976) — Effects of fertilizers and moisture on seed yield of onion. Hort. Sci., 11(4) : 425—426.
Shasha’a N. S., Nye W. P., Campbell W. F. (1973) — Path-coefficient analysis of correlation between honey bee activity and seed yield in Allium cepa L. J. amer. Soc. hort. Sci., 98(4) : 341—347.
Shaw F. R., Bourne A. I., Lothrop C. L. (1935) — Notes on insects pollonating onions. J. of econ. Entomol., 28 : 836—837.
Singh J. P., Dharamwal S. S. (1970) — The role of honey bees in seed setting of onion at Pant Nagar, Dist. Nainital, Uttar Pradesh, India. Indian Bee J., 32(1/2) : 23—27.
Skrebtsov M. F., Skrebtsova D. N. (1977) — Some peculiarities of onion (Allium cepa L.) flowering, nectar secretion and pollination. Proc. of the Int. Symp. on melliferous flora, Budapest: 210—215.
Smaragdova N. P. (1977) — New data on the nectar productivity of plants. In Melniczenko: Pollination of agricultural crops by bees, USDA: 156—167.
Trammel K. W., Peterson C. E. (1974) — Relationship of blooming rate and duration of pollination to seed yield in onions. Odbitka ksero.
Waller G. D. (1970) — Problems with onion pollination in Arizona. Rep. 9th Pollination Conf. Hor Springs, Univ. Ark. Agr. Ext. Serv. Nisc, Publ. MP, 127 : : 145—149.
Waller G. D. (1975) — Evaluating the foraging behavior of honey bees as pollinators of hybrid onions. Compte-rendue du III Symp. Int. sur la poll. OPIDA: 175—180.
Waller G. D., Carpenter E. W., Ziehl O. A. (1972) — Pottasium in onion nectar and its probable effect on attractiveness of onion flowers to honey bees. J. am. Soc. hort. Sci., 97(4) : 535—539.
Waters N. D. (1972) — Honey bee activity in blooming onion fields in Idaho. Am. Bee. J. 112(6) : 218—219.
Wiliams I. H., Free J. B. (1974) — The pollination of onion (Allium cepa L.) to produce hybrid seed. J. of appl. Ecology, 11(2) : 409—417.
strona 103БИОЛОГИЯ ЦВЕТЕНИЯ, НЕКТАРОВЫДЕЛЕНИЯ, ОПЫЛЕНИЯ И ПЛОДОНОШЕНИЯ МУЖСКОСТЕРИЛЬНЫХ И МУЖСКОПЛОДОВИТЫХ ЛИНИЙ ЛУКА (ALLIUM CEPA L.)
Б. Яблоньски, Я. Сковронек, Х. В. Войкэ, Р. В. Доруховски
Резюме
В работе представлено результаты исследований по биологии цветения, опыления, нектаровыделения, посещения насекомымиопылителями, а также по завязыванию фруктов и плодоношению родительских линий трех польских гетерозионных гибридов лука (Bona F1, Diana F1 и Warsa F1) по сравнению со стандартным сортом Wolska.
Абнаружено огромную зависимость исследованных явлений от погоды. Процесс опыления происходит однако лишь тогда, когда насекомые-опылители могут уже хорошо летать, а расцветание и в некоторой степени выделяние нектара-раньше.
По сравнению со стандартным сортом (Wolska), мужскостерильные линии (Bona F1, Diana F,1 Warsa F1) выделяют нектар в среднем на около 50% слабее, а посравнению со своими мужскоплодовитыми компонентами на свыше 30% слабее. Один гектар расцветающего лука может выделять в нектаре до 10 кг сахаридов ежедневно, а в целом периоде цветения, стандартный сорт (Wolska) — до 150 кг; гетерозионные гибриды до около 80 кг.
Нектар лука, несмотря на большое содержание калия и одинаковое взаимное соотношение фруктозы до глюкозы, привлекательный для насекомых-опылителей. Главным опылителем лука является медоносная пчела, которой загущение в полдень в кульминационном периоде цветения может превысить 200 тыс. пчел работниц на 1 га.
Принимая соотношение растений мужскостерильных линий (A) до мужскоплодовитых (C) — 4:1, констатировано, что гибрид Diana F, может давать около 70% этого урожая семян, что и стандартный сорт Wolska, а гибриды Bona F1 и Warsa F1 — около 50%. Более слабое плодоношение гибридных сортов точно связано с менее многочисленным посещением пчелами цветов, а менее многочисленное посещение связано с более слабым нектаровыделением, а косвенно с большей редукцией тычинок. Улутшение атракционности цветков мужскостерильных линии лука лежит по большей мере в руках селекционеров растеневодов.
Среди цветков, расцветающих во второй половине периода цветения завязывается все менее семян и с низшей посевной стоимостью. Следует применять также агротехнические и селекционные приемы, которые ускорили бы период цветения и более унифицировали время расцветания соцветий.
BIOLOGY OF THE BLOOM NECTAR SECRETION, POLLEN SHEDDING, POLLINATION AND FRUIT SETTING OF THE MALE STERILE AND MALE FERTILE LINES OF ONION (ALLIUM CEPA L.)
B. Jabłoński, J. Skowronek, H. W. Woyke, R. W. Doruchowski
Summary
The results of 2 years studies on the bloom biology, pollen shedding, nectar production foraging pollinator and fruit setting and seed yield of three Polish onion F1 hybrids (Bona F1, Diana F1, Warsa F1) in comparison with the Wolska cultivar are presented in this paper.
strona 104It was stated a great dependence of the investigated phenomenons of the weather conditions. The pollen shedding processus occurs at the time when the pollinating insects may fly already and the anthesis and sometimes nectar secretion take place earlier.
The male sterile lines (A) produce about 50% less nectar than the Wolska ctv. and about 30% less nectar than the male fertile (C) lines. One hectar of blooming onion may give to 10 kg of sugar in the nectar daily. For the whole bloom period the sugar crop from 1 ha may acces to 150 kg of sugar from 1 ha for the Wolska ctv. and to 80 kg respectively for the hybrids.
The onion nectar was quite attractive for the pollinating insects in spite of high pottasium level and the changing fructose to glucose ratio.
The most important onion pollinator was the honey-bee, which frequency in the noon hours during the full blooming period surpassed 200 thousands on 1 hectar.
It was stated that the seed yield of the hybrd Diana F1 may be ca 70%, and of Bona F1 and Warsa F1 — ca 50% in comparison with the yield of Wolska ctv. [if we take the ratio of the number of male esterile (A) raw to the male fertile (C) raw as 4 : 1]. Smaller seed yield of the F1 oion hybrids is closely connected with a poorer honey bee foraging, it is caused by the lower nectar secretion as well as anther reduction. This indicates that onion breeders should think about the attractiveness for bees of the parent lines of hybrids.
The quantity and the quality of seeds from the flowers opening in the first half of blomm period was better than from those which opened later. Therefore, the effort should be made to obtain early and uniform flowering of each seed onion field.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 57: „Sowronek” → Skowronek
- s. 57: „Warzywnctwa” → Warzywnictwa
- s. 58: „Wcodbury” → Woodbury
- s. 58: „Struckmeyer 1978″ → Struckmeyer 1976
- s. 58: „atrkacyjnością” → atrakcyjnością
- s. 58: „cabuli” → cebuli
- s. 58, 102: „Wiliams” → Williams
- s. 59: „kwiatotsanów” → kwiatostanów
- s. 61: „zawiązywania się owadów” → zawiązywania się owoców
- s. 63: „mieszkańców F1″ → mieszańców F1
- s. 64, ryc. 1: „wszystkch” → wszystkich
- s. 65: „wsześniejsza” → wcześniejsza
- s. 65, 68, 72: „succesive” → successive
- s. 68: „w 1979 r. od 10″ → w 1978 r. od 10
- s. 69, tab. 2: „Number ogf plants” → Number of plants
- s. 69, tab. 2: „seed stalus” → seed stalks
- s. 69, tab. 2: „LicJba” → Liczba
- s. 70, ryc. 4: „aried anthers” → dried anthers
- s. 70, ryc. 4: „without anters” → without anthers
- s. 70, tab. 3: „Pylnikinie pękające” → Pylniki nie pękające
- s. 71: „wypala” → wypyla
- s. 74, ryc. 5: „arg. temperature” → avg. temperature
- s. 74, tab. 6: „inion florets” → onion florets
- s. 74, tab. 6: „Age ogf florets” → Age of florets
- s. 74, tab. 6: „sheddindg” → shedding
- s. 75: „wszytkich” → wszystkich
- s. 77, ryc. 7: „correlaton” → correlation
- s. 77, ryc. 8: „mesaured” → measured
- s. 78: „szałbszym” → słabszym
- s. 79, tab. 7: „Culivar” → Cultivar
- s. 79, tab. 7: „content iof” → content of
- s. 79: „męskopłodnych (A), jak i męskosterylnych (C)” → męskopłodnych (C), jak i męskosterylnych (A)
- s. 82, tab. 8: „Amonut” → Amount
- s. 82: „meskopłodnej” → męskopłodnej
- s. 82, ryc. 10: „sa-called” → so-called
- s. 83, tab. 9: „tanacaetifolia” → tanacetifolia
- s. 85: „Tabela 1″ → Tabela 11
- s. 85, tab. 11: „oblotu cebul przez” → oblotu cebuli przez
- s. 87, tab. 12: „1798″ → 1978
- s. 88, tab. 13: „zapyających” → zapylających
- s. 89, ryc. 12: „onionnflorescences” → onion inflorescences
- s. 89, ryc. 12: „sidde” → side
- s. 91, tab. 15: „imitial” → initial
- s. 91, tab. 15: „strarting” → starting
- s. 95: „zależnoćci” → zależności
- s. 95: „Skrobtsov” → Skrebtsov
- s. 96: „komponetami” → komponentami
- s. 96: „Shashàa” → Shasha’a
- s. 99: „Dharmwal” → Dharamwal
- s. 99: „obecnoćci” → obecności
- s. 100: „zwiększenie równoczesności” → zwiększenia równoczesności
- s. 101, literatura: „Insect pollination of crop.” → Insect pollination of crops.
- s. 101, literatura: „pelated” → related
- s. 102, literatura: „Ne York” → New York
- s. 102, literatura: „streses” → stresses
- s. 102, literatura: „Shash’a” → Shasha’a
- s. 102, literatura: „entomophylous pollinnation” → entomophilous pollination
- s. 102, literatura: „Aplicultura” → Apicultura
- s. 102, literatura: „pollonating” → pollinating
- s. 102, literatura: „Hor Springs” → Hot Springs
- s. 102, literatura: „Nisc” → Misc
- s. 102, literatura: „Compte-rendue” → Compte-rendu
- s. 102, literatura: „Pottasium” → Potassium
- s. 103, streszczenie: „насекомымиопылителями” → насекомыми-опылителями
- s. 103, streszczenie: „Абнаружено” → Обнаружено
- s. 103, streszczenie: „выделяние” → выделение
- s. 103, streszczenie: „посравнению” → по сравнению
- s. 103, streszczenie: „Улутшение” → Улучшение
- s. 104, streszczenie: „hectar” → hectare
- s. 104, streszczenie: „hybrd” → hybrid
- s. 104, streszczenie: „esterile (A) raw to the male fertile (C) raw” → sterile (A) row to the male fertile (C) row
- s. 104, streszczenie: „oion” → onion
- s. 104, streszczenie: „pottasium” → potassium
- s. 104, streszczenie: „blomm” → bloom
