BIOLOGIA UNASIENIANIA SIĘ MATEK PSZCZELICH USYPIANYCH DWUTLENKIEM WĘGLA

tekst: Wojciech Skowronek

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XX, 1976 — Wojciech Skowronek

strona 99

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE ROK XX 1976

Wojciech Skowronek

Oddział Pszczelnictwa IS

WSTĘP

Matki pszczele poddawane zabiegowi sztucznego unasieniania muszą być poprzednio uśpione. Najczęściej stosowanym środkiem do anestezji matek jest dwutlenek węgla. Gaz ten używany jest do tego celu od blisko 30 lat, jednak dotychczas niewiele wiadomo jaki wpływ ma on na organizm matki. Negatywne następstwa usypiania dwutlenkiem węgla pszczół robotnic pozwalają przypuszczać, że także dla matek nie jest on obojętny. Z obserwacji pszczelarzy praktyków wynika, że matki sztucznie unasieniane są w rodzinach częściej wymieniane niż matki unasienione naturalnie. Może to być następstwem poddawania tych matek anestezji dwutlenkiem węgla.

Celem tej pracy było poznanie wpływu dwutlenku węgla używanego do usypiania matek pszczelich na biologię naturalnego unasieniania się tych matek.

PRZEGLĄD LITERATURY

Pierwsze dane o wpływie dwutlenku węgla na matki spotkać można w pracy Mackensena (1947). Autor ten, badając przydatność CO2 do anestezji matek w trakcie sztucznego unasieniania stwierdził, że usypiania dwutlenkiem węgla przyspiesza moment rozpoczęcia czerwienia przez matki. Wysokie stężenie dwutlenku węgla zgodnie z badaniami Pain, Barbier i Rogera (1967) powoduje częściowe obniżenie ilości kwasu 9-keto-2-oksykapronowego w gruczołach żuwaczkowych matek, który jest

strona 100

jednym ze składników substancji matecznej. Obniżenie to nie pociąga jednak za sobą spadku atrakcyjności tych matek dla pszczół robotnic, przeciwnie u matek traktowanych CO2 występował szybszy wzrost atrakcyjności niż u matek kontrolnych (Skowronek, Jaycox i Guynn 1973).

W badaniach wpływu dwutlenku węgla na pszczoły robotnice stwierdzono występowanie całego szeregu ujemnych następstw. Usypianie pszczół powodowało zahamowanie rozwoju gruczołów gardzielowych, gruczołów woskowych i ciała tłuszczowego (Fyg 1950, Skowronek, Jaycox 1974), wpływało na wcześniejsze podejmowanie przez robotnice pracy poza ulem (Ribbands 1950, Simpson 1954, Skowrone i Jaycox 1974), a także skracało przeciętną długość życia pszczół (Austin 1955, Skowronek, Jaycox 1974). Nie stwierdzono natomiast aby dwutlenek węgla miał jakiś ujemny wpływ na orientację pszczół i ich „pamięć” (Ribbands 1950, Medugorac 1967, Medugorac i Lindauer 1967). Dwutlenek węgla nie jest gazem obojętnym dla pszczół według Lachera (1967), pszczoły wyczuwają obecność tego gazu.

Zagadnieniu lotów godowych i naturalnemu unasienianiu się matek poświęcono bardzo wiele uwagi. W Polsce badania na ten temat w ostatnich latach prowadzili Soczek (1958a, 1958b i 1959), Woyke (1958 i 1960) i Konopacka (1968). Do ważniejszych pozycji w literaturze zagranicznej należą prace: Robertsa (1944), Ruttnera (1954), Albera i innych (1955).

MATERIAŁ I METODA

Doświadczenie prowadzono w latach 1974—75 w Oddziale Pszczelnictwa IS w Puławach.

Do obserwacji brano młode 2-dniowe matki rasy kaukaskiej. Wybrane matki dzielono na 3 grupy, jedną z grup usypiano dwutlenkiem węgla na przeciąg 10 min, drugą usypiano na 30 min, trzecią grupę stanowiły matki kontrolne. Usypianiu poddawano jednocześnie całą grupę w szklanym słoju, czas uśpienia mierzono od chwili ustania ruchów matek do chwili wyjęcia spod działania CO2. Wszystkie matki znakowano następnie w grupach odmiennymi kolorami i osadzano wraz z pszczołami w ulikach Zandera. Uliki wraz z matkami po dwudniowym przetrzymywaniu w chłodnym pomieszczeniu wystawiano wieczorem obok pasieczyska. Przy rozstawianiu ulików zwracano uwagę, aby w sąsiedztwie nie znajdowały się dwie matki z jednakowymi znaczkami, dla ułatwienia tego stosowano po dwa kolory w grupie, w sumie więc 6 różnych kolorów znaczków. Taki sposób znakowania i rozstawania pozwalał na łatwe rozpoznanie matki błądzącej.

strona 101

W ciągu dwóch sezonów wykonano 5 powtórzeń doświadczenia. Daty wystawiania matek w poszczególnych powtórzeniach oraz liczby matek w grupach były następujące:

data wystawienia usypiane przez 10 min usypiane przez 30 min kontrolne razem
29 V 74 10 10 10 30
25 VI 74 6 6 7 19
20 VII 74 12 11 10 33
29 V 75 18 19 18 55
29 VI 75 13 14 14 41
59 60 59 178

Od następnego dnia po wystawieniu prowadzono obserwacje lotów matek. Dla ułatwienia obserwacji do wylotków przymocowywano mostki obserwacyjne opisane przez Soczek (1958a), które pozwalały na obserwacje zachowania się matki na wylotku, natomiast krata odgrodowa zamykająca wylot nie pozwalała na samodzielne przejście matki przez wylot. Obserwacje matek prowadzono codziennie od godz. 11.00 do 15.00, a jeśli matki latały, do momentu kiedy wszystkie matki nie zakończyły lotów. Podczas obserwacji notowano czas wyjścia i powrotu matki do ulika, zaznaczano powroty matek ze znakiem weselnym oraz odnotowywano ewentualne błądzenia matek. Obserwacje kontynuowano do dnia rozpoczęcia przez matkę czerwienia lub do wieku 25 dni.

Wszystkie wykonywane przez matki loty przyjęto określać mianem lotów godowych. Loty godowe, w których dochodziło do kopulacji określano jako loty weselne, a wszystkie pozostałe, jako loty bez kopulacji, zaś pierwsze z tych lotów, poprzedzające loty weselne nazywano orientacyjnymi.

Czerwiące matki zabijano, wypreparowywano im zbiorniczki nasienne, mierzono pod mikroskopem stereoskopowym ich średnice i liczono znajdujące się w nich plemniki. Nasienie do liczenia przygotowywano według metody opracowanej przez Woykego (1960). Plemniki liczono w 25 kwadratach komory Fuchsa-Rosenthala.

Otrzymane wyniki poddano analizie statystycznej według wzorów z podręcznika Ruszczyca (1970).

WYNIKI

Matki były wystawiane na pasieczysku w wieku 4 dni, loty podejmować mogły dopiero następnego dnia a więc jako 5-dniowe. We wszystkich pięciu powtórzeniach w tym wieku żadna matka nie wylatywała.

strona 102

Pierwsze pojedyńcze wyloty w grupie kontrolnej obserwowano u matek 6-dniowych, masowo loty zaczynały matki tej grupy w wieku 7 dni.

Czynnikiem decydującym o podejmowaniu lotów przez matki, poza wiekiem, były warunki atmosferyczne, a wśród nich temperatura w godzinach lotu matek. W zasadzie matki nie wylatywały z ulików jeśli temperatura na zewnątrz nie przekraczała 18°C, jednak w różnym wieku matek granica ta kształtowała się nieco inaczej. I tak w powtórzeniu piątym matki 6-dniowe nie wylatywały mimo, iż temperatura maksymalna wynosiła 22°C, natomiast w powtórzeniu czwartym 10- i 11-dniowe matki latały już w temp. 16°C (ryc. 1). W jednym i drugim przypadku chodzi tu o pierwsze wyloty matek. Można więc przyjąć, że młodsze matki do rozpoczęcia lotów potrzebują korzystniejszych warunków, starsze matki zaczynają latać już w znacznie gorszych warunkach. Matki, które raz wyleciały w takich niekorzystnych warunkach przeważnie nie podejmowały więcej lotów, dopóki warunki nie uległy poprawie. Nigdy też nie wylatywały przy temperaturze niższej jak 20°C matki już unasienione. Loty weselne (z kopulacją) u wszystkich obserwowanych matek odbywały się tylko wtedy, gdy temperatura powietrza przekraczała 20°C.

Matki usypiane dwutlenkiem węgla rozpoczynały loty z pewnym opóźnieniem w stosunku do matek kontrolnych. Opóźnienie to występowało we wszystkich seriach, zarówno przy bardzo korzystnych warunkach atmosferycznych jak i wtedy, kiedy nieprzychylna pogoda zatrzymywała dłużej matki w ulikach i rozpoczynać loty mogły dopiero matki starsze. Nie decydował więc o tym okres czasu jaki musiał upłynąć między uśpieniem a lotami, ani potrzeba korzystniejszych warunków do odbywania lotów. Wydaje się, że matki traktowane CO2 nie reagowały tak szybko na wystąpienie sprzyjających warunków do lotu jak matki kontrolne. Matki usypiane, poza trzema wypadkami wcześniejszych lotów, nie rozpoczynały latać wcześniej jak w wieku 9 dni.

Największe nasielnie lotów matek nieusypianych występowało między 9 a 16 dniem życia (ryc. 2), po tym okresie obserwowano już tylko pojedyńcze loty. W każdym z powtórzeń okres lotów trwał krócej. W zasadzie większość matek unasieniała się w ciągu 3 dni sprzyjającej pogody. Obydwie grupy matek usypianych dwutlenkiem węgla zachowywały się podobnie. Najwyższą aktywność lotną obserwowano u nich także między 9 i 16 dniem, jednak szczyt ten nie był tak wyraźny jak u matek kontrolnych. Znaczna liczba matek latała jeszcze później aż do zakończenia obserwacji, do uzyskania wieku 25 dni.

Loty weselne, jeśli tylko pozwalały na to warunki atmosferyczne, odbywały się zwykle już w pierwszym dniu lotów. Częściej opóźnienie lotów weselnych w stosunku do obserwacyjnych występowało u matek usypianych, z ryc. 1 wynika, że matki te do kopulacji potrzebowały korzystniejszych warunków pogodowych.

Dzienna dynamika lotów wszystkich trzech badanych grup matek przedstawiała

strona 103
Ryc. 1. Loty godowe matek na tle temperatury powietrza
Ryc. 1. Loty godowe matek na tle temperatury powietrza Fig. 1. Flights of queens in connection to the air temperature I, III IV, V — powtórzenia replications A — matki nieusypiane control queens B — matki usypiane CO2 — treated queens a — loty weselne mating flights b — loty bez kopulacji nonmating flights c — temperatura maksymalna dnia daily maximal temperature
strona 104
Ryc. 2. Loty godowe matek wykonywane w różnym wieku przez matki usypiane dwutlenkiem węgla i nieusypiane.
Ryc. 2. Loty godowe matek wykonywane w różnym wieku przez matki usypiane dwutlenkiem węgla i nieusypiane. Fig. 2. Numbers of flights done by queens in different age with and without carbon dioxide anaesthesia. a — matki nieusypiane control queens b — matki usypiane przez 10 min. queens treated for 10 min. c — matki usypiane przez 30 min. queens treated for 30 min.

się podobnie. Najwcześniejsze loty matek w ciągu dnia obserwowano między godz. 11.20 a 12.00, do godziny 12.30 były to jednak pojedyńcze wyloty (ryc. 3). Największe nasilenie lotów matek występowało między 13.00 i 14.30, później dość gwałtownie spadało a po godzinie 15.00 latały tylko pojedyńcze matki. Loty weselne rozpoczynały się około godziny 12.30, najczęściej matki kopulowały od godziny 13.40 do 14.40. Zwraca uwagę zbliżenie się krzywych, obrazujących dzienną dynamikę lotów godowych i lotów weselnych po godzinie 14.30 (ryc. 3). Oznacza to, że po tym czasie matki rzadziej wykonują loty bez kopulacji, większość zaś lotów to były loty weselne.

W każdej grupie wystawiono po 59—60 matek. Matki nieusypiane wykonywały loty godowe prawie w 90% (tab. 1). Udział matek usypianych, które latały był wyraźnie mniejszy i odwrotnie proporcjonalny do długości trwania anestezji matek. Matki wykonywały od 1 do 9 lotów godowych. Średnio matki kontrolne latały po 3,92 razy (tab. 1), wysoko istotnie więcej niż matki usypiane. Spośród matek traktowanych CO2 nieco więcej razy latały matki usypiane przez 30 minut, różnica nie była jednak istotna.

strona 105
Ryc. 3. Dzienna dynamika lotów matek
Ryc. 3. Dzienna dynamika lotów matek Fig. 3. Daily dynamics of honeybee queens flying a — wszystkie loty godowe all flights b — loty weselne mating flights

W grupie matek kontrolnych najwięcej było takich, które wykonały po 3 loty godowe, matki usypiane przez 10 minut najczęściej wykonywały po 2 loty a usypiane przez 30 min. po 1 locie (ryc. 4). Więcej jak 5 razy wylatywało 20% matek kontrolnych a tylko 5,1% matek usypianych przez 10 min. i 8,3% matek usypianych przez 30 min. Jeden raz wyleciało tylko 6,8% matek kontrolnych a 25% uśpionych przez 10 min. i 30% uśpionych przez 30 min. Częstotliwość lotów przedstawiona na wykresie sugeruje, że mimo braku istotnej różnicy między obydwoma grupami matek traktowanych CO2, dłuższa narkoza bardziej ogranicza liczbę wykonywanych przez matki lotów.

Matki kontrolne po wykonaniu pierwszego lotu, który był zazwyczaj orientacyjny, w jednym z kolejnych lotów, najczęściej drugim lub trzecim kopulowały z trutniami, tylko 2 z 53 wylatujących matek kontrolnych powróciło do ulika ze znakiem weselnym już pierwszego lotu.

U matek traktowanych dwutlenkiem węgla potrzeba wykonania lotu orientacyjnego przed lotem godowym nie zaznaczyła się. W grupie matek usypianych przez 10 min. równie często dochodziło do kopulacji w pierw-

strona 106

Tabela 1 Loty godowe i unasienianie się matek usypianych w CO2 i nieusypianych Mating flights and mating of queens with and without carbon dioxide anaesthesia

Grupa matek / Treatment Wystawiono ♀ / No. of queens Wylatywało ♀ / Fleying out queens: liczba / no. Wylatywało ♀ / Fleying out queens: procent / per cent Wylatywało ♀ / Fleying out queens: średnio lotów / average flights par ♀ Kopulowało ♀ / Mated queens: liczba / no. Kopulowało ♀ / Mated queens: procent / per cent Kopulowało ♀ / Mated queens: średnio lotów z kopulacją / average mating flights Rozpoczęło czerwienie ♀ / Laying queens: liczba / no. Rozpoczęło czerwienie ♀ / Laying queens: procent / per cent
Nieusypiane / Control 59 53 89,8 3,92 39 65,0 1,62 41 69,5
Usypiane przez 10 min. / Treated for 10 min. 59 51 86,5 2,51 33 56,0 1,42 38 64,4
Usypiane przez 30 min. / Treated for 30 min. 60 49 81,7 2,83 35 58,3 1,20 41 68,3

szym jak i drugim locie, a matki usypiane przez 30 min. najczęściej kopulowały w swoim pierwszym locie.

Znaki weselne po powrocie z lotu stwierdzono u około 2/3 obserwowanych matek kontrolnych i trochę więcej jak u połowy matek usypianych CO2 (tab. 1). Średnie liczby wykonanych lotów weselnych, widoczne w tabeli, różnią się między sobą dość wyraźnie, ale istotną różnicę stwierdzono tylko między matkami kontrolnymi i usypianymi przez 30 min., różnice między grupami sąsiadującymi w tabeli były nieistotne. Jak wyraźnie czas narkozy dwutlenkiem węgla wpływał na zmniejszenie liczby wykonywanych lotów godowych widać na wykresie (ryc. 4). Ponad połowa matek kontrolnych wykonywała więcej niż jeden lot weselny, matki usypiane przez 10 min. częściej wykonywały po 1 locie a wśród uśpionych przez 30 min. aż 85,7% matek poprzestało na 1 locie weselnym.

Loty matek trwały od jednej do kilkudziesięciu minut. Średnia długość trwania lotów bez unasieniania matek kontrolnych była wyraźnie mniejsza od czasu trwania lotów matek usypianych. Wśród usypianych dłużej trwały loty matek, których narkoza trwała 10 min. (tab. 2). Wy-

strona 107
Ryc. 4. Częstotliwość wszystkich lotów godowych (A) oraz lotów weselnych (B) matek usypianych dwutlenkiem węgla i nieusypianych.
Ryc. 4. Częstotliwość wszystkich lotów godowych (A) oraz lotów weselnych (B) matek usypianych dwutlenkiem węgla i nieusypianych. Fig. 4. Frequency of all flights (A) and mating flights of queens with and without carbon dioxide anaesthesia. a — matki nieusypiane control queens b — matki usypiane przez 10 min. queens treated for 10 min. c — matki usypiane przez 30 min. queens treated for 30 min.

Tabela 2 Czas trwania lotów matek traktowanych CO2 i kontrolnych Duration of flights of queens subjected to carbon dioxide anaesthesia

Grupa matek / Treatment Loty bez kopulacji / Nonmating flights: wszystkie loty / All flights: liczba obserwacji / no. observations Loty bez kopulacji / Nonmating flights: wszystkie loty / All flights: średni czas min. / average duration (min.) Loty bez kopulacji / Nonmating flights: Loty trwające 1—18 min. / Flights leasted 1—18 min.: liczba obserwacji / no. observations Loty bez kopulacji / Nonmating flights: Loty trwające 1—18 min. / Flights leasted 1—18 min.: średni czas min. / average duration (min.) Loty weselne / Mating flights: liczba obserwacji / no. observations Loty weselne / Mating flights: średni czas min. / average duration (min.)
Nieusypiane / Control 139 12,0 118 9,0 77 16,5
Usypiane przez 10 min. / Treated for 10 min. 62 17,6 35 10,9 42 19,9
Usypiane przez 30 min. / Treated for 30 min. 91 14,2 52 10,3 37 19,2
strona 108

kazane w kolumnie drugiej średnie odnoszą się do wszystkich lotów, także do tych, w których matki wyraźnie błądziły. Lotów, z błądzeniem było znacznie więcej u matek traktowanych CO2, udział tych lotów w grupach przedstawiał się następująco: matki kontrolne — 3,6%, usypiane przez 10 min. — 12,9% oraz usypiane przez 30 min. — 11,0%. Liczby te z całą pewnością nie obejmują wszystkich lotów, w których matki błądziły. Prawie wszystkie loty z oznakami błądzenia należały do najdłużej trwających lotów. Obserwując przedstawiony na wykresie rozkład długości trwania lotów (ryc. 5) matek nieusypianych widać, że ogromna większość lotów trwała od 1 do 18 min. a ich rozkład w tym przedziale układa się według krzywej rozkładu normalnego. Wszystkie dłużej trwające loty można z dużym prawdopodobieństwem uznać za loty z błądzeniem. Udział takich lotów w grupach matek usypianych jest większy niż u kontrolnych. Porównanie stosunku lotów z błądzeniem do lotów bez błądzenia między grupami traktowanymi CO2 a kontrolną za pomocą kryterium chi-kwadrat wykazało, że stosunek lotów jednych do drugich różni się między grupami wysoko istotnie. To pozwala na wnioskowanie, że usypianie matek dwutlenkiem węgla była przyczyną częstszego błądzenia podczas lotu, a tym samym przedłużało czas trwania lotów matek. Średni czas trwania lotów z pominięciem tych, w których matki błądziły, różnił się między grupami nieznacznie ale jednak istotnie (tab. 2).

Loty weselne matek trwały od 7 do 55 min., średnio o kilka minut dłużej od orientacyjnego (tab. 2). Różnice między badanymi grupami kształtowały się podobnie, loty matek usypianych trwały dłużej od lotów matek kontrolnych. Podczas obserwacji powrotów matek z lotów weselnych nie zauważono wyraźnych śladów błądzenia. Mniejsza liczba obserwacji nie pozwala na dokładniejsze poznanie przyczyn dłuższego trwania tych lotów.

W 2—4 dni, a najczęściej w trzy dni po zakończeniu lotów matki rozpoczynały czerwienie. Do czerwienia we wszystkich trzech grupach przystąpił podobny procent matek, wszędzie wyższy niż procent unasienionych (tab. 1). Różnice te wskazują, że rozpoczynały czerwienie także matki nieunasienione. Wśród usypianych CO2 takich matek było więcej niż wśród kontrolnych.

Fakt powrotu matki z lotu ze znakiem weselnym nie przesądzał o rzeczywistym unasienieniu, unasienione mogły być również matki bez zewnętrznych oznak tego unasienia, z drugiej strony matki, które kopulowały mogły nie mieć nasienia w zbiorniczku nasiennym. Ostatecznym dowodem na to, czy matka została unasieniona czy nie, jest obecność nasienia w zbiorniczku nasiennym, dane te znajdują się w tabeli 3. Liczba matek czerwiących wykazana w tej tabeli różni się od liczby matek czerwiących w tabeli 1. W tabeli 3 podano tylko te matki czerwiące, u których wypreparowano zbiorniczek nasienny, kilka matek zginęło zaraz po rozpoczęciu czerwienia. Z porównania różnych liczb matek w tabeli 1

strona 109
Ryc. 5. Czas trwania lotów bez koulacji matek usypianych dwutlenkiem węgla i nieusypianych.
Ryc. 5. Czas trwania lotów bez koulacji matek usypianych dwutlenkiem węgla i nieusypianych. Fig. 5. Duration of nonmating flights of queens with and without carbon dioxide anaesthesia. A — matki kontrolne control queens B — matki usypiane przez 10 min. queens treated for 10 min. C — matki usypiane przez 30 min. queens treated for 30 min.
strona 110

Tabela 3 Zawartość nasienia w zbiorniczkach nasiennych matek usypianych w CO2 i nieusypianych Number of spermatozoa in spermatheca of queens with and without carbon dioxide anaesthesia

Grupa matek / Treatment Matki czerwiące / Laying queens: liczba / No. Matki czerwiące / Laying queens: średnio plemników (tys.) / Mean (thous.) Matki zawierające nasienie w zbiorniczkach / Queens with semen in spermatheca: liczba / No. Matki zawierające nasienie w zbiorniczkach / Queens with semen in spermatheca: średnio plemników ± błąd (tys.) / Mean ± st error Matki zawierające nasienie w zbiorniczkach / Queens with semen in spermatheca: objętość zbiorniczka (mm3) / volume of spermath. (mm3) Matki zawierające nasienie w zbiorniczkach / Queens with semen in spermatheca: koncentracja nasienia tys. (mm3) / concentration of sp (thous.) (mm3)
Kontrolne / Control 39 3595 37 3789±0,214 0,796 4933
Usypiane przez 10 min. / Treated for 10 min. 37 3011 33 3376±0,239 0,787 4197
Usypiane przez 30 min. / Treated for 30 min. 39 3041 35 3388±0,198 0,783 4285

i 3 wynika, że 2 matki kontrolne, które zginęły, były prawdopodobnie unasienione, a 3 usypiane nieunasienione.

Procent matek, które rozpoczynały czerwienie a nie miały nasienia w zbiorniczkach nasiennych, a więc matek trutowych, przedstawiał się w badanych grupach następująco: matki kontrolne 4,9%, usypiane przez 10 min. 13,2% i usypiane przez 30 min. 14,6%. Poza zwiększeniem udziału matek trutowych usypiane wpływało też na jakość unasieniania się matek. Matki usypiane miały wyraźniej mniej nasienia w zbiorniczkach nasiennych od matek kontrolnych (tab. 3), obydwie grupy matek usypianych miały bardzo podobne ilości nasienia, różnice nie były jednak istotne. Jak usypianie dwutlenkiem węgla wpływało na obniżenie zawartości nasienia w zbiorniczkach nasiennych, obrazuje wykres 6 (ryc. 6). Matki kontrolne najczęściej miały od 3—5 mln plemninków, wśród matek traktowanych CO2 najwięcej było takich, które miały 2—3 mln.

strona 111
Ryc. 6. Zawartość nasienia w zbiorniczkach nasiennych matek usypianych dwutlenkiem węgla i nieusypianych.
Ryc. 6. Zawartość nasienia w zbiorniczkach nasiennych matek usypianych dwutlenkiem węgla i nieusypianych. Fig. 6. Number of spermatozoa in spermatheca of queens subjected to carbon dioxide anaesthesia and control. a — matki nieusypiane control queens b — matki usypiane przez 10 min. queens treated for 10 min. c — matki usypiane przez 30 min. queens treated for 30 min.

DYSKUSJA

Omawiana w pracy liczba lotów weselnych nie obejmuje wszystkich lotów rzeczywiście wykonanych przez matki. Stwierdzono kilka przypadków, w których u matek bez odnotowanych lotów weselnych znajdowało się nasienie w zbiorniczkach nasiennych, a więc matki te z całą pewnością kopulowały z trutniami, nie miały tylko znaku weselnego przy powrocie z lotu. Podobne przypadki opisywane były w literaturze (Alber i inni 1955, Woyke 1960). W badaniach Woykego bez zewnętrznych oznak unasienienia kończyło się 6% lotów weselnych. Obserwowano także wypadki przechodzenia matek przez kartę odgrodową zamykającą wylot, również i to mogło spowodować przeoczenie lotu w ogóle, w tym także lotu weselnego. W warunkach naturalnych przy otwartym wylotku być może matki wykonują nieco więcej lotów. W naszym doświadczeniu wychdzące z ulików matki po natknięciu się na kratę odgrodową, zamykającą wylot, mogły niekiedy rezygnować z zamierzonego lotu.

Wyniki uzyskane odnośnie wieku matek podejmujących loty, wieku unasieniania się matek, liczby lotów wykonywanych przed kopulacją oraz

strona 112

warunków lotów i kopulacji matek, pokrywają się z danymi innych autorów (Alber i inni 1955, Soczek 1958a i b, Woyke 1960). Czas trwania lotów matek nieusypianych, wynoszący w naszym doświadczeniu średnio 9 min. dla lotów bez kopulacji (z wykluczeniem lotów z błądzeniem) i 16,5 min. dla lotów weselnych, był wyraźnie krótszy od czasów podawanych przez Soczek (1958a) i Woykego (1960), zbliżony natomiast do czasów podanych przez Robertsa (1944) i Ruttnera (1954). Konopacka (1968) tłumaczy tę niezgodność różnicami rasowymi. Nieco inne dane uzyskano też dla pory lotów matek, wg Soczek (1958b) maksymalne natężenie lotów występowało między 14.15 i 15.15 w naszym doświadczeniu najwięcej matek latało od 13.00 do 14.30.

Badane przez nas matki miały w zbiorniczkach nasiennych mało nasienia w porównaniu z danymi z literatury. 3789 tys. plemników, to znaczy taką ilość jaką zgromadziły u nas matki nieusypiane, w doświadczeniach Woykego (1971) miały w zbiorniczkach matki bardzo słabo wykształcone, wychowane z 3-dniowych larw. Dobrze wykształcone matki wychowywane z 1—2 dniowych larw miały ponad 5 mln. plemników. W innych badaniach tego autora (Woyke i inni 1971) nad różnicami rasowymi, badane ilości nasienia okazały się niższe ale też wyraźnie przekraczające nasze wyniki. Wydaje się, że o tak małej ilości zgromadzonego nasienia zadecydowała mała wielkość zbiorniczków nasiennych, badane przez nas matki miały zbiorniczki nasienne w granicach 0,78 do 0,80 mm3, podczas gdy najczęściej podawana średnia wielkość waha się około 0,90 mm3. Koncentracja plemników w zbiorniczku odpowiada przeciętnym danym podawanym w literaturze (Woyke 1971, Woyke i inni 1974).

STRESZCZENIE WYNIKÓW I WNIOSKI

Decydujący wpływ na podejmowanie lotów miał wiek matek i temperatura powietrza w porze lotów. Wyloty matek nieusypianych rozpoczynały się od wieku 6 dni — wtedy, gdy temperatura powietrza przekraczała 18°C. Do kopulacji dochodziło przy temperaturze wyższej jak 20°C. Najwięcej matek latało między 9 a 16 dniem życia. Matki usypiane dwutlenkiem węgla rozpoczynały loty nieco później, a okres lotów trwał u nich dłużej, do około 25 dnia życia.

W ciągu dnia najintensywniej latały matki między 13.00 a 14.30, loty z kopulacją obserwowano najczęściej od 13.40 do 14.40.

Usypianie matek dwutlenkiem węgla powodowało obniżenie liczby wykonywanych lotów. Każda z matek nieusypianych wykonała średnio prawie 4 loty, usypiane dwutlenkiem węgla tylko 2,5—2,8 lotów. Różnica ta była wysoko istotna. Także lotów weselnych matki usypiane wykonały wyraźnie mniej.

strona 113

Czas trwania lotów matek usypianych dwutlenkiem węgla był dłuższy od trwania lotów matek kontrolnych. Przedłużenie to spowodowane było częstym błądzeniem matek usypianych.

Spośród usypianych unasieniło się o 7—9% mniej matek niż kontrolnych, natomiast czerwić rozpoczął podobny procent matek. Matki usypiane częściej przystępowały do czerwienia bez unasieniania się. Narkoza CO2 wpływa też na jakość unasieniania się. Matki kontrolne miały średnio 3789 tys. plemników w zborniczkach nasiennych wobec 3,3 mln u matek usypianych.

Usypianie młodych 2 dniowych matek dwutlenkiem węgla powodowało gorsze unasienienie się tych matek. Czas narkozy nie miał widocznego wpływu na uzyskane wyniki. Dwutlenek węgla nie jest gazem obojętnym dla matek. Można przypuszczać, że usypianie matek podobnie jak usypianie pszczół robotnic powoduje inne ujemne następstwa, co należałoby potwierdzić w dalszych badaniach. Nie jest wykluczone, że po dalszych wyjaśnieniach wyniknie potrzeba zmiany środka narkotycznego przy sztucznym unasienianiu matek pszczelich.

LITERATURA

Alber M., Jordan R., Ruttner F i H (1955) — Von der Paarung der Honigbiene. Z. f. Bienenforsch, 3: 1—28.

Austin G. H. (1955) — Effect of carbon dioxide anasthesia on bee behaviour nad expectation of life. Bee Wld 36 (3): 45—47.

Fyg W. (1950) — Beobachtung über die Wirkungen der Kohlensäure-Narkose auf Arbeitbienen. Schweiz. Bienenztg. 73: 174—184.

Konopacka Z. (1968) — Loty matek i trutni pszczoły miodnej (Apis mellifica L.) Pszczeln. Zesz. Nauk. 12 (1—2): 1—30.

Lacher V. (1967) — Verhaltungsreaktionen der Bienenarbeiterin bei Dressur auf Kohlendioxide. Z. vergl. Physiol. 54: 75—84.

Mackensen O. (1947) — Effect of carbon dioxide on initial oviposition of artificially inseminated and virgin queen bees. J. econ. Ent. 40: 344—349.

Medugorac J. (1967) — Orientierung der Bienen in Raum und Zeit nach Dauernarkose. Z. f. Bienenforsch. 9: 105—119.

Medugorac J., Lindauer M. (1967) — Das Zeitgedachtnis der Bienen unter dem Einfluss von Narkose und von sozialen Zeitgebern. Z. vergl. Physiol. 55: 450—474.

Pain J., Barbier M., Roger B. (1967) — Dosages individueles des acides céto-9-décéne-2 oique et hydroxy-10 décene-2 oique dans les tetes des reines et de souvrieres d’abeilles. Ann. Abeille. 10 (1): 45—52.

Ribbands C. R. (1950) — Changes in the behaviour of honey-bees following their recovery from anaesthesia. J. Exp. Biol. 27: 302—310.

Roberts W. C. (1944) — Multiple mating of queen bees proved by progeny and flight tests. Glean. Bee Cult. 72: 255—260.

Ruszczyc Z. (1970) — Metodyka doświadczeń zootechnicznych, Warszawa, PWRiL.

Ruttner F. (1954) — Mehrfache Begattung der Bienenkönigin. Zool. Anz. 153: 99—105.

Simpson J. (1954) — Effects of some anaesthetics on honeybees: nitrous oxide, carbon dioxide, ammonium nitrate smoker fumes Bee Wld. 35: 149—155.

strona 114

Skowronek W., Jaycox E. R. (1974) — Wpływ dwutlenku węgla na pszczoły robotnice. Pszczeln. Zesz. Nauk. 18: 107—119.

Skowronek W., Jaycox E. R., Guynn G. (1973) — Wpływ usypiania matek pszczelich na ich atrakcyjność dla pszczół robotnic. Pszczeln. Zesz. Nauk. 17: 11—15.

Soczek Z. (1958a) — Obserwacje nad lotami matek pszczelich. Pszczeln. Zesz. Nauk. 2: 79—91.

Soczek Z. (1958b) — Wpływ niektórych czynników na loty i kopulację matek pszczelich. Pszczeln. Zesz. Nauk. 2: 109—120.

Soczek Z. (1959) — Obserwacje nad lotami matek pszczelich kopulujących kilkakrotnie. Pszczeln. Zesz. Nauk. 3: 35—40.

Woyke J. (1958) — Die Ursachen mehrmaliger Hochzeitsfluge der Koniginnen. Pszczeln. Zesz. Nauk. 2: 149—151.

Woyke J. (1960) — Naturalne i sztuczne unasienianie matek pszczelich. Pszczeln. Zesz. Nauk. 4: 183—275.

Woyke J. (1971) — Correlations between the age which honeybee brood was grafted, characteristics of the resultant queens, and results of insemination. J. apic. Res. 10 (1): 45—55.

Woyke J., Jasiński Z., Smagowska B. (1974) — Porównanie organów rozrodczych oraz efektów sztucznego i naturalnego unasieniania pszczół różnych ras i ich mieszańców. Pszczeln. Zesz. Nauk. 18: 53—75.

БИОЛОГИЯ ОСЕМЕНЕНИЯ ПЧЕЛИНЫХ МАТОК УСЫПЛЯЕМЫХ ДВУОКИСЬЮ УГЛЕРОДА

В. Сковронек

Резюме

В 1974—1975 гг. проведено наблюдения естественного осеменения маток усыпляемых двуокисью углерода в возрасте 2 дней, в течение 10 и 30 минут, а также контрольных маток. В каждой группе исследовали 60 маток.

Решающие влияние на потеры имел возраст маток и температура воздуха во время полетов. Вылеты неусыпляемых маток начинались в возрасте 6 дней тогда, когда температура воздуха превышала 18°Ц. Копуляция происходила в температуре выше 20°Ц. Больше всего маток летало между 9 и 16 днями жизни. Матки усыпляемые ЦО2 начинали полёты немного позже, а период полетов продолжался у них дальше, до около 25 дня жизни.

В течение дня, интенсивнее всего летали матки между 13.00 и 14.30, полеты с копуляцией наблюдано чаще всего от 13.40 до 14.40. Усыпляне двуокисью углерода вызывало снижение количества полетов. Каждая из неусыпляемых маток совершила в среднем почти 4 полета, усыпляемые ЦО2 только 2,5—2,8 полета. Эта разница была значительная. Усыпляемые матки совершили также значительно менее брачных полетов, в среднем 1,20 и 1,42 по отношению к 1,62 контрольных маток.

Время продолжания полетов маток усыпляемых двуокисью углеворода было более длинное, чем время продолжания полетов неусыпляемых маток. Частое блуждемие усыпляемых маток вызывало это продолжение.

Осеменилось на 7—9% менее усыпляемых маток, чем контрольных. Среднее количество накопленных в семяприемниках спермиев составляло у контрольных маток 3,8 Млн., а у усыпляемых 3,3 млн.

Усыпляние молодых двуокисью углеворода вызывало худшее их осеменение. Время наркоза заметко не влияло на полученные результаты. Двуокись углеворода

strona 115

не являеться нейтральным газом для маток. Можно предполагать, что усыпляние маток как и усыпляние пчел, вызывает другие отрицательные последства, что следовало бы потвердить в дальнейших исследованиях.

MATING BEHAVIOUR OF HONEYBEE QUEENS AFTER CARBON DIOXIDE ANAESTHESIA

Wojciech Skowronek

Summary

In the years 1974—1975 investigations of the mating behaviour of 2 day old honeybee queens subjected to carbon dioxide for 10 and 30 minutes were conducted. About 60 queens in each group were observed.

The first flights of the control queens were observed when the queens were 6 days old and when the temperature was at least 18°C. For mating they needed 20°C or higher. The age at which the most of the queens took their flights ranged from 9 to 16 days after emergence. The queens treated with carbon dioxide began to fly later than the untreated ones and their flight activity lasted longer, up to 25 days.

Most of the queens flew between 1 : 00 and 2 : 40 p.m. and most of the mating flights were observed between 1 : 40 and 2 : 40 p.m.

Honeybee queens subjected to carbon dioxide anaesthesia made an average of 2.5—2.8 flights, i.e. most significantly lees than untreated ones which made an average of almost 4 flights. The number of mating flights varied from 1.20 and 1.42 in CO2 treated ones to 1.62 in the control group.

The duration of the flights of carbon dioxide treated queens was longer. This prolongation was probably caused by the drifting of queens.

The control queens mated in 65% and in their spermatheca they had an average of 3.8 milion sperms. Anaesthetized queens mated in 56—58% and in the spermatheca contained an average of 3.3 mill. sperms.

Our results indicate that carbon dioxide anaesthesia is not neutral to honeybee queens. The duration of exposure to carbon dioxide did not inffluence the behavioral response. It is possible that anaesthesia of queens may also cause diferent responses and such should be studied.


Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 99: „że usypiania dwutlenkiem” → że usypianie dwutlenkiem
  • s. 100: „Skowrone i Jaycox” → Skowronek i Jaycox
  • s. 102: „nasielnie” → nasilenie
  • s. 105: „już pierwszego lotu” → już z pierwszego lotu
  • s. 106, tab. 1: „Fleying” → Flying
  • s. 106, tab. 1: „flights par ♀” → flights per ♀
  • s. 107, tab. 2: „leasted” → lasted
  • s. 108: „węgla była przyczyną” → węgla było przyczyną
  • s. 109, ryc. 5: „koulacji” → kopulacji
  • s. 110: „usypiane wpływało” → usypianie wpływało
  • s. 110: „wyraźniej mniej” → wyraźnie mniej
  • s. 110: „plemninków” → plemników
  • s. 111: „kartę odgrodową” → kratę odgrodową
  • s. 111: „wychdzące” → wychodzące
  • s. 113: „zborniczkach” → zbiorniczkach
  • s. 113, literatura: „anasthesia” → anaesthesia
  • s. 113, literatura: „behaviour nad expectation” → behaviour and expectation
  • s. 113, literatura: „Arbeitbienen” → Arbeitsbienen
  • s. 113, literatura: „individueles” → individuels
  • s. 113, literatura: „de souvrieres” → d’ouvrières
  • s. 114, streszczenie: „Решающие влияние” → Решающее влияние
  • s. 114, streszczenie: „углеворода” → углерода
  • s. 114, streszczenie: „блуждемие” → блуждание
  • s. 114, streszczenie: „заметко” → заметно
  • s. 115, streszczenie: „являеться” → является
  • s. 115, streszczenie: „последства” → последствия
  • s. 115, streszczenie: „потвердить” → подтвердить
  • s. 115, streszczenie: „between 1 : 00 and 2 : 40″ → between 1 : 00 and 2 : 30
  • s. 115, streszczenie: „lees” → less
  • s. 115, streszczenie: „milion” → million
  • s. 115, streszczenie: „inffluence” → influence
  • s. 115, streszczenie: „diferent” → different

Podobne wpisy