ROZMIESZCZENIE PSZCZÓŁ ZBIERACZEK NA WRZOSOWISKACH

tekst: Stanisław Surdacki

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok III, 1959 — Stanisław Surdacki

strona 41

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE ROK III. NR 1 KWIECIEŃ 1959

Stanisław Surdacki

Zakład Anatomii Porównawczej Wydziału Biologii i Nauki o Ziemi U.M.C.S. Lublin

CEL PRACY I PRZEGLĄD LITERATURY

Celem tej pracy było zbadanie rozmieszczenia pszczół zbieraczek nektaru i pyłku na wrzosie otaczającym pasiekę. Poznanie ewentualnych prawidłowości w oblocie kwiatów przez pszczoły ma wielkie znaczenie praktyczne. Znając „zwyczaje” pszczół będziemy w stanie lokalizować pasieki w taki sposób, że pszczoły możliwie maksymalnie wykorzystają nektar tych roślin miododajnych, o które nam chodzi.

Dotychczasowe badania stwierdzają, że im źródło pożytku jest dalej położone od pasieki, tym mniejsze jest zagęszczenie pszczół na jednostce powierzchni pożytkowej, z czego wypływa mniejsze zapylenie roślin, mniejsze plony nasion oraz mniejsza produkcja miodu.

Chalifman (1) dowodzi, że wyniki doświadczeń i obserwacji wykazały, iż tym mniej pszczół oblatuje kwitnące rośliny, im dalej rosną one od pasieki. Twięrdzi dalej, że co każde sto metrów od pasieki ilość pszczół na koniczynie zmniejsza się o 4 procent.

Demianowicz (2) omawiając racjonalne rozmieszczenie pasiek wywodzi, że jeżeli pszczoły znajdują w pobliżu pasieki dostateczną ilość nektaru, rezygnują wówczas z dalekich, mało produktywnych lotów.

Kowalew (5) uzyskał następujące wyniki zbioru miodu: 14,8 kg miodu przy odległości pożytku 0,8 km; 10,6 kg przy 1,6 km; 9,7 kg przy 2,4 km i tak coraz mniej, w miarę jak odległość pożytku od pasieki zwiększała się. Przyjmuje przy tym, że najkorzystniejsza produktywność pszczół występuje przy pożytkach, znajdujących się w obrębie promienia 2 km od pasieki.

Sturtevant i Farrar (7) zbadali, że pasieka ustawiona od źródła pożytku w odległości 1,7—2,7 km produkowała 58,7—79,3% miodu otrzymanego z pasieki stojącej w środku powierzchni pożytkowej.

strona 42

Według Manochina (6) przy zapyleniu koniczyny czerwonej przez pszczoły rasy kaukaskiej, zbiór nasion wynosił: przy odległości 1,5 km od pasieki 114,6 kg, przy 0,8 km — 229,3 kg, przy 0,15 km — 458,6 kg/ha.

Gubin (4) w swoich badaniach nad zapylaniem koniczyny i gryki stwierdza, że najwięcej pszczół zbieraczek pracuje w pobliżu pasieki, a w miarę oddalania się od niej, ilość pszczół się zmniejsza. Wnioski swoje opiera na podstawie plonu nasion z tych upraw w różnych odległościach od pasieki. Podaje on, że w 250 główkach koniczyny rosnącej w odległości 2 km wykształciło się 6079 nasion, od 1—2 km — 9606, a poniżej 500 m — 13469.

Głuchow (3) podaje również wyniki obserwacji nad zapylaniem esparcety. Według niego liczba pszczół na 100 m² w pobliżu pasieki wynosiła średnio 63,8, w odległości 500 m — 53,8, a przy 1000 m — 46,3. Analogicznie do ilości pszczół zbiór nasion na 1 ha wynosił: 14,13 q, 7,44 q i 6,22 q.

Szczerbina (8) opracowując zagadnienie wydajności nasiennej roślin owadopylnych podaje następujące wyniki z Uralskiej Stacji Doświadczalnej: przy odległości 250 m od pasieki urodzaj nasion koniczyny czerwonej wynosił na 1 ha 450 kg, przy 800—1000 m — 220 kg, przy 1500 m — 100 kg. Na Ukrainie, w kołchozie „Krasiwaja Mecz” osiągnięto następujące plony gryki: koło pasieki 16,4 q/ha, w odległości 500 m od pasieki 12,8 q/ha, a na 1500 m tylko 6,4 q/ha.

METODA, TEREN I MATERIAŁ

Badania prowadzono na wrzosowiskach w lasach Gołębskich pod Puławami, w roku 1949. Teren wrzosowisk położony na północno-wschodniej stronie toru kolejowego, porośnięty jest lasem sosnowym. Wrzos (Calluna vulgaris S.) rośnie tam nie tylko w zagajnikach sosnowych, lecz i w wysokopiennym lesie. Występuje ponadto masowo na terenie bezleśnym, na piaszczystych wydmach, porośniętych jałowcem, macierzanką itp. Obszar główny wrzosowiska znajduje się w lesie położonym pod kątem 30° (azymut), w kierunku miejscowości Niebrzegów. Wzdłuż tej linii prowadzone były obserwacje (rys. 1). Na pozostałym terenie leśnym wrzos występował w nieco mniejszym zagęszczeniu.

Pasiekę w ilości 30 pni pszczół ustawiono w gajówce Gołąb, na szkicu zaznaczono ją literą „P”.

W kierunku południowo-wschodnim, południowym i południowo-zachodnim od pasieki, a więc na terenie niezakreskowanym w szkicu,

strona 43

w promieniu z górą trzech kilometrów, nie było o tej porze innych kwitnących roślin miododajnych. Położenie pasieki doświadczalnej było o tyle dogodne, że w promieniu do 3,5 km nie znajdowały się tam inne pasieki.

Rys. 1. Szkic terenu objętego badaniem
Rys. 1. Szkic terenu objętego badaniem

Teren ten był obserwowany przed ustawieniem pasieki doświadczalnej. Nie dostrzeżono wówczas pszczół na kwitnących wrzosach, co było zupełnie zrozumiałe, gdyż jak wyżej wspomniano w najbliższym rejonie nie było pasiek. Okolica ta była szczególnie zatem dogodna do prowadzenia

strona 44

obserwacji, ponieważ pasieka znalazła się w naturalnie izolowanym rejonie, wśród kwitnących wrzosów.

Obserwacje polegały na liczeniu pszczół na 1 m² kwitnących wrzosów w ciągu 1 minuty, w odstępach od pasieki co 100 m. Pierwsze obliczenie zostało wykonane na odległości 125 m od pasieki. Bliżej były jedynie pojedyncze kępki wrzosu, które w badaniu nie mogły być brane pod uwagę.

Odstęp czasu między jednym pomiarem a drugim wynosił 6—9 minut. Kierunek pomiarów wskazywała linia wytyczona na wrzosach. Na palikach zaznaczono odległości od pasieki: pierwszy palik znajdował się w odległości 125 m, drugi 225 m, trzeci 325 m itd… i ostatni na odległości 2025 m.

Do wytyczenia powierzchni 1 m² wrzosu służył przenośny kwadrat z listew drewnianych. Pszczoły zbieraczki liczono wewnątrz tego kwadratu na podanych odległościach.

Obserwacje przeprowadzono w ciągu 4 dni pogodnych a mianowicie: 20 sierpnia przy temperaturze powietrza 15—16° C, 31 sierpnia przy temperaturze powietrza 15—20° C, 1 września przy temperaturze powietrza 19—26° C i 5 września przy temperaturze 18—24° C.

Obserwacje rozpoczynano od pasieki o godz. 10 przed południem (a jedynie w dniu 5 września o godzinie 12), kończono zaś o godzinie 15. Obserwator szedł wzdłuż wytyczonej linii i obliczał na oznaczonych palikami miejscach ilość pszczół. Na każdym z punktów wykonano 4 do 5 pomiarów obok siebie (ilość pszczół na 1 m²) i następnie obliczano średnią arytmetyczną.

WYNIKI

Pierwsze pomiary wykonano dnia 20 sierpnia. Wykazały one stosunkowo słabą, lecz już widoczną koncentrację pszczół na odcinku bliższym od pasieki, między 125 a 725 m (tab. 1). Dalej od tego odcinka pszczół prawie nie było. W pomiarach dokonanych na tej samej trasie w drodze powrotnej, między godziną 13 a 15 ilość pszczół na jednostce powierzchni wzrosła około dwukrotnie, jednakże zachowana została podobna prawidłowość jak w godzinach przedpołudniowych. Największa bowiem ilość pszczół oblatywała wrzcs w odległości 125 m od pasieki, a najmniejsza poza 725 m.

Dnia 31 sierpnia ilość pszczół na wrzosach wyraźnie wzrosła Na odcinku do 825 m od pasieki było ich najwięcej, a w odległościach dalszych liczba pszczół była znacznie mniejsza. Obserwacje dokonane w tym dniu powtórnie, w godzinach popołudniowych między godz. 13 i 15 wykazały

strona 45

Tabela 1 Pomiary liczby zbieraczek na wrzosach na różnych odległościach od pasieki

Średnia *) ilość pszczół na 1 m² w dniu: 20.8.1949 Średnia *) ilość pszczół na 1 m² w dniu: 20.8.1949 Średnia *) ilość pszczół na 1 m² w dniu: 31.8.1949 Średnia *) ilość pszczół na 1 m² w dniu: 31.8.1949 Średnia *) ilość pszczół na 1 m² w dniu: 1.9.1949 Średnia *) ilość pszczół na 1 m² w dniu: 1.9.1949 Średnia *) ilość pszczół na 1 m² w dniu: 5.9.1949 Średnia *) ilość pszczół na 1 m² w dniu: 5.9.1949
Początek marszu g. 10⁰⁷ 10¹⁵ 10²⁰ 12⁰⁰
t⁰ 15°C 15°C 19°C 18°C
Koniec marszu g. 15⁰⁰ 15⁰⁰ 15⁰⁰ 15⁰⁰
t⁰ 16°C 20°C 20°C 24°C
Kierunek marszu
Odległość od pasieki w m.
125 — 5,50 — — — — 5,25 5,50
225 1,50 3,00 2,25 4,00*) 5,40*) 4,75 4,00 3,00
325 0,75 0,50 0,25 2,80*) 3,50 3,00 2,25 4,25
425 0,25 1,25 2,60*) 4,00*) 2,25 2,10 5,00 6,00
525 0,00 0,25 2,60*) 3,80*) 1,75 3,75 3,50 4,00
625 0,25 0,00 2,80*) 2,80*) 2,75 3,25 4,50 3,50
725 0,50 0,25 4,40*) 3,20*) 3,50 2,75 4,00 4,00
825 0,00 0,00 4,00 2,20*) 4,00 2,80 2,50 4,50
925 0,00 0,00 2,00*) 1,80*) 3,20*) 4,00 1,75 0,25
1025 0,00 0,00 0,25 0,25 0,00 0,00 0,00 0,00
1125 0,00 0,00 0,00 0,25 0,00 0,00 0,00 0,00
1225 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00
1325 0,00 0,00 0,50 0,25 1,50 1,25
1425 0,00 0,00 0,00 0,25 0,50 0,00
1525 0,00 0,50 0,25 0,50 1,50 0,00
1625 0,25 0,00 0,25 0,00 0,25 0,75
1725 0,00 0,50 0,50 0,75 1,00 1,75
1825 0,00 0,00 0,25 0,25 0,75 0,75
1925 0,00 0,00 1,00 0,25 1,00 1,75
2025 0,00 0,25 0,50 0,25 — —
Zmiana kierunku marszu g. 13⁰⁰ 13¹⁰ 13⁴⁰ 13⁴⁰
  • Średnią wyliczono przeważnie na podstawie 4 obserwacji. Liczby, które stanowią średnią z 5 obserwacji oznaczono gwiazdką.

zjawisko podobne. Jednak liczba pszczół we wszystkich odległościach była nieco większa.

Z obserwacji wykonanych dnia 1 września widać, że największe zagęszczenie pszczół — zbieraczek wystąpiło na odcinku między 225 a 925 m. Dalej liczba pszczół zmniejszała się wyraźnie.

Dnia 5 września ograniczono się do obserwacji na odcinku między 125 a 1025 m. Obserwacje prowadzono między godziną 12 a 15. (Na odcinku od 1025 do 2025 m od pasieki obserwacji już nie prowadzono, ponieważ tak jak i w poprzednich dniach pszczół tam nie stwierdzono

strona 46

zupełnie lub tylko znikomą ilość). Tu również wystąpiła koncentracja pszczół w pobliżu pasieki, na odcinku od 125 do 825 m.

Na dalszych odcinkach liczba pszczół była b. mała zbliżona w tym dniu do liczby z dni poprzednich, a zwłaszcza z 31 sierpnia i 1 września.

Tabela 1 wskazuje, że największe zagęszczenie pszczół-zbieraczek było na odcinku od 125 do 225 m od pasieki, a nieco mniejsze na odcinku od 225 do 625 m od pasieki. Na drugim odcinku liczba pszczół zbieraczek utrzymywała się mniej więcej na jednakowym poziomie. Powyżej 625 m ponownie zwiększała się a od 725 do 925 m raptownie spadała.

Na brzegu „strefy” wystąpił nieznaczny wzrost liczby pszczół na wrzosach. Można by to tłumaczyć tym, że pewna część zbieraczek po wykorzystaniu nektaru bliższych kwiatów, przenosiła się na coraz dalsze odległości, w wyniku czego krańce „strefy” były przez jakiś czas silniej oblatywane, a cała „strefa” stopniowo się poszerzała.

W godzinach popołudniowych „wał brzeżny” jest mniej widoczny, co można by tłumaczyć tym, że w późniejszych godzinach dnia, racjonalne rozmieszczenie pszczół-zbieraczek jest już osiągnięte.

Niewątpliwie „strefa” silnego oblotu kwiatów przybrałaby nieco inny obraz, w wypadku zwiększenia w pewnym momencie ilości pni w pasiece (np. podwojenie). W tym ostatnim przypadku „strefa” silnego oblatywania po paru dniach znacznie by się poszerzyła. Takie doświadczenie byłoby interesujące.

Ilość pszczół na kwitnących roślinach miododajnych staje się coraz mniejsza w miarę oddalania się od pasieki, z której pszczoły odbywają lot. Jak już wspomniałem przy pomocy metody liczenia pszczół na powierzchni 1 metra kwadratowego rośliny kwitnącej w czasie 1 minuty na różnych odległościach określono stan rozmieszczenia pszczół-zbieraczek w zależności od odległości od pasieki. Oczywiście nie wykluczam tu pewnych błędów, jakie mogły powstać przy dokonywaniu obserwacji.

WNIOSKI

  1. Stwierdzono, że wysłane przez daną pasiekę pszczoły-zbieraczki najsilniej oblatywały wrzosy do odległości 925 m od pasieki.
  1. Liczba pszczół-zbieraczek poza „strefą” największego natężenia ich oblotu zmniejszała się bardzo gwałtownie, co pozwala przyjąć granicę ca 900 m za najbardziej korzystną dla oblotu zbieraczek w tych warunkach.

Wyrażam podziękowanie: Kierownikowi b. Działu Pszczelarskiego Państwowego Instytutu Naukowego Gospodarstwa Wiejskiego Prof. dr Antoniemu Demianowiczowi za okazaną mi pomoc i umożliwienie wykonania

strona 47

niniejszej pracy, w kierowanym przez Niego Dziale, oraz inż. Aleksandrowi Pietrosińskiemu za pomoc przy wykonywaniu obserwacji w terenie.

LITERATURA

  1. Chalifman L. (1953) — Pszczoły (przekład z ros.) PWRiL, Warszawa.
  1. Demianowicz A. (1955) — O wykorzystaniu bazy miodowej. Pszczelarstwo nr 3, Warszawa.
  1. Głuchow M. M. (1950) — Ważniejszije miedonosnyje rastenija i sposoby ich razwiedienija. Sielschozgiz, Moskwa.
  1. Gubin A. F. (1947) — Miedonosnyje pczeły i opylenie krasnowo klewiera. Ogiz. Sielschozgiz, Moskwa.
  1. Kowalew A. M. (1951) — Miedonosnaja baza pczełowoda. Sprawocznik Pczełowoda. Sielschozgiz., Moskwa.
  1. Manochin I. W. (1929) — Klewierowodstwo i opylitieli w usłowijach Kungurskowo okruga. Pczełoklewiernoje choziajstwo kak osnownoj put k likwidacii krizisa s kleweroopylitielami. Pczełowodstwo nr 5.
  1. Sturtevant A. u Farrar C. L. (1935) — Further observation on their light range of the honey bee in relation to honey production. Jour. Econ. Ent., v. 28.
  1. Szczerbina P. S. (1952) — Pczełowodstwo, Moskwa. G. Izd. Ch. Lit.

ПОСЕЩАНИЕ ВЕРЕСКА ПЧЕЛАМИ, СОБИРАЮЩИМИ НЕКТАР И ПЫЛЬЦУ

Станислав Сурдацкий

Резюме

Автором произведены наблюдения пчел работающих по сбору нектара и пыльцы на вересках, произрастающих в Голембских лесах (окрестности города Пулавы). Пасека состоящая из 30 ульев, была расположена в естественно изолированном районе среди цветущих вересков. Наблюдения заключались в подсчете пчел работающих на 1 м² цветущего вереска в течение 1 минуты. Первый подсчет производился на расстоянии 125 м от пасеки, следующие через каждые 100 м вдоль просеки, длиной в 2025 м (см. карту района).

Автор устанавливает, что вылетевшие из данной пасеки пчелы, работающие по сбору нектара и пыльцы, интенсивнее посещали верески до расстояния 925 м от пасеки (табл. 1).

Автор отмечает, что на краю этой «зоны» наступает увеличение числа пчел на вересках и объясняет этот факт тем, что некоторая часть пчел-сборщиц, после использования в значительной степени нектара, находившегося в цветках поблизости, перелетала на более отдаленные участки. Более равномерное размещение пчел-сборщиц наступает лишь в поздних часах дня.

На основание резкого падения числа пчел, работающих по сбору нектара и пыльцы вне «зоны» наиболее интенсивного посещания,

strona 48

автор приходит к заключению, что в данных условиях граница наиболее продуктивных полетов пчел лежала на расстоянии около 900 м от пасеки.

ÜBER DIE FLÄCHENFÖRMIGE VERTEILUNG DER SAMMELBIENEN IN HEIDEFORMATIONEN

Stanisław Surdacki

Zusammenfassung

Der Verfasser berichtet über seine Untersuchungen über die flächenförmige Verteilung auf Heideformationen, von Sammelbienen eines in den Waldungen von Gołąb (Kr. Puławy), isoliert, zwischen blühender Heide aufgestellten Bienenstandes von 30 Stöcken.

Es wurden auf einer Trasse von 2025 m Länge (s. Geländeskizze), in Abständen von 100 m, die sich in einen Zeitraum von einer Minute auf je einem Quadratmeter mit blühender Heide bestandener Fläche befindlichen Bienen abgezählt.

Auf Grund der durchgeführten Beobachtungen wurde festgestellt, dass der rege Blütenbesuch der Bienen sich in der Umgebung des Bienenstandes bis zu einer Entfernung von 925 m von diesem entwickelte (Tab. 1).

Eine Konzentration der Bienen auf den Heidesträuchern in nächster Umgebung des Bienenstandes glaubt der Verfasser damit erklären zu können, dass nur ein Teil der Sammelbienen sich auf vom Bienenstand weiter abgelegene Stellen begibt, nachdem aus den näher gelegenen Stellen der Nektar zum grossen Teil eingetragen ist. Eine gleichmässigere Verteilung der Sammelbienen lässt sich erst in den späteren Tagesstunden feststellen.

Der Verfasser kommt zum Schluss, dass grundsätzlich die Zahl der Sammelbienen jenseits dieser „Zone”, mit zunehmender Entfernung rapid abnimmt; im Rahmen der durchgeführten Untersuchungen ist ein Umkreis bis zu ca 900 m vom Bienenstande als begünstigstes Gebiet für das Einsammeln des Nektars anzusehen.


Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 41: „Twięrdzi” → Twierdzi
  • s. 43, rys. 1: „Do Deblina” → Do Dęblina
  • s. 44: „wrzcs” → wrzos
  • s. 47, literatura poz. 7: „their light range” → their flight range
  • s. 47, streszczenie rosyjskie: „На основание” → На основании
  • s. 48, streszczenie niemieckie: „in einen Zeitraum” → in einem Zeitraum
  • s. 48, streszczenie niemieckie: „begünstigstes” → begünstigtes

Podobne wpisy