UŻYŁKOWANIE TYLNEGO SKRZYDŁA PSZCZOŁY MIODNEJ JAKO CECHA TAKSONOMICZNA
tekst: Michał Gromisz
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXV, 1981 — Michał Gromisz
strona 97PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE ROK XXV 1981
Michał Gromisz
Oddział Pszczelnictwa ISK
WSTĘP
W charakteryzowaniu owadów chętnie bierze się pod uwagę rysunek użyłkowania skrzydła. W taksonomii pszczoły miodnej na ogół ograniczamy się do opisu pod tym względem skrzydła przedniego, na tylnym zaś oznaczamy co najwyżej liczbę haczyków. W pracy niniejszej pragnę zwrócić uwagę na różnice w użyłkowaniu tylnego skrzydła tego gatunku i określić ich znaczenie dla oceny morfologicznej selekcjonowanych populacji pszczół.
PRZEGLĄD LITERATURY
W obrębie rodzaju Apis gatunek Apis mellifica wyróżnia się zasadniczo między innymi także i rysunkiem użyłkowania tylnego skrzydła w części, gdzie żyłka promieniowa łączy się z żyłką środkową. U innych gatunków, należących do tego rodzaju, znajdują się tam dwie żyłki: jedna jako przedłużenie żyłki promieniowej ku końcowi skrzydła i druga równoległa do niej. U Apis mellifica tej drugiej żyłki na tylnym skrzydle nie ma, jedynie u pszczół ras afrykańskich zaznacza się ona w postaci króciutkiego zaostrzenia, widocznego na żyłce środkowej (Demianowicz 1978).
Występowanie tych różnic międzygatunkowych w użyłkowaniu skrzydła obserwował na Dalekim Wschodzie Ławriechin (1960), badając występujące obok siebie populacje pszczół. A. mellifica i A. cerana. Rodzima, na tamtejszym terenie dziko żyjąca, A. cerana charakteryzowała się tą drugą żyłką, której brakowało u obecnie użytkowanych tam pszczół, wywodzących się z Europy. Podobne spostrzeżenia opisuje także i Daniłowa (1960).
Różnice pomiędzy tymi dwoma gatunkami pszczół zostały opisane
strona 98już w 1900 roku przez Kożewnikowa, co cytuję za Ławriechinem (1960). Charakteryzuje je także Ałpatow (1948) z punktu widzenia systematyka. Według Kożewnikowa występowanie drugiej żyłki wskazuje na bardziej prymitywne użyłkowanie skrzydła gatunku Apis cerana.
U pszczół europejskich A. mellifica występuje pewna rozmaitość w rysunku żyłki środkowej w jej partii końcowej. Przedstawiamy na rysunku 1 według Goetzego (1940) ten fragment skrzydła tylnego, charakterystyczny dla ras europejskich A. m. carnica i A. m. mellifica, a także dla pszczół afrykańskich (A. mellifica) i gatunku A. cerana (pszczoła indyjska). U Apis carnica żyłka środkowa dołącza do żyłki promieniowej w sposób płynny (b). Natomiast u A. m. mellifica obserwuje się jej zagięcie (z) lub występuje w tym miejscu zgrubienie czy lekkie zaostrzenie, które u pszczół afrykańskich i u pszczół z Bliskiego Wschodu przechodzi w znaczniejszy „wyrostek” (w) — króciutki zaczątek czy resztkę tej drugiej żyłki, równoległej do żyłki promieniowej. Na te „zagięcia” i „zgrubienia” Goetze natrafiał szczególnie często, badając pszczoły na północy Niemiec, natomiast u alpejskiej Nigry przeważało „zagięcie”.
MATERIAŁ I METODYKA
Badania przeprowadzono na pszczołach robotnicach należących do trzech ras:
Apis mellifica carnica — próbki z 54 rojów zebrano na terenie Węgier w roku 1964,
Apis mellifica caucasica — próbki z 43 rojów pochodziły od matek importowanych z ZSRR w latach 1965—1972,
Apis mellifica mellifica — próbki z 54 rojów zebrano na terenie Norwegii w roku 1972.
Charakteryzowano na tylnym prawym skrzydle u 30 robotnic z jednego roju rysunek żyłki środkowej w części skrzydła, gdzie łączy się z nią żyłka promieniowa. Na wstępie zastosowano podział na trzy klasy: b, z i w, odpowiadający każdemu z trzech kolejnych rysunków skrzydła, oznaczonych tymi samymi symbolami na rysunku 1. Następnie opracowano inną klasyfikację, jako wynik analizy materiału badanego: przyjęto oznaczenia w stopniach, stosując skalę od 1 do 10, z dokładnością szacunku do 0,5 stopnia.
Materiał opracowano satystycznie, opierając się na wzorach z podręcznika Ruszczyca (1970).
WYNIKI
Na tylnym prawym skrzydle 4530 robotnic z trzech ras pszczoły miodnej w 35,1% przypadkach żyłka środkowa dołączyła do żyłki promieniowej
strona 99
w sposób płynny. Natomiast u 58,1% osobników występowało wyraźne jej zagięcie, a u 6,8% pozostałych pszczół przekształcało się ono w różnej długości zaostrzenia, często przedłużające się w żyłkę dodatkową, równoległą do końcowego odcinka żyłki promieniowej. Na podstawie tych różnic w rysunku żyłki środkowej w ogólnej ocenie zakwalifikowaliśmy pszczoły do trzech klas o roboczym oznaczeniu: bez „zagięcia” (b), z „zagięciem” (z) oraz „zaostrzenie” (w). Procentowa frekwencja w klasach dla poszczególnych ras przedstawiała się następująco:
| b | z | w | |
|---|---|---|---|
| Apis mellifica carnica | 66,9 | 32,0 | 1,1 |
| Apis mellifica caucasica | 34,8 | 64,1 | 1,1 |
| Apis mellifica mellifica | 3,5 | 78,2 | 18,3 |
Zarysowały się tu odrębności pomiędzy badanymi rasami. Poza tym brakowało wyraźnego rozgraniczenia między kolejnymi klasami, zwłaszcza w przypadku klas „b” i „z”. Występowały formy przejściowe, utrudniające jakościowe porządkowanie. Podobnie w klasie „w” stwierdzono
strona 100wielką różnorodność, od małego ale wyraźnego zaostrzenia do zdecydowanie wykształconej żyłki w kierunku końca skrzydła. Dlatego w badaniach przyjęto oznaczanie tej cechy w sposób ilościowy i do tego celu opracowano specjalną skalę stopniową od 1 do 10 (według rysunku 2). W stosunku do podziału na klasy wartości stopni przedstawiają się następująco:
| klasa „b” | 1—2,5 stopnia |
| klasa „z” | 3—4,5 stopnia |
| klasa „w” | 5≤ stopni. |

W szacowaniu kształtu żyłki środkowej na ogół nie wykraczano poza liczbę 6 stopni: tylko w 11 przypadkach (na 4530 robotnic) miało to miejsce. Najwyższa ocena jaką uzyskano wynosiła 9 stopni. Tych krańcowych wartości nie uwidoczniono na rysunku 3, gdzie zostały wykreślone krzywe zmienności tej cechy dla trzech ras oddzielnie. Widzimy, że jej rozkład w populacji zbliżony jest do rozkładu normalnego, co zachęciło nas do opracowania statystycznego, opartego na właściwościach matematycznych tego rozkładu.
Srednie wartości cechy przedstawiają się następująco:
| A. m. carnica | 2,42 |
| A. m. caucasica | 3,02 |
| A. m. mellifica | 4,20 |

Różnice pomiędzy nimi były istotne i znacznie przekraczały różnicę graniczną, która wynosiła 0,20 przy poziomie istotności 0,01. W opracowaniu statystycznym odrębność tych populacji pszczół pod względem różnic w użyłkowaniu skrzydła tylnego została zatem potwierdzona.
Wewnątrz rasy występowały dość duże różnice pomiędzy skrajnymi średnimi wartościami tej cechy dla rojów (rys. 4). W wielu przypadkach stwierdzono ich istotność. Wartość różnicy granicznej wynosiła tutaj dla a = 0,01 od 0,44 do 0,56 w zależności od rozstępu wielokrotnego testu Duncana (dla a = 0,05: od 0,34 do 0,44).
Zmienność osobnicza wewnątrz rojów układała się dość różnorodnie. Przeciętnie standardowe odchylenie wynosiło 0,6668, ale trafiały się od tej wartości nawet znaczne odchylenia, co ilustruję poniżej liczbowym zestawieniem rojów:

| S | A. m. carnica | A. m. caucasica | A. m. mellifica |
|---|---|---|---|
| ≤0,40 | 1 | 1 | 6 |
| 0,41—0,60 | 23 | 10 | 28 |
| 0,61—0,80 | 18 | 19 | 14 |
| 0,81—1,00 | 10 | 11 | 6 |
| 1,00< | 2 | 2 | — |
| liczba rojów | 54 | 43 | 54 |
Najbardziej wyrównane były pszczoły w rojach należących do A. m. mellifica: przeciętne S = 0,5746. Nieco mniejszym wyrównaniem charakteryzowały się roje A. m. carnica (S = 0,6557), natomiast u A. m. caucasica wystąpiła duża zmienność osobnicza (S = 0,7163). Zmienność pomiędzy rojami (pomiędzy średnimi dla rojów) tej ostatniej rasy była także duża. Wzrostowi wyrównania pszczół wewnątrz rojów towarzyszyło zatem zmniejszenie różnic pomiędzy rojami w obrębie rasy. Spróbujemy scharakteryzować standardowym odchyleniem stopień wyrównania populacji poszczególnych ras, traktując je jako: a) zbiór pszczół robotnic bez względu na ich przynależność rojową oraz jako b) zbiór rojów (średnich z rojów):
| a | b | |
|---|---|---|
| A. m. carnica | 0,7588 | 0,3600 |
| A. m. caucasica | 0,8806 | 0,5049 |
| A. m. mellifica | 0,6544 | 0,3030 |
| średnie | 0,7510 | 0,3894 |
Dla praktyki szczególne znaczenie ma ocena wyrównania populacji jako zbioru rojów (według punktu b), a więc ocena oparta na średnich arytmetycznych cech roju. Charakterystykę zmienności osobniczej ograniczamy bowiem tylko do populacji roju. Jest ona jednak niezbędna, jako pierwszy etap i składnik ogólnej oceny morfologicznej pszczół.
Ta zmienność indywidualna wewnątrz rojów stanowi 31% łącznej sumy zmienności, jaką uzyskano w wyniku podsumowania udziału poszczególnych komponentów wariancji, które obliczano rozkładając średni kwadrat odchylenia na części składowe. Na składnik zmienności między rojami w obrębie rasy przypada 9%, a na składnik pomiędzy rasami — 60%. Ze względu na duże zróżnicowanie pomiędzy rasami (60%), a stosunkowo niewielkie pomiędzy rojami (9%) oznaczany przez nas fragment użyłkowania skrzydła pszczoły można brać pod uwagę, jako cechę przydatną w taksonomii pszczół.
WNIOSKI
Rysunek żyłki środkowej w końcowej partii skrzydła tylnego pszczoły robotnicy można charakteryzować w sposób ilościowy. Populacje pszczoły, które reprezentowały rasy Apis mellifica carnica, A. m. cau-
strona 103casica i A. m. mellifica różnią się tą cechą. Nadaje się ona zatem do wyodrębniania ras w obrębie gatunku Apis mellifica i spełnia wymagania stawiane pod tym względem cechom morfologicznym przez naszą praktykę hodowlaną. Wprowadzenie tej cechy do oceny morfologicznej pszczół selekcjonowanych może ułatwić bonitację rojów pszczelich. Zastosowana metoda jej oznaczania jest prosta, łatwa do opanowania, nie wymaga dużego nakładu czasu i środków. Włączenie tej cechy do opisu morfologicznego pszczół dla celów pszczelarskiej praktyki hodowlanej należy poprzedzić badaniami populacji selekcjonowanych.
LITERATURA
Ałpatow W. W. (1948) — Porody miedonosnoj pczeły i ich ispolzowanije w sielskom chozjajstwie. Moskwa. Moskowskoje obszczestwo ispytatielnej prirody
Daniłowa Ł. W. (1960) — Niekotoryje morfołogiczeskije osobiennosti dikich dalniewostocznych (indyjskich) pczeł. Pczełowodstwo, 37(11): 26—27
Demianowicz A. (1978) — Hodowla pszczół, rozdział 2. Warszawa, PWRiL
Goetze G. (1940) — Die beste Biene. Leipzig. Verlag Liedloff, Loth, Michaelis
Ławrechin F. A. (1960) — Srawnitielnyje nabludienija za letnoj diejatielnostiju trutniej. Pczełowodstwo, 37(3): 43—45
Ruszczyc Z. (1970) — Metodyka doświadczeń zootechnicznych. Warszawa, PWRiL
ЖИЛКОВАНИЕ ЗАДНЕГО КРЫЛА МЕДНОСНОЙ ПЧЕЛЫ КАК ТАКСОНОМИЧЕСКАЯ ЧЕРТА
М. Громиш
Резюме
На заднем крыле у некоторых видов пчел, параллельно последной части лучевой жилки находится еще вторая жилка. Этой добавочной жилки нет у пчел, принадлежащих к виду Apis mellifica. Только у африканских пчел эта жилка выступает в форме короткого заострения. Учитывая наличие или отсутствие этого заострения изучено 4530 рабочих пчел (151 пчелиных роев) вида Apis mellifica,. принадлажених к породам: A. m.mellifica (Норвегия), A. m. carnica (Венгрия), A. m. caucasica (СССР). Констатировано, что эта черта подвергается дифференциации в популяции, как количественная черта. Для ее определения, применено условный масштаб от 1 до 10 градусов: 1 — полное отсутствие следа заострения, 10 — выступает жилка совсем сформированная (от 2 до 9 переходные формы). Результаты: средняя оценка в степенях: A. m. carnica — 2,42, A. m. caucasica — 3,02, A. m. mellifica — 4,20. Статистическая разработка подтвердила, что на основании этой черты можно определить принадлежность пчел к этим трем породам.
strona 104VENATION OF THE HIND WING OF THE HONEY BEE AS A TAXONOMIC FEATURE
Michał Gromisz
Summary
On the hind wing of some bee species, pararel to the terminal part of the radial vein, another vein is observed. This additional vein is not noticed in bees belonging to Apis mellifica sp. In African bees the vein appears in a form of a very short sharpening. 4530 worker bees (151 colonies) of Apis mellifica sp., belonging to A. m. mellifica (Norway), A. m. carnica (Hungary), and A. m. caucasica (USSR) were examined to determine the presence or absence of the sharpening. It was found that this feature is differentiated within the population as a quantitative one. The feature was designed according to the arbitrary 10 degree scale: 1 — no sharpening, 10 — vein fully developed, 2 to 9 — intermediate forms. Mean values for the particular races were as follows: A. m. carnica — 2.42, A. m. caucasica — 3.02, A. m. mellifica — 4.20. Statistical analysis confirmed that this feature allows to classifity bees into the above-mentioned races.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 98: „satystycznie” → statystycznie
- s. 99: „zaostrzenie” → zaostrzeniem
- s. 100: „Srednie” → Średnie
- s. 101, podpis rys. 4: „żółki” → żyłki
- s. 103, streszczenie: „МЕДНОСНОЙ” → МЕДОНОСНОЙ
- s. 103, streszczenie: „последной” → последней
- s. 103, streszczenie: „принадлажених” → принадлежащих
- s. 104, streszczenie: „pararel” → parallel
- s. 104, streszczenie: „classifity” → classify
