ROŚLINY POKARMOWE I ZNACZENIE GOSPODARCZE SMUKLIKA RDZAWONOGIEGO – HALICTUS RUBICUNDUS (CHRIST) (APOIDEA, HALICTIDAE)
tekst: Andrzej Ruszkowski, Mieczysław Biliński, Janina Gosek, Krystyna Kaczmarska, Andrzej Kosior
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXXVIII, 1994 — Andrzej Ruszkowski, Mieczysław Biliński, Janina Gosek, Krystyna Kaczmarska, Andrzej Kosior
strona 203PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XXXVIII 1994
Andrzej Ruszkowski, Mieczysław Biliński, Janina Gosek, Krystyna Kaczmarska
Instytut Sadownictwa i Kwiaciarstwa, Oddział Pszczelnictwa, ul. Kazimierska 2, 24-100 Puławy
Andrzej Kosior
Zakład Ochrony Przyrody PAN, ul. Lubicz 46, 31-512 Kraków
Streszczenie
Badania prowadzono w latach 1960-1992, głównie w okolicy Puław, ale dorywczo także w innych rejonach. Wykorzystano również dane z literatury. Ustalono listę roślin oblatywanych przez smuklika rdzawonogiego, obejmującą 107 gatunków z 24 rodzin. Najchętniej odwiedzał on Compositae. Główne jego rośliny pokarmowe to mniszek, brodawnik i wierzby. Wydaje się, że może on odgrywać pewną rolę w zapylaniu rzepaku, lucerny mieszańcowej i siewnej oraz koniczyny czerwonej. Należy chronić miejsca gniazdowania tego gatunku smuklika oraz wierzby, mniszek i brodawnik w sąsiedztwie upraw nasiennych lucerny i koniczyny.
Słowa kluczowe: smuklik, rośliny pokarmowe, zapylanie, lucerna, koniczyna, rzepak, ochrona środowiska, pszczoły samotnice.
WSTĘP I METODYKA
Smuklik rdzawonogi – Halictus (s. str.) rubicundus (Christ) należy do pospolitych gatunków pszczół samotnic, a ponieważ nie zostało dotąd ustalone jego znaczenie gospodarcze podjęliśmy tu opracowanie listy. jego roślin pokarmowych oraz określenie jego potencjalnej roli w zapylaniu roślin uprawnych.
Metodykę zastosowaliśmy analogiczną jak w poprzednich pracach o smuklikach (Ruszkowski i in. 1994 ab). Okazy smuklików oznaczał A.Ruszkowski, on też nadał polską nazwę temu gatunkowi.
WYNIKI I WNIOSKI
Smuklik rdzawonogi obserwowany był na 107 gatunkach roślin (tab. 1) z 24 rodzin, głównie zaś ze złożonych (48%), motylkowych (9%), wierzbowatych (8%), różowatych (7%), wargowych (6%), krzyżowych (4%),
strona 204jaskrowatych (3%), szczeciowatych (3%) i wrzosowatych (2%). Smuklik ten jest, jak widzimy, jeszcze silniej związany z rodziną złożonych niż H.maculatus Smith (Ruszkowski i in. 1994 b). Smuklik ten łowiony był w okolicy Puław od 20.IV do 3.IX, a także w woj. zamojskim, siedleckim, olsztyńskim, radomskim, szczecińskim, gorzowskim, zielonogórskim, krośnieńskim, a nawet na Węgrzech, w Nowosybirsku i płn. Libii.
Najwierniej i najliczniej oblatywał smuklik rdzawonogi – mniszek lekarski, brodawnik (zwłaszcza jesienny) i wierzby (zwłaszcza iwę); wiernie i czasem licznie odwiedzał również – chabry, oset, ostrożeń, podróżnik, jastrzębiec, starzec, nawłoć, lucernę, koniczynę czerwoną, jasnotę purpurową, macierzankę, rzepak i czarcikęs; wiernie, ale raczej nielicznie – krwawnik, podbiał, pięciornik, komonicę, wrzos, borówki i jaskier; czasem licznie – stokrotkę, węgierkę, jabłoń, miłek i driakiew.
Wydaje się, że pewną rolę może on spełniać jako zapylacz lucerny mieszańcowej, koniczyny czerwonej oraz rzepaku. Niewątpliwie więc gatunek ten wart jest ochrony miejsc jego gnieżdżenia się oraz rozmnożenia – poprzez zapewnienie mu ciągłości taśmy pokarmowej, co wiosną związane jest głównie z wierzbami i mniszkiem, a jesienią z mniszkiem i brodawnikiem. Ważne więc byłoby dla zwiększenia liczebności tego smuklika, aby rośliny te kwitły w pobliżu pól lucerny, koniczyny i rzepaku przed kwitnieniem i po przekwitnięciu zapylanych upraw.
Tabela 1 Rośliny pokarmowe smuklika rdzawonogiego Food plants of Halictus rubicundus (Christ)¹
| Rodzina i gatunek rośliny / Plant family and plant species | Miejscowość i autorzy / Localities and authors¹ |
|---|---|
| 1 | 2 |
| COMPOSITAE | 2 |
| Achillea millefolium L. | 12,13,40 |
| Bellis perennis L. | 37m,41 |
| Carduus acanthoides L. | 10,12,14,40m; C.sp.13,37,43m |
| Centaurea biebersteini Dec. | 38 |
| C.jacea L. | 20,28,40 |
| C.rhenana Bor. | 12 |
| C.scabiosa L. | 14,16 |
| C.stoebe | 33; C.sp.43m |
| Chrysanthemum leucanthemum L. | 40 |
| Cichorium intybus L. | 12,13,15,37,40,44m |
| Cirsium arvense (L.) Scop. | 11,12,17,40,44m |
| C.lanceolatum (L.) Scop. | 44m; C.sp.37 |
| Crepis biennis L. | 40 |
| C.tectorum L. | 40 |
| 1 | 2 |
|---|---|
| Echinops sphaerocephalus L. | 40 |
| Erigeron annuus (L.) Pers. | 12 |
| Helichrysum arenarium (L.) Moench | 18 |
| Hieracium pilosella L. | 14,41: H.sp.2,31m |
| Hypochoeris radicata L. | 15,40 |
| Inula britannica L. | 33 |
| I.ensifolia L. | 12 |
| Leontodon autumnalis L. | 15,17,33,36,41,44m |
| L.hispidus L. | 12,33m; L.sp.29,31,45m |
| Matricaria | 2 |
| Picris hieracioides L. | 40 |
| Senecio erucifolius L. | 41 |
| S.jacobaea L. | 36,38,41 |
| S.paluster (L.) DC. | 14 |
| S.vernalis W. et K. | 14,15,17,25m; S.sp.18 |
| Solidago gigantea Ait. | 12 |
| S.virga-aurea L. | 25,41,44m; S.sp.43m |
| Sonchus arvensis L. | 13,40 |
| Tanacetum vulgare L. | 2,41 |
| Taraxacum officinale Web. | 2,9,12,14,15,17,22,30,36,40,41 25m,29m,31m,43-44m; T.sp.45m |
| Thrincia hirta Roth | 41 |
| Tussilago farfara L. | 36,41,45 |
| ROSACEA | |
| Dryas octopetala L. | 45 |
| Cerasus vulgaris L. | 4 |
| Crataegus oxyacantha L. | 41; C.sp.14 |
| Malus domestica Borb. | 4m; M.sp.39 |
| Padus avium Mill. | 45 |
| Pirus communis L. | 4,40 |
| Potentilla anserina L. | 41 |
| P.arenaria Borkh. | 14; P.sp.29,36 |
| Prunus domestica L. | 4m |
| Rubus idaeus L. | 45; R.sp.12 |
| Sorbus aucuparia L. | 40 |
| PAPILIONACEAE | |
| Anthyllis vulneraria L. | 45 |
| Genista anglica L. | 41 |
| G.tinctoria L. | 40 |
| Lotus corniculatus L. | 17,40,41 |
| Medicago lupulina L. | 41 |
| M.media Pers + M.sativa L. | 5m,7,8,12,34,35,35a |
| Ononis arvensis L. | 12 |
| Trifolium minus Relh. | 15; T.sp.45 |
| T.pratense L. | 5m,7,8,23,27,32,33 |
| 1 | 2 |
|---|---|
| LABIATAE | |
| Ballota nigra L. | 19 |
| Lamium purpureum L. | 2,17,44m |
| Leonurus cardiaca L. | 12 |
| Nepeta cataria L. | 13 |
| Thymus pulegioides L. | 12; Th.sp.9m,18,24,31 |
| Th.serpyllum L. | 12,41 |
| CRUCIFERAE | |
| Brassica napus L. | 1,6,21m²,26 |
| B.oleracea L. | 41 |
| B.rapa L. | 25,41 |
| Capsella bursa-pastoris Moench | 15 |
| Erophila verna (L.) C.A.M. | 41 |
| Sinapis arvensis L. | 15,29 |
| SALICACEAE | |
| Salix amygdalina L. | 41 |
| S.caprea L. | 12,14,17 |
| S.purpurea L. | 12; S.sp.2,14m,20 |
| S.repens | 41; S.sp.29m,30,36,41,44-45m |
| ERICACEAE | |
| Calluna vulgaris (L.) Salisb. | 3,13,41 |
| Vaccinium myrtillus L. | 17,41 |
| V.uliginosum L. | 40 |
| V.vitis-idaea L. | 15 |
| RANUNCULACEAE | |
| Adonis vernalis L. | 16m |
| Caltha palustris L. | 41 |
| Ranunculus acer L. | 12 |
| R.repens L. | 41; R.sp.1,2,40 |
| DIPSACACEAE | |
| Knautia arvensis (L.) Coult. | 12 |
| Scabiosa | 31m |
| Succisa pratensis Moench | 20,40m,41 |
| UMBELLIFERAE | |
| Anthriscus silvestris (L.) Hoffm. | 41 |
| Daucus carota L. | 1 |
| Peucedanum | 42 |
| CARYOPHYLLACEAE | |
| Cerastium arvense L. | 41 |
| Stellaria holostea L. | 41 |
| S.media Vill. | 41 |
| 1 | 2 |
|---|---|
| CAMPANULACEAE | |
| Campanula trachelium L. | 14 |
| Jasione montana L. | 41 |
| CRASSULACEAE | |
| Sedum bolonience Lois. | 14 |
| S.spurium M.B. | 12 |
| SAXIFRAGACEAE | |
| Ribes nigrum L. | 4m |
| R.grossularia L. | 40 |
| SCROPHULARIACEAE | |
| Veronica chamaedrys L. | 15 |
| V.sibirica L. | 13 |
| INNE – OTHER | |
| Aesculus hippocastanum L. | 40 |
| Anchusa officinalis L. | 20 |
| Armeria vulgaris Willd. | 41 |
| Berberis vulgaris L. | 40,45 |
| Frangula alnus Mill. | 45 |
| Gagea | 17 |
| Orchis maculata L. | 15 |
| Phellandrium aquaticum L. | 41 |
| Tilia tomentosa Moench | 1 |
ODNOŚNIKI – NOTES:
¹ m – Liczny oblot – A frequent visiting Liczby oznaczają tu miejscowości, lata i autorów (w nawiasach województwa): The numbers indicated the localities, years and authors (in parenthesis the provinces):
LUBELSZCZYZNA – POLAND (provinces: Lublin, Chełm, Zamość):
- Puławy (Lublin) 1964-1991 leg. A.Ruszkowski, J.Gosek, K.Kuna, M.Biliński;
- Gołąb (Lublin) 1987-1989 leg. K.Kaczmarska, A.Ruszkowski, J.Gosek;
- Wojszyn (Lublin) 1990 leg. J.Wojdaszka;
- Lublin (Lublin) (Anasiewicz 1972);
- Elizówka (Lublin) (Anasiewicz 1973);
- (Lublin) (Miczulski 1967 cit. Banaszak 1982);
- Chełm (Chełm) (Anasiewicz 1973);
- Łabunie (Zamość) (Anasiewicz 1973);
- Gliniska (Zamość) 1985-1987 leg. A.Kosior, T.Pawlikowski;
- Romanów (Zamość) 1986 leg. A.Kosior;
- Wożuczyn (Zamość) 1974 leg. Z.Mirek;
- (Zamość) (Kosior, Fijał 1992).
WIELKOPOLSKA – POLAND (provinces: Poznań, Bydgoszcz, Piła):
- Poznań (Poznań) (Banaszak 1973a, 1976a);
- (Bydgoszcz + Piła) (Torka 1912, 1932);
POMORZE – POLAND, POMERANIA:
- Wschodnie Pomorze – East Pomerania (Alfken 1909, 1912a);
- Rejon dolnej Wisły – Lower Vistula Valley (Banaszak 1980);
- Zachodnie Pomorze – West Pomerania (Blüthgen 1919);
- Wolin-isle (Banaszak 1973b);
- Barnisław (Szczecin) 1974 leg. M.Biliński.
ŚLĄSK – POLAND, SILESIA:
- Śląsk – Silesia (Dittrich 1903);
- Dolny Śląsk – Lower Silesia (Gałuszkowa 1965);
- Babia Góra – mountains (Dylewska 1966).
Inne rejony POLSKI – Other regions of POLAND:
- Załazy (Radom) 1974 leg. A.Kosior;
- Trzebiatów (Siedlce) 1974 leg. Z.Mirek;
- Mazury (Olsztyn + Suwałki) (Alfken 1912b);
- Mazury (Olsztyn) (Wengris 1973 – cit. Banaszak 1982);
- Templewo (Gorzów) 1974 leg. M.Biliński;
- Lubinicko (Zielona Góra) 1972 leg. K.Kaczmarska;
- Ojców (Kraków) (Dylewska 1988);
- Pieniny – mountains (Nowy Sącz) (Dylewska, Noskiewicz 1963);
- Tatry – mountains (Nowy Sącz) (Dylewska 1991);
- Stara Wieś (Krosno) 1972 leg. M.Biliński.
SŁOWACJA – SLOVAKIA:
- (Beláková 1970, 1971, 1977).
WĘGRY – HUNGARY:
- Gödöllö 1982 leg. M.Biliński;
- (Moczar, Böjtös 1957); 35a. (Tanács 1977).
LITWA LITHUANIA:
- Wileńszczyzna (Adolph 1934, 1937).
UKRAINA:
- Lwowskie (Noskiewicz 1922);
- (Bramson 1879).
NORWEGIA – NORWAY:
- Zachodnia Norwegia – West Norway (Løken 1956).
Głównie NIEMCY i AUSTRIA – Mainly GERMANY and AUSTRIA:
- (Müller 1873);
- (Alfken 1914);
- (Hedicke 1922);
- (Friese 1926);
- (Stoeckhert 1932);
- (Dylewska 1993).
² 12 miejscowości – 12 localities.
strona 209LITERATURA
Adolph W. (1934) – Materiały do znajomości fauny pszczół Wileńszczyzny. Pr.Tow.Przyj.Nauk, Wilno, 8:217-254 (1993).
Adloph W. (1937) – Zespoły wiosenne pszczół w Ponarach pod Wilnem. Pr.Tow.Przyj.Nauk, Wydz.Nauk Mat. i Przyr., Wilno, 11.
Alfken J.D. (1909) – Beitrag zur Kenntnis der Apidenfauna von Westpreussen (Sammelbericht). Ber.Westpr.Bot.-zool.Ver., Danzig, 31:101-123.
Alfken J.D. (1912a) – Die Bienenfauna von Westpreussen. Ber.Westpr.Bot.-zool.Ver., Danzig, 34:1-96.
Alfken J.D. (1912b) – Die Bienenfauna von Ostpreussen. Schr.Physiol.-ökon.Gesell., Königsberg, 53:114-182.
Alfken J.D. (1914) – Die Bienenfauna von Bremen. Abh.Naturwiss.Ver.Bremen, 22:1-220.
Anasiewicz A. (1973) – Błonkówki pszczołowate (Apoidea, Hymenoptera) występujące na plantacjach lucerny mieszańcowej (Medicago media Pers.) i skład florystyczny zebranego przez nie pyłku. Rozpr.Nauk., AR Lublin, 5:1-39.
Banaszak J. (1973a) – Pszczołowate (Apoidea) okolic Poznania. Bad.Fizjogr.Pol.Zach., B, 26:33-78.
Banaszak J. (1973b) – Pszczołowate (Apoidea) Wolińskiego Parku Narodowego. Bad.Fizjogr.Pol.Zach., B,26:79-88.
Banaszak J. (1976) – Pszczoły (Hymenoptera: Apoidea) Ogrodu Botanicznego w Poznaniu. Bad.Fizjogr.Pol.Zach., C,29:71-85.
Banaszak J. (1980) – Pszczoły (Apoidea, Hymenoptera) siedlisk kserotermicznych rejonu dolnej Wisły. Fragm.Faun., 25(19):335-360.
Banaszak J. (1982) – Występowanie i liczebność pszczół (Hymenoptera, Apoidea) na rzepaku ozimym. Bad.Fizjogr.Pol.Zach., C,33:117-127.
Beláková A. (1970) – Bees (Apoidea) of Querco-Carpinetum at Báb. Res.Project Báb, Progr.Rep. I, Bratislava, :203-210.
Beláková A. (1971) – Včely (Apoidea) z niektórých významných oblasti Slovenska. Ent.Probl., Bratislava, 10:141-190.
Beláková A. (1977) – Včely (Apoidea) okolia Zemplínskej Šíravy. Acta Fac.Rer.Nat.Univ.Comen.-Zoologia, 22:109-123.
Blüthgen P. (1919) – Die Bienenfauna Pommerns. Stett.Ent.Z., Stettin, 80:65-131.
Bramson K.Z. (1879) – Die Hymenoptera Mellifera der Umgegend von Jekaterinoslaw. Bull.Soc.Nat.Mosc.
Dittrich R. (1903) – Verzeichnis der bisher in Schlesien aufgefundenen Hymenopteren. I. Apidae. Z.Ent., Breslau, 28:19-54.
Dylewska M. (1966) – Apoidea Babiej Góry. Acta Zool.Crac., 11:112-175.
Dylewska M. (1988) – Apoidea of the Ojców National Park. Part. I. Colletidae, Halictidae, Andrenidae, Melittidae, Megachilidae, Anthophoridae. Acta Zool.Crac., Zool., 30:19-72.
Dylewska M. (1991) – Apoidea of the Tatra Muntains and the adjacent area. Part I. Colletidae, Andrenidae, Halictidae, Megachilidae and Anthophoridae. Acta Zool.Crac., 34(1):189-265.
Dylewska M. (1993) – Apoidea (except Apidae) on the northern slopes of the Hohe Tauern Mts. Acta Zool.Crac., 35(3):509-564.
Dylewska M., Noskiewicz J. (1963) – Apoidea of the Pieniny National Park. Part II. Colletidae, Andrenidae, Halictidae, Melittidae, Apidae (Nomada Scop.). Acta Zool.Crac., 8(13):477-532.
Friese H. (1926) – Die Bienen, Wespen, Grab- un Goldwespen. Die Insecten Mitteleuropas, insbesondere Deutschland. Stuttgart.
strona 210Hedicke H. (1922) – Die Hymenopterenfauna des Gr.-Machnower Weinbergs bei Mittenwalde (Mark). Dt.Ent.Z., Berlin, 3.
Kosior A., Fijał J. (1992) – Analiza faunistyczno-ekologiczna owadów pszczołowatych Apoidea województwa zamojskiego. Stud.Ośr.Dokum.Fizjogr., 20:13-53.
Løken A. (1956) – Pollination Studies in Apple Orchards of Western Norway. Proceedings Tenth Intern.Congr. of Entomol., 4.
Móczár L., Böjtös Z. (1957) – Die Luzerne bestäubende Bienenarten in Ungarn. Magy.tud.Acad.Agrartud.osztály Közlem, 147-178.
Müller H. (1873) – Die Befruchtung der Blumen durch Insecten und die gegenseitigen Anpassungen beider, Leipzieg.
Noskiewicz J. (1922) – Pszczołowate okolic Lwowa. Spraw.Komisji Fizj., 55-56.
Ruszkowski A., Biliński M., Kaczmarska K., Gosek J., Kosior A. (1994a) – Rośliny pokarmowe smuklika koniczynowca Halictus tumulorum (L.) (Apoidea, Halictidae) oraz jego znaczenie gospodarcze. Pszczeln.Zesz.Nauk., 38:183-193.
Ruszkowski A., Kaczmarska K., Gosek J., Kunowa K., Biliński M., Kosior A. (1994b) – Rośliny pokarmowe i znaczenie gospodarcze smuklika plamistego – Halictus maculatus Smith (Apoidea, Halictidae). Pszczeln.Zesz.Nauk.; 38:195-202
Stoeckhert F.K. (1933) – Die Bienen Frankens (Hym., Apid.). Dt.Ent.Z., Berlin, 1932.
Tanács L. (1977) – Flower-visiting bees in lucerne fields near Szeged. Acta Agronom.Acad.Scient.Hung., 26:419-425.
Torka V. (1912) – Die Bienen der Provinz Posen. Z.Naturwiss.Abt.Posen, 20:97-181.
Torka V. (1932) – Nachträge zu meiner Veröffenlichung über „Die Bienen der Provinz Posen”. Dt.Wiss.Z.f.Polen.
FOOD PLANTS AND AN ECONOMIC IMPORTANCE OF HALICTUS RUBICUNDUS (CHRIST) (APOIDEA, HALICTIDAE)
A. Ruszkowski, M. Biliński, J. Gosek, K. Kaczmarska, A. Kosior
Summary
The list of food plants for Halictus rubicundus (Christ) was compiled on the basis of own investigations, carried out during 1960-1992 (mainly at Puławy and in the neighbourhood but occasionally also in other regions) and of literature. The list contained 107 species of 24 plant families.
This Halictus species visited most willingly the flowers of Compositae. The main food plants for this bee species were: Taraxacum, Leontodon and Salix. It seems, this bee may be a pollinator of rape, lucerne and red clover. Its nest sites and growing plants of Salix, Taraxacum and Leontodon should be protected near seed-cultures of lucerne and red clover.
Keywords: Halictus, food plants, pollination, lucerne, red clover, rape, protection, solitary bees.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 205, tab. 1: „ROSACEA” → ROSACEAE
- s. 207, tab. 1: „bolonience” → boloniense
- s. 209, piśmiennictwo: „Adloph” → Adolph
- s. 209, piśmiennictwo: „niektórých” → niektorých
- s. 209, piśmiennictwo: „oblasti” → oblastí
- s. 209, piśmiennictwo: „Muntains” → Mountains
- s. 209, piśmiennictwo: „un Goldwespen” → und Goldwespen
- s. 210, piśmiennictwo: „Leipzieg” → Leipzig
- s. 210, piśmiennictwo: „Veröffenlichung” → Veröffentlichung
