CHARAKTERYSTYKA MORFOLOGICZNA PSZCZÓŁ RASY KRAIŃSKIEJ IMPORTOWANYCH DO POLSKI W 1978 ROKU
tekst: Michał Gromisz, Joanna Troszkiewicz
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXV, 1981 — Michał Gromisz, Joanna Troszkiewicz
strona 105PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE ROK XXV 1981
Michał Gromisz i Joanna Troszkiewicz
Oddział Pszczelnictwa ISK i Centralna Stacja Hodowli Zwierząt
WPROWADZENIE
Na terenie Polski, w rejonie Karpat występuje pszczoła kraińska (Apis mellifica carnica). Tamtejsi hodowcy od dawna selekcjonują pszczołę tego typu, nieco różną od jej odmian na południu Europy. Pszczoła kraińska cieszy się wśród pszczelarzy różnych narodowości dobrą, ustaloną już na trwale opinią. U nas w ostatnich latach wzrosło bardzo zainteresowanie tą rasą pszczół, przede wszystkim jako komponentem do krzyżowania międzyrasowego. Podjęto więc import matek rasy kraińskiej z Austrii i Jugosławii.
Pracę hodowlaną w warunkach bogactwa importowanych pszczół może ułatwić poznanie cech populacji wprowadzanej, tak jak i znajomość cech populacji selekcjonowanych w ogóle, jako sprawdzian przynależności rasowej. Sposób ten stosujemy w naszej hodowli zarodowej, gdzie bierze się pod uwagę trzy rasy pszczół (Gromisz 1981). Do tego celu najlepiej nadają się cechy morfologiczne (Gromisz 1978).
W literaturze fachowej można znaleźć sporo opracowań i wzmianek na temat pszczoły rasy kraińskiej. Dorobek piśmienniczy jest niemały także i od strony jej morfologicznego opisu. W dużej mierze dotyczy on standardów hodowlanych i sprawozdań z przebiegu prac selekcyjnych, albo stanowi dopełnienie obszerniejszych kompleksowych analiz (Goetze 1940, 1959, Ałpatow 1948, Bakk 1955, Carlisle 1955, Droege 1960, Hunkeler 1961, Hejtmanek 1962, Bährmann 1964, Bährmann, Gromisz, Vesely 1966, Ruttner 1967, 1969, Gromisz i Cieśla 1973, Gromisz i inni 1974, Gromisz i Skowronek 1975, Gubin 1976, Kepena 1978).
Wszystkie te, chociażby fragmentaryczne, opisy wzbogacają nasze wiadomości o pszczole kraińskiej, która w obrębie swojego naturalnego
strona 106geograficznego zasięgu tworzy wiele lokalnych form, nieraz znacznie różniących się także i pod względem morfologicznym (Ruttner 1960, Gromisz 1967, 1968, Gubin 1973, Dreher 1976). Nasze wiadomości o kraińce ciągle są jeszcze niepełne. Świadczy o tym chociażby opisana przez Szlachowa (1977) jedna z lokalnych populacji, występujących na terenie Jugosławii. Poza tym prace selekcyjno-hodowlane oraz adaptowanie pszczół tej rasy na nowych areałach, na przykład w NRD i RFN, mogą pogłębiać te różnice, co nie jest bez znaczenia dla pszczelarzy.
Celem tej pracy było scharakteryzowanie pod względem morfologicznym pszczół kraińskich (Apis mellifica carnica) importowanych ostatnio do Polski.
MATERIAŁ I METODA
W roku 1979 pobrano próbki pszczół od 166 rojów, z matkami oryginalnymi Apis mellifica carnica, które importowano głównie w roku 1978. Matki te pochodziły z Austrii — 95 matek, oraz z Jugosławii — 71 matek, i stanowiły część importowanych partii, które liczyły w tym roku ogółem 660 matek tej rasy (Austria — 429, Jugosławia — 231). Importowane matki trafiały przede wszystkim do pasiek reprodukcyjnych na terenie całego kraju (rys. 1). Próbki pszczół zostały zgromadzone za pośrednictwem Okręgowych Stacji Hodowli Zwierząt.
Pobierania próbek, ich utrwalania i potem oznaczanie cech morfologicznych dokonano według metodyki przyjętej przez Instytut Sadownictwa i Kwiaciarstwa w tego rodzaju badaniach (Bornus, Demianowicz, Gromisz 1966). W próbce z każdego roju mierzono na 30 robotnicach następujące cechy: szerokość IV tergitu odwłokowego, długość języczka i indeks kubitalny. Następnie obliczano średnie arytmetyczne wartości cech dla rojów i na tych liczbach przeprowadzono dalszą analizę, a mianowicie:
- obliczano średnie arytmetyczne i standardowe odchylenia oddzielnie dla populacji importowanych matek z Austrii i z Jugosławii, określanych jako populacje regionalne,
- obliczano średnie wartości cech dla populacji zbiorczej (łącznie z Austrii i z Jugosławii) dwoma sposobami: średnie ważone i średnie z sumy średnich dla populacji regionalnych,
- ułożono modele matematyczne dla A. m. carnica populacji regionalnych i populacji zbiorczej według wzorów podanych przez Bornusa i Gromisza (1969) z uwzględnieniem późniejszych modyfikacji, które polegały między innymi na odróżnianiu „wartości znormalizowanych cech” i „wskaźników podobieństwa” (Gromisz 1981). Wartości znormalizowane cechy (z) obliczano według wzoru:
z = (x—x̄) : S
strona 107
w którym x oznacza średnią rzeczywistą wartość danej cechy ocenianego roju, x̄ — średnią wartość tej cechy dla populacji, a S — standardowe odchylenie. Natomiast wzór na wskaźnik podobieństwa (y) tego roju do populacji modelowej pod względem pojedynczej cechy jest następujący:
y = /z/
- ułożono równanie do obliczania ogólnego średniego wskaźnika podobieństwa (Y) dowolnego roju pod względem trzech oznaczonych cech, korzystając z wzoru (Gromisz 1981):
Y = Σy/n
strona 108w którym n symbolizuje liczbę badanych cech; w naszym przypadku n = 3, aΣy oznacza sumę wskaźników podobieństwa tego roju w zakresie szerokości IV tergitu, długości języczka i indeksu kubitalnego.
Przykłady do obliczeń statystycznych, przede wszystkim oceny istotności różnic (test Duncana) zaczepnięto z podręcznika Ruszczyca (1970). Odchylenia standardowe średnie dla populacji regionalnych obliczano z sumy kwadratów odchyleń i z sumy stopni swobody.
Porządkując materiał badawczy w celu ułożenia modelów populacji, przeprowadzono wstępną ogólną jego ocenę i na podstawie analizy matematycznej oraz dokumentacji próbek wykluczono niektóre roje, jako zdecydowanie wątpliwie pod względem przynależności do tych populacji.
Szerokość IV tergitu i indeks kubitalny oznaczano we wszystkich 166 badanych rojach, natomiast długość języczka w 161 rojach.
WYNIKI
SELEKCJA PRÓBEK PSZCZÓŁ
W celu wstępnego uporządkowania wyników pomiarów morfologicznych zestawiono średnie cech dla rojów w szeregach rozdzielczych. Rzucały się w oczy niektóre wartości średnie, oderwane zupełnie w szeregu od głównego ich zbioru. Ten układ korespondował z informacjami, jakie można było znaleźć w dokumentacji próbek pszczół, co do ich reprezentatywności. W kilku przypadkach nie miano całkowitej pewności, że pobierane robotnice pochodzą wyłącznie od matek importowanych, możliwa bowiem była domieszka w rodzinie pszczół rodowodowo obcych, a więc z pewnością i różnych morfologicznie.
Taki stan rzeczy upoważniał nas do przeprowadzenia selekcji wśród próbek pszczół. W rezultacie do dalszego opracowania pozostały 152 próbki pszczół na łączną ich początkową liczbę 166, czyli zostało wyeliminowane 8,4%, w tym od matek z Austrii — 6,7%, a od matek z Jugosławii — 11,3%. „Wybrakowanym” rojom poświęcimy trochę miejsca dalej, natomiast na rycinie 2 przedstawiamy krzywe zmienności cech rojów, które uważamy za reprezentatywne dla populacji matek rasy A. m. carnica, importowanych z Austrii i z Jugosławii.
POZIOM CECH
Szerokość IV tergitu odwłokowego. Średnia wartość tej cechy dla populacji A. m. carnica z Austrii wynosiła 2,295 mm, a dla A. m. carnica z Jugosławii — 2,289 mm. Zakres zmienności średnich z rojów obu tych populacji był zbliżony: od 2,23 mm do 2,36 mm — Austria i od 2,23 mm do 2,34 mm — Jugosławia, i stosunkowo niewielki. Większość badanych
strona 109rojów mieściła się w przedziale od 2,27 mm do 2,30 mm (odpowiednio 55,1% i 58,7%), a prawie wszystkie znalazły się w przedziale od 2,25 mm do 2,32 mm: 84,3% i 93,6%. Wyrównanie populacji „jugosłowiańskiej” było nieco większe. Szerokość IV tergitu uważamy za wskaźnik wielkości ciała pszczoły. W porównaniu do pszczół innych ras opisywaną przez nas krainkę można określić jako pszczołę średniej wielkości. Jest ona większa od robotnic rasy kaukaskiej, ale ustępuje rozmiarami odwłoka pszczole środkowoeuropejskiej.
Długość języczka. Rozkład tej cechy na wykresie nie wygląda tak dobrze, jak rozkład szerokości IV tergitu odwłokowego. Dotyczy to przede wszystkim matek jugosłowiańskich. Mamy tu na myśli nie tyle dużą rozpiętość pomiędzy krańcowymi wartościami średnich z rojów, od 6.29 mm do 6,72 mm, co odbiegającą od rozkładu normalnego ich frekwencją w poszczególnych klasach, jak to dobrze ilustruje krzywa zmienności tej cechy na rysunku 2. Wyraźnie zarysowane dwa jej wierzchołki nie przemawiają za jednorodnością tej populacji. Nasuwa się sugestia, że matki importowane z Jugosławii pochodziły ze źródeł, w których pszczoły różniły się znacznie długością języczka. Znaczyłoby to, że na terenie tego kraju występują populacje pszczół, czy to hodowlane, czy nieselekcjonowane, wykazujące pewne odrębności pod względem morfologicznym. O kraince austriackiej nie można tego powiedzieć, chociaż importowane matki tej rasy pochodziły od kilku hodowców. Średnia długość języczka robotnic tej populacji regionalnej wynosiła 6,522 mm, natomiast jugosłowiańskiej — 6,549 mm. Selekcjonowane w Polsce pszczoły rasy krańskiej linii Beskidka mają nieco krótsze języczki: średnią obliczamy na 6,46 mm. Pszczoły kraińskie długością języczka zajmują pośrednie miejsce pomiędzy rasą środkowoeuropejską (krótkie języczki) a rasą kaukaską (długie języczki).
Indeks kubitalny. Średnie wartości tej cechy pszczół pochodzenia austriackiego i jugosłowiańskiego były sobie bliskie: x̄ = 47,3 i x̄ = 46,6. Na tym nie kończy się podobieństwo tych populacji. Odpowiadające im krzywe zmienności indeksu kubitalnego miały podobny kształt, z wyraźnie widocznymi dwoma wierzchołkami. Powtarza się więc tutaj sytuacja, jaką omówiono przy długości języczka populacji wywodzącej się od matek importowanych z Jugosławii. Można zatem dopatrywać się braku jednorodności wśród pszczół rasy kraińskiej oferowanych nam przez hodowców, przede wszystkim jugosłowiańskich, ale także i austriackich. W każdym bądź razie obok licznej grupy rojów A. m. carnica o wartości indeksu kubitalnego bliskiej 44—46, występowała inna spora grupa wokół przedziału 50—52. Pojedyncze roje sięgały natomiast wartości 58. Dolna granica wynosiła 37. W niższych klasach wartości indeksu kubitalnego frekwencja rojów z matkami jugosłowiańskimi była stosunkowo liczniejsza, niż rojów z matkami pochodzenia austriackiego. Średnia wartość indeksu kubitalnego naszej linii Beskidka wynosiła 51,2. W porównaniu do pszczół innych ras, użytkowanych w Polsce, A. m. carnica charakteryzuje się najniższą wartością indeksu kubitalnego.
strona 110Ocena istotności różnic. Różnice wartości cech pomiędzy dwiema populacjami regionalnymi nie były istotne, nawet przy poziomie 0,05. Z punktu widzenia statystycznego brakuje zatem podstaw do traktowania tych populacji jako odrębnych pod względem morfologicznym. Obliczono przeto średnie arytmetyczne wartości cech dla łącznej liczby rojów, jako średnie z sumy dwóch średnich dla regionalnych populacji oraz jako średnie ważone. Różnice wynikające ze sposobu obliczania były nieznaczne (tab. 1). Z trzech określanych cech najbardziej dzieliła po-
Tabela 1 Średnia wartość cech pszczół kraińskich
| Cecha | Populacje regionalne: Austria a | Populacje regionalne: Jugosławia b | Populacja zbiorcza: (a + b):2 | Populacja zbiorcza: średnia ważona |
|---|---|---|---|---|
| Szerokość IV tergitu w mm | 2,295 | 2,289 | 2,292 | 2,293 |
| Długość języczka w mm | 6,522 | 6,549 | 6,536 | 6,533 |
| Indeks kubitalny | 47,3 | 46,6 | 47,0 | 47,0 |
pulację austriacką od jugosłowiańskiej długość języczka. Różnica stwierdzona w tej cesze była bliska różnicy granicznej przy poziomie istotności 0,05 (0,028 mm).
ZMIENNOŚĆ POPULACJI
Porównując standardowe odchylenia cech, odpowiadające dwom badanym regionalnym populacjom pszczół, możemy stwierdzić:
a) większe wyrównanie importów jugosłowiańskich w szerokości IV tergitu odwłokowego,
b) większe wyrównanie importów austriackich w długości języczka,
c) bardzo zbliżone wyrównanie pod względem wartości indeksu kubitalnego.
Różnica w stopniu wyrównania szerokości IV tergitu była stosunkowo niewielka (S = 0,0236 mm i S = 0,0261 mm), natomiast długości języczka dość znaczna (S = 0,0774 mm i S = 0,0940 mm).
W ogólnej charakterystyce należy uznać wyrównanie obu tych populacji regionalnych jako duże, jedynie co do wartości indeksu kubitalnego można mieć pewne zastrzeżenia. Do takiej opinii skłania nas ocena porównawcza w stosunku do innych populacji pszczół badanych pod tym względem. Ograniczymy się tutaj do podania jako odniesienia, wartości standardowych odchyleń, które przyjęto do konstrukcji matematycznych modeli ras pszczół dla potrzeb hodowli (Gromisz 1978, 1981):
| szerokość IV tergitu | 0,0412 mm |
| długość języczka | 0,0980 mm |
| indeks kubitalny | 3,215 |
Odpowiadają one populacji importowanych pszczół kaukaskich, ale są bliskie przeciętnym z wielu innych badanych populacji. Tylko w wartości indeksu kubitalnego wyrównanie regionalnych populacji A. m. carnica tu charakteryzowanych było mniejsze niż te przeciętne. Szczególnie duże wyrównanie w porównaniu do „przeciętnego” wystąpiło przy szerokości IV tergitu. Standardowe odchylenie tej cechy dla krainki jugosłowiańskiej wynosiło 0,0236 mm, a dla austriackiej — 0,0261 mm. Średnio równało się to wartości S = 0,0251 mm, natomiast standardowe odchylenie obliczone dla zbioru wszystkich rojów łącznie, traktowanych jako populacja jednorodna, wynosiło 0,0252 mm. Ta ostatnia wartość standardowego odchylenia odpowiada średniej ważonej tej cechy, a więc x̄ = 2,293 mm (tab. 1). Dla szerokości IV tergitu różnica między tym standardowym odchyleniem, a średnim jest nieznaczna, podobnie zresztą jak i przy pozostałych cechach (tab. 2).
Tabela 2 Standardowe odchylenia dla populacji regionalnych i populacji zbiorczej
| Cecha | Populacje regionalne: Austria | Populacje regionalne: Jugosławia | Populacje regionalne: średnie | Populacja zbiorcza |
|---|---|---|---|---|
| Szerokość IV tergitu mm | 0,0261 | 0,0236 | 0,0251 | 0,0252 |
| Długość języczka mm | 0,0774 | 0,0940 | 0,0847 | 0,0855 |
| Indeks kubitalny | 3,5510 | 3,5482 | 3,5510 | 3,5567 |
MODELE MATEMATYCZNE POPULACJI
Założenia konstrukcyjne. Znając średnią arytmetyczną i standardowe odchylenie jakiejś cechy możemy określić teoretyczny zakres jej zmienności w populacji. Dla szerokości IV tergitu odwłokowego A. m. carnica jugosłowiańskiej otrzymamy na przykład wartości graniczne 2,218 mm i 2,360 mm, gdyż średnia arytmetyczna wynosi 2,289 mm, a standardowe odchylenie — 0,0236 mm. Spodziewamy się, że w tym przedziale znajdzie się 99,7% rojów pszczół od matek importowanych z Jugosławii w 1978 roku do Polski. Miejsce jakiegoś roju tej populacji pszczół w takim jej modelu możemy określić po obliczeniu:
z = (x — 2,289) : 0,0236
gdzie x jest średnią arytmetyczną tego roju, a z wyraża jego cechę znormalizowaną. Wystarczy zatem znajomość wartości cechy dla roju, w tym przykładzie szerokości IV tergitu, aby określić jej wartość znormalizowaną, a tym samym stosunek tego roju do rasy kraińskiej. Wynik mieszczący się w przedziale od —3 do +3 wskazuje na to, że oceniany rój mieści się w granicach zmienności charakterystycznej dla tej rasy pszczół. Opuszczając znak „+” lub „—” przed wartością znormalizowaną (z)
strona 112[Brak strony w skanie.]
strona 113[Brak strony w skanie.]
strona 114można obliczyć ogólny wskaźnik podobieństwa (Y) danego roju do populacji pszczół rasy kraińskiej, importowanych z Austrii lub z Jugosławii.
PROBLEM ROJÓW WYŁĄCZONYCH Z POPULACJI
W przygotowaniu materiału badawczego do opracowania 14 próbek pszczół zostało wyłączonych z całego ich zbioru, ze względu na budzące wątpliwości pochodzenie rodowodowe robotnic. W jakiś sposób wpłynęło to na ostateczną postać modelu.
Do konstrukcji modelu każdej populacji niezbędne jest poznanie jej średniej wartości cech i ich standardowego odchylenia. W naszym przypadku chodzi tylko o średnie arytmetyczne, gdyż standardowe odchylenie przyjęliśmy umowne, takie jakie kształtuje się na poziomie odpowiadającym przeciętnemu wyrównaniu populacji. Różnice (a—b) pomiędzy średnią wartością cech dla badanych przez nas populacji rojów przed selekcją próbek (a) i po selekcji próbek (b) były następujące:
| Austria | Jugosławia | łącznie | |
|---|---|---|---|
| szerokość IV tergitu w mm | +0,001 | 0 | 0 |
| długość języczka w mm | 0 | —0,006 | —0,002 |
| indeks kubitalny | +0,6 | +1,0 | +0,8 |
Widzimy, że eliminacja próbek pszczół praktycznie nie wpłynęła na poziom cech populacji, zwłaszcza w zakresie szerokości IV tergitu i długości języczka. Duże zróżnicowanie tych cech, na plus i na minus wzajemnie się bowiem znosiło. W indeksie kubitalnym natomiast wyłączone roje zajmowały wyższe klasy wartości. Taka relacja cech staje się zrozumiała, gdy źródeł „domieszek” doszukujemy się w pszczole środkowoeuropejskiej i kaukaskiej, co jest w naszych warunkach zupełnie możliwe. W porównaniu do tych dwóch ras A. m. carnica zajmuje bowiem pośrednie miejsce pod względem szerokości IV tergitu i długości języczka, natomiast ustępuje im wartością indeksu kubitalnego.
Odrębność tych 14 rojów była rzeczywiście znaczna, a świadczy o tym ocena ich w stosunku do modelu populacji regionalnych (tab. 3, pozycja a). Poza modelami znalazło się 9 z nich, przynajmniej pod względem jednej cechy (1 rój — 3 cechy, 2 roje — 2 cechy), a dalszym dwom odpowiadały wskaźniki podobieństwa większe od 2,9. Trzy pozostałe natomiast osiągnęły maksymalne liczby w zakresie długości języczka: 2,7, 2,5 i 1,9. Tego rodzaju wyniki są także dobrym sprawdzianem przydatności modeli do oceny przynależności rasowej rojów pszczelich.
WNIOSKI
W ocenie morfologicznej Apis mellifica carnica dla potrzeb naszej hodowli zarodowej należy uwzględniać równolegle dwa modele populacji:
strona 115Tabela 3 Modele matematyczno-morfologiczne populacji regionalnych i populacji zbiorczej Apis mellica carnica Rodzaje standardowego odchylenia (S): a) wartości rzeczywiste (tab. 2) b) wartości przyjęte (przeciętne) do oceny populacji selekcjonowanych
| Cecha | S | Populacje regionalne: Austria | Populacje regionalne: Jugosławia | Populacja zbiorcza |
|---|---|---|---|---|
| Szerokość IV tergitu | a | z = 38,3142x—87,9310 | z = 42,3729x—96,9915 | z = 39,6825x—90,6324 |
| b | z = 24,2718x—55,7039 | z = 24,2718x—55,5583 | z = 24,2718x—55,6553 | |
| Długość języczka | a | z = 12,9199x—84,2636 | z = 10,6383x—69,6702 | z = 11,6959x—76,4094 |
| b | z = 10,2041x—66,5510 | z = 10,2041x—66,8265 | z = 10,2041x—66,6663 | |
| Indeks kubitalny | a | z = 0,2816x—13,3202 | z = 0,2818x—13,1334 | z = 0,2812x—13,2145 |
| b | z = 0,3110x—14,7123 | z = 0,3110x—14,4946 | z = 0,3110x—14,6190 |
z — wartość znormalizowana cechy x — średnia wartość cechy dowolnego roju
- obowiązujący dotychczas dla pszczoły pochodzenia krajowego, głównie dla linii Beskidka oraz 2) opracowany w tej pracy — dla pszczół reprodukowanych na bazie importów z Austrii i z Jugosławii.
Analiza morfologiczna wskazuje na brak jednorodności w populacji matek importowanych, przede wszystkim z Jugosławii; zwiększa to bardzo szanse wyselekcjonawania u nas na miejscu odpowiednich dla naszych warunków środowiskowych linii pszczół, z czego powinno się skorzystać.
Na podstawie analizy zmienności cech w populacjach A. m. carnica można proponować zaostrzenie kryteriów modelowej populacji w zakresie szerokości IV tergitu odwłokowego, ale ostateczną decyzję należy oprzeć na wyczerpujących badaniach jeszcze wielu innych populacji.
LITERATURA
Ałpatow W. W. (1948) — Porody miedonosnoj pczeły. Moskwa
Bakk F. (1955) — A magyarországi mézelömék fajtavizgálota. Méhészet 3(12): 223—227
Bährmann R. (1964) — Die Körung der Honigbiene — Ergebnisse und Probleme. Dtsch. Bienenwirtsch. 15(9): 190—193
Bährmann R., Gromisz M., Veselý V. (1966) — Merkmalsbeurteilung bei der Zuchtauslese der Honigbiene. Archiv. f. Gefl. u. Kleitier. 15(1): 47—57
Bornus L. i Gromisz M. (1969) — Matematyczne modele populacji pszczół różnych ras. Pszczeln. Zesz. Nauk. 13(1—3): 73—82
Bornus L., Demianowicz A., Gromisz M. (1966) — Morfometryczne badania krajowej pszczoły miodnej Apis mellifica L. Pszczeln. Zesz. Nauk. 10(—4): 1—46
Carlisle E. (1955) — Biometrical investigation of some European and other races of honey-bees. Bee World 36(2): 41—45
Dreher K. (1976) — Die carnica-Rasse in Mitteleuropa. Die Biene 112(5): 167—171
strona 116Droege G. (1960) — Zur Frage der Unterscheidbarkeit der Carnica-Stämme. Archiv f. Gefl. u. Kleintierk., 9(3): 182—202
Goetze G. (1940) — Die beste Biene. Leipzig. Liedloff, Loth u. Michaelis
Goetze G. (1959) — Die Bedeutung des Flügegeäders für die züchterische Beurteilung der Honigbiene. Z. f. Bienenforsch. 4(7): 141—148
Gromisz M. (1967) — Porównanie pszczoły Podkarpacia z pszczołami północnej Polski (Apis mellifica L.) i dorzecza Dunaju (Apis mellifica carnica Pollm.). Pszczeln. Zesz. Nauk. 11(1—3): 1—35
Gromisz M. (1968) — Badania morfometryczne krainki selekcjonowanej w Polsce i Niemieckiej Republice Demokratycznej. Pszczeln. Zesz. Nauk. 12(3): 99—115
Gromisz M. (1978) — Metoda określania czystości rasowej pszczół oraz metoda oceny wartości użytkowej i hodowlanej populacji selekcjonowanej. Instrukcje wdrożeniowe, seria F, nr 13, Skierniewice
Gromisz M. (1981) — Morfologiczna ocena populacji rojów w pasiekach zarodowych. Pszczeln. Zesz. Nauk. 25: 51—65
Gromisz M. i współautorzy (1974) — Ocena morfologiczna mieszańców miedzyrasowych pszczoły miodnej. Pszczeln. Zesz. Nauk. 18: 77—90
Gromisz M. i Cieśla L. (1973) — Charakterystyka morfologiczna pszczół linii selekcjonowanych w Polsce. Pszczeln. Zesz. Nauk, 17: 17—27
Gromisz M. i Skowronek W. (1975) — Ocena przydatności przesunięcia diskoidalnego w systematyce pszczoły miodnej. Pszczeln. Zesz. Nauk. 19: 93—107
Gubin W. A. (1973) — Karpackaja populacija karniki. Apiakta 8(1): 3—6
Gubin W. A. (1976) — O morfołogiczeskom porodnom standartie. Pczełowodstwo 56(2): 11—12
Hejtmanek J. (1962) — Exteriér včiel slovenského chovu. Polnohospodárstvo 9(4): 295—309
Hunkeler M. (1961) — Rassen und Rassenmerkmale. Schweiz. Bienenztg. 84(2): 58—62
Kepéna L. (1978) — Porovnanie kranskej včely chovu Troiseck s miestnou slovenskou včelou. Polnohospodárstvo 24(4): 320—332
Ruttner F. (1960) — Die Carnica in der Bienenwirtschaft. Dtsch. Bienenwirtsch. 11(10): 229—237
Ruttner F. (1967) — Die Zuchtauslese bei der Biene. München.
Ruttner F. (1969) — Biometrische charakterisierung der oesterreichischen Carnica-Biene. Z. f. Bienenforsch. 9(11—12): 469—503
Ruszczyc Z. (1970) — Metodyka doświadczeń zootechnicznych. Warszawa, PWRiL
Szlachow P. M. (1977) — Morfołogiczeskije, fizjologiczeskije i choziajstwiennyje osobiennosti mariowskich pczeł (Apis mellifica var. macedonica). Genetika, selekcija i reprodukcija pczeł. Mieżdunarodnyj simpozium w Moskwie, SSSR, awgust 1976 g. Izdatielstwo Apimondii, Bucharest
МОРФОЛОГИЧЕСКАЯ ХАРАКТЕРИСТИКА ПЧЕЛ КРАИНСКОЙ ПОРОДЫ, ВВОЖЕННЫЬ В ПОЛЬШУ В 1978 ГОДУ
Михал Громиш, Иоанна Трошкевич
Резюме
В последние годы вводится из Австрии и Югославии пчелиные матки краинской породы. В 1978 году изучено по морфологии пробы пчел из 166 ввоженых маток. Средняя стоимость свойств: ширина IV брюшкового тергита — 2,293 мм, длиаа язычка — 6,533 мм и кубитальный указасель — 47,0. Между австрийской и югославянской популяциями разницы были небольшие и не обнаружено их существенности в статистической разработке.
strona 117MORPHOLOGY OF CARNIOLAN BEES IMPORTED TO POLAND IN 1978
Michał Gromisz and Joanna Troszkiewicz
Summary
During recent years, Corniolan queens have been imported from Austria and Yugoslavia. In 1978, samples of bees from 116 imported queens were examined morphologically. Mean values of their features were as follows: width of the abdominal tergite — 2.293 mm, length of the tongue — 6.533 mm, cubital index — 47.0. The differences between Austrain and Yogoslavian populations were not significant statistically.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 108: „zaczepnięto” → zaczerpnięto
- s. 108: „zdecydowanie wątpliwie” → zdecydowanie wątpliwe
- s. 109: „krańskiej” → kraińskiej
- s. 115: „wyselekcjonawania” → wyselekcjonowania
- s. 115, tab. 3: „Apis mellica carnica” → Apis mellifica carnica
- s. 115, tab. 3: „66,6663″ → 66,6633
- s. 115, piśmiennictwo: „mézelömék fajtavizgálota” → mézelő méhek fajtavizsgálata
- s. 115, piśmiennictwo: „Kleitier” → Kleintier
- s. 116, piśmiennictwo: „Flügegeäders” → Flügelgeäders
- s. 116, piśmiennictwo: „miedzyrasowych” → międzyrasowych
- s. 116, streszczenie: „ВВОЖЕННЫЬ” → ВВОЖЕННЫХ
- s. 116, streszczenie: „длиаа” → длина
- s. 116, streszczenie: „указасель” → указатель
- s. 117, streszczenie: „Corniolan” → Carniolan
- s. 117, streszczenie: „from 116 imported” → from 166 imported
- s. 117, streszczenie: „Austrain” → Austrian
- s. 117, streszczenie: „Yogoslavian” → Yugoslavian
