DOSKONALENIE METODY OZNACZANIA POWIERZCHNI LUSIEREK WOSKOWYCH U PSZCZÓŁ RÓŻNYCH RAS

tekst: Michał Gromisz, Zofia Przychodzeń

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXV, 1981 — Michał Gromisz, Zofia Przychodzeń

strona 85

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE ROK XXV 1981

Michał Gromisz i Zofia Przychodzeń

Oddział Pszczelnictwa ISK

WPROWADZENIE

W chowie pszczół niepoślednią rolę odgrywają ich zdolności do produkowania wosku. U pojedynczej pszczoły robotnicy wydzielanie wosku związane jest z wielkością i rozwinięciem gruczołów woskowych, ale na wysokość produkcji może wpływać wielkość lusterek woskowych, na których wosk się gromadzi w formie łuseczek (Cwietkowa 1951, Meyer 1956, Taranow 1959, Skowronek 1973).

Oznaczanie wielkości lusterek woskowych napotyka na problemy techniczne. Na ogół poprzestawano na mierzeniu ich dłuższej lub krótszej średnicy, albo charakteryzowano przez przemnożenie tych pomiarów (Cwietkowa i Taranow). Kresak (1952) natomiast obliczał powierzchnię lusterka woskowego stosując wzór na powierzchnię elipsy, do której jest zbliżony kształt lusterek.

Bornus (1960) obliczał powierzchnię lusterka woskowego według wzoru na elipsę, z uwzględnieniem pewnej poprawki. Posługując się planimetrem i oznaczając masę papieru wyciętego w kształcie lusterka ustalił jej wartość na 0,88. Tak zmodyfikowany wzór:

P = 88/100 π ab/4

stosujemy dotychczas w naszych krajowych badaniach.

W charakteryzowaniu pszczół pod względem wielkości lusterka woskowego zwracało uwagę duże zróżnicowanie tej cechy pomiędzy rasami (Bornus, Demianowicz, Gromisz 1966, Gromisz 1967a, 1973). Duże znaczenie taksonomiczne tej cechy potwierdziły dalsze badania (Gromisz 1967b, Bornus, Gromisz, Nowakowski 1976). Poza tym stwierdzono pewne różnice w kształcie lusterka woskowego u pszczół poszczególnych ras (Goetze 1940, Gubin 1973). U Apis mellifica mellifica na przykład tylna krawędź lusterka przebiega w linii prostej, a u A. m. carnica jest wygięta łukowato. Tego rodzaju

strona 86

zróżnicowanie nasuwa przypuszczenie, że kształt lusterek woskowych jest mniej lub bardziej zbliżony do elipsy w zależności od rasy pszczół. A to się ściśle wiąże z odchyleniami od wyniku obliczonego według wzoru na powierzchnię lusterka woskowego.

W pracy niniejszej pragniemy obliczyć i oznaczyć relację między powierzchnią lusterka woskowego rzeczywistą i obliczoną z wzoru na elipsę w stosunku do pszczół ras selekcjonowanych obecnie w Polsce, w celu udoskonalenia metody pomiaru tej cechy.

MATERIAŁ I METODA

Do badań posłużyły próbki pszczół zebrane w 1976 roku dla oceny morfologicznej selekcjonowanych populacji. Ogółem wykorzystano próbki pszczół z 30 rojów trzech reprodukowanych u nas ras, po 10 rojów z każdej, to jest środkowoeuropejskiej (Apis mellifica mellifica — mel), kraińskiej (A. m. carnica — car) i kaukaskiej (A. m. caucasica — cau). Pochodzenie tych pszczół było następujące:

mel — linia Mazurka hodowli ZZD Siejnik, car — import z Austrii, cau — import z ZSRR.

W każdej próbce pszczół u 20 robotnic wypreparowano IV sternit. licząc od strony głowy owada, na którym znajduje się pierwsza para lusterek woskowych. Wypreparowane sternity umieszczano następnie w 10% roztworze NaOH na przeciąg 20 minut. Po wyjęciu z roztworu NaOH i przemyciu układano je na szkiełku mikroskopowym, po czym preparat umieszczano pod mikroskopem z ekranem. Zarysy prawego lusterka woskowego odrysowywano na kalce technicznej, nałożonej na ekran mikroskopu. Rysunki te wycinano z arkusza kalki i wycinki ważono na wadze analitycznej z dokładnością do dziesiątych części miligrama. Następnie dokonywano pomiarów w milimetrach na rysunku lusterka po osi a i b, według oznaczenia na rysunku 1.

Obliczanie powierzchni lusterek woskowych przeprowadzono wychodząc z wzoru na powierzchnię elipsy:

P = π ab/4

tak jak dotychczas jest to przyjęte w tego rodzaju badaniach (Kresak 1952, Bornus 1960), gdyż zakłada się, że kształt lusterka woskowego jest zbliżony do elipsy. Brakuje jednak pełnej zgodności między tymi figurami, więc do wzoru na powierzchnię elipsy wprowadza się pewną poprawkę. Jej obliczenie polega na znalezieniu liczbowego stosunku rzeczywistej powierzchni lusterka woskowego do jego powierzchni obliczonej według wzoru na powierzchnię elipsy.

strona 87
Rys. 1. Czwarty odwłokowy sternit pszczoły robotnicy: a, b — kierunki pomiaru lusterka woskowego
Rys. 1. Czwarty odwłokowy sternit pszczoły robotnicy: a, b — kierunki pomiaru lusterka woskowego

W tej pracy określenie rzeczywistej powierzchni lusterka woskowego przeprowadziliśmy droga pośrednią. oznaczając uprzednio związek masy kalki technicznej, na której rysowano lusterka, z jej powierzchnią. W tym celu oznaczano masę i powierzchnię 48 krążków o średnicy około 94 mm, wyciętych z kalki technicznej, i obliczano powierzchnię jaka przypada na jednostkę masy (na 1 g). Znając ten przelicznik oraz masę wycinków z rysunkami lusterek woskowych, obliczano ich rzeczywistą powierzchnię.

Liczbowy stosunek rzeczywistej powierzchni lusterek woskowych do ich powierzchni obliczonej z wzoru na powierzchnię elipsy daje nam współczynnik, jaki należy wprowadzić do tego wzoru przy obliczaniu powierzchni lusterek woskowych na podstawie ich pomiaru w osi a i b. Wzór ten tedy przybierze ogólną postać wyjściową:

P = w π ab/4

Współczynnik, który symbolizujemy literą w, obliczyliśmy oddzielnie dla każdej pszczoły z trzech badanych ras. Wszelkie obliczenia statystyczne oraz ocenę istotności różnic zarówno współczynnika w, jak i poziomu cechy zostały oparte na wzorach zaczerpniętych z podręcznika Ruszczyca (1970). W ostatecznym wzorze na powierzchnię lusterka woskowego (P) dokonano przekształceń rachunkowych pomiędzy współczynnikiem w i ilorazem π:4, ustalając jego końcową postać:

P = W a b

gdzie W jest stałym współczynnikiem dla rasy pszczół, a symbole a i b oznaczają pomiary liniowe lusterka woskowego.

WYNIKI

PRZELICZENIA DO OZNACZANIA POWIERZCHNI LUSTEREK

Zarysy lusterek woskowych odrysowywano na kalce technicznej umieszczonej na ekranie mikroskopu. Odcinek 1 mm na preparacie odpowiadał 47 mm na rysunku. Zatem określenie wymiaru liniowego na preparacie

strona 88

przez dokonanie pomiaru na jego rysunku wymaga następującego przelicznika:

1 mm : 47 mm = 0,021277

W przypadku oznaczania powierzchni współczynnik ten trzeba podnieść do kwadratu (0,021277² = 0,000453), albo obliczyć odpowiedni współczynnik inną drogą, a mianowicie: kwadrat o boku 1 mm na preparacie (powierzchnia 1 mm²) odpowiada kwadratowi o boku 47 mm na rysunku, czyli kwadratowi o powierzchni 47×47 = 2209 mm². Współczynnik do przeliczania wyniesie więc:

1 mm² : 2209 mm² = 0,000453

Możemy zatem zapisać, że: powierzchnia lusterka w mm² = powierzchni jego rysunku w mm² × 0,000453.

Powierzchnię rysunku lusterka oznaczaliśmy drogą pośrednią przez ważenie wyciętej z papieru jego figury. Równanie przybierze wtedy taką postać: powierzchnia lusterka w mm² = (masa papieru w g × współczynnik) × 0,000453. „Współczynnik” w tym równaniu jest odwrotnością gramatury papieru, z tym że powierzchnię wyrażono w mm² a nie w m². Obliczono go eksperymentalnie przez pomiary powierzchni i ważenie 48 krążków wyciętych z różnych miejsc wstęgi kalki technicznej, na której rysowano kontury lusterek woskowych. Suma powierzchni wszystkich krążków wynosiła 330723,6 mm², a ich ogólna masa 23,6595 g. Współczynnik zatem będzie wynosił:

330723,6 mm² mm : 23,6595 g = 13978,4695 mm²/g,

a równanie przybierze postać: powierzchnia lusterka woskowego w mm² = masa jego rysunku w g × 13978,4695 mm²/g × 0,000453, po wykonaniu działań natomiast: powierzchnia lusterka w mm² = masa jego rysunku w g × 6,3322 mm²/g. Wystarczy zatem masę wyciętego w kalce technicznej rysunku lusterka woskowego pomnożyć przez 6,3322 mm²/g, aby otrzymać jego rzeczywistą powierzchnię.

STOPIEŃ PODOBIEŃSTWA KSZTAŁTU LUSTEREK DO ELIPSY

Z ważenia wycinków kalki technicznej otrzymaliśmy, że powierzchnia lusterek woskowych wynosi średnio dla pszczół rasy mel — 2,835 mm² oraz dla rasy car — 2,653 mm² i cau — 2,560 mm². Te liczby przyjęliśmy jako rzeczywiste wartości tej cechy. W masowych badaniach morfologicznych powierzchnię lusterek woskowych oznaczamy jednak, wychodząc z wzoru na powierzchnię elipsy, do której są zbliżone kształty lusterek woskowych. Stosując ten wzór do naszych rysunków lusterek, otrzymamy następujące dane: mel — 2,983 mm², car — 2,744 mm² a cau — 2,661 mm². Są to nieco większe wartości, niż powierzchnia rzeczywista,

strona 89

którą oznaczaliśmy pośrednią drogą ważenia. Dlatego do wzorów na obliczanie powierzchni lusterek woskowych, opierających się na powierzchni elipsy, wprowadza się pewien współczynnik (Bornus 1960). Jego wartość ustala się drogą eksperymentalną, jako relację stosunku rzeczywistej powierzchni do powierzchni obliczonej z wzoru na elipsę. W naszym przypadku współczynnik ten, oznaczony przez nas literą w, wyniesie dla mel — 0,950, gdyż 2,835 mm² : 2,983 mm² = 0,950, natomiast dla car — 0,967 a dla cau — 0,962. Wzór na obliczanie powierzchni lusterka woskowego (P) przybierze zatem postać ogólną:

P = w π ab/4

gdzie a i b symoblizują jego pomiary liniowe w dwóch osiach.

CHARAKTERYSTYKA DOKŁADNOŚCI WSPÓŁCZYNNIKA W

Współczynnik w obliczyliśmy eksperymentalnie przez oznaczenie rzeczywistej powierzchni lusterka woskowego u 200 robotnic każdej z trzech wspomnianych ras. Jest więc on średnią z wielu pomiarów, wprawdzie bliskich sobie wartością ale nie identycznych. Zakres ich zmienności przedstawiamy graficznie na rysunku 2. Zwraca uwagę rozkład tych wartości, zbliżony do rozkładu normalnego cechy ilościowej. Zmienność

Rys. 2. Kształtowanie się stosunku powierzchni lusterka woskowego rzeczywistej do obliczonej z wzoru na elipsę (współczynnik w) u pszczół robotnic trzech ras
Rys. 2. Kształtowanie się stosunku powierzchni lusterka woskowego rzeczywistej do obliczonej z wzoru na elipsę (współczynnik w) u pszczół robotnic trzech ras mel — A. m. mellifica car — A. m. carnica cau — A. m. caucasica

tę możemy więc charakteryzować standardowym odchyleniem (S), a także wskaźnikiem zmienności (V). Otrzymamy tedy:

strona 90
S V
mel 0,0283 2,98
car 0,0332 3,43
cau 0,0332 3,45

Przeciętne standardowe odchylenie współczynnika w dla rasy wyniesie natomiast S = 0,0316, a wskaźnik zmienności V = 3,29. Te parametry obliczono traktując rasę jako jednorodną populację robotnic, bez względu na przynależność ich do poszczególnych rojów. Przeciętne standardowe odchylenie współczynnika wewnątrz rojów kształtuje się na poziomie S = 0,0300 (V = 3,12).

Nie doszukując się źródeł zmienności współczynnika w, możemy przyjąć tę jego zmienność jako charakterystykę błędu, którym zostają obarczone obliczenia powierzchni lusterek woskowych według wzoru na jego powierzchnie. W sumie błąd ten wynika z różnorodności rysunku konturów lusterka woskowego u poszczególnych robotnic, co mogliśmy stwierdzić w naszych badaniach, zmierzających do ustalenia współczynnika w. Rozstrzyga więc tutaj fakt, w jakim stopniu rzeczywisty kształt lusterek jest zbliżony do regularnej elipsy. Ale punktem wyjścia w obliczeniach współczynnika w była znajomość rzeczywistej powierzchni lusterek woskowych u 600 pszczół robotnic. Tę rzeczywistą powierzchnię otrzymano drogą pośrednią przez ważenie wyciętych z papieru rysunków powiększonego lusterka woskowego i wykorzystaniu w przeliczeniach odwrotności gramatury tego papieru. Przelicznik ten, wynoszący 6,3322 mm²/g, był również obarczony pewnym błędem. Obliczenie przelicznika oparto na pomiarach 48 próbek kalki technicznej, oznaczając ich powierzchnię i masę. A oto charakterystyka wyników pomiarów (x̄ — średnia arytmetyczna, S — standardowe odchylenie, V — wskaźnik zmienności):

x̄ S V
powierzchnia mm² 6890 115 1,67
masa g 0,4929 0,0145 2,94
przelicznik 6,3322 0,1374 2,17

Średnia powierzchnia rysunku 6890 mm² odpowiadała na preparacie 3,121 mm², a więc było to tylko nieco więcej niż wynosiła powierzchnia lusterek woskowych. Zatem rysunki tych wzorców i rysunki powiększonych lusterek woskowych były zbliżone wielkością.

RÓŻNICE POMIĘDZY RASAMI PSZCZÓŁ

Grupy rasowe pszczół, które uwzględniliśmy w naszych badaniach różniły się znacznie pod względem powierzchni lusterka woskowego. Różnica znalazła potwierdzenie statystyczne (przy poziomie istotności 0,01). Nie było to dla nas czymś nowym. W innych pracach często podkreślaliśmy

strona 91
Rys. 3. Kształt lusterka woskowego na na IV sternicie pszczoły robotnicy
Rys. 3. Kształt lusterka woskowego na na IV sternicie pszczoły robotnicy mel — A. m. mellifica car — A. m. carnica cau — A. m. caucasica

znaczenie taksonomiczne tej cechy, a przed jej powszechnym zalecaniem dla celów praktyki, hamowały nas jedynie utrudnienia, nieco większe niż przy oznaczaniu niektórych innych cech. Natomiast interesuje nas bardzo jaka jest rola współczynnika w w kształtowaniu się tych różnic. W dotychczasowych badaniach przyjmowano we wzorach na powierzchnię lusterka woskowego jednakową wartość współczynnika, niezależnie od rasy pszczół, a z obecnych naszych oznaczeń wiemy, że one różnią się pod tym względem. Wprawdzie nie są to duże różnice, ale tylko w przypadku porównania rasy kraińskiej z kaukaską nie uzyskano statystycznego potwierdzenia istotności (car i mel — różnica wysoce istotna).

Przedstawiamy poniżej przedziały ufności, w których spodziewamy się znaleźć rzeczywistą wartość współczynnika w dla poszczególnych ras, przy poziomie prawdopodobieństwa 0,05 i 0,01 (S — średnie dla rasy):

0,05 0,01
mel 0,946—0,954 0,944—0,956
cau 0,958—0,966 0,956—0,968
car 0,963—0,971 0,961—0,973

Różnice natomiast w powierzchni lusterka woskowego w zależności od tego jaki współczynnik uwzględnimy w przeliczeniach, czy dla mel, cau lub car, będą w naszym przypadku następujące (w mm²):

strona 92
w_mel w_cau w_car w_średnie
mel 0 +0,035 +0,050 +0,029
cau —0,032 0 +0,013 —0,005
car —0,046 —0,014 0 —0,019

Z tych dwóch zestawień wynika, że odróżniają się bardzo pszczoły środkowoeuropejskie od pozostałych ras, między którymi różnice są mniej znaczące. Chodzi tu o różny stopień przybliżenia kształtu lusterka woskowego do elipsy. Ale przy porównywaniu ras pod względem tej cechy może mieć istotne znaczenie z punktu widzenia statystyki, jakiej wartości przyjmiemy współczynnik w do wzoru na powierzchnię lusterka. W naszym przypadku odchylenie od rzeczywistej powierzchni lusterka może dochodzić do 0,050 mm² (mel przy w_car), co jest bardzo dużo w porównaniu do wartości różnicy granicznej, która wynosi 0,081 mm² w tej analizie porównywania ras (przy poziomie istotności 0,05). Oczywiście te 0,050 mm² nie zaważy przy ocenie istotności różnicy pomiędzy mel i car, gdyż te rasy różnią się bardzo powierzchnią lusterka woskowego, bo o 0,182 mm². Nie jest to jednak generalnie przekonyw[?]jące, chociażby z tego względu, że ocenie mogą podlegać grupy rojów pszczelich bliższe sobie wartością tej cechy, niż te dwie rasy. Poza tym współczynnik w można traktować jako pewnego rodzaju cechę rasową, przynajmniej wskazują na takie możliwości nasze wstępne badania. Z innej jednak strony, czy warto brać pod uwagę subtelne nieraz różnice między wartościami współczynnika, skoro wiemy, że jest on obciążony jakimś błędem, wynikającym ze sposobu obliczania.

OCENA DOKŁADNOŚCI WZORU NA POWIERZCHNIĘ LUSTERKA

Rzecz w tym, że nasze przeliczniki do konstrukcji wzoru na powierzchnię lusterka woskowego stanowią pewne przybliżenia ich rzeczywistych wartości. Te przybliżenia, czyli przedziały ufności, możemy obliczyć z rachunku statystycznego, wychodząc ze zmienności pomiarów poszczególnych prób, a jego granice zależą przede wszystkim od liczby prób. W naszym przypadku otrzymamy dla przelicznika 6,3322 wartość przedziału ufności ±0,0398, a dla współczynnika w — ±0,0043. Znaczy to, że rzeczywista wartość na przykład przelicznika, którego wielkość obliczyliśmy na 6,3322, znajduje się w przedziale od 6,2924 do 6,3720 (przy prawdopodobieństwie 0,05). Nas interesuje o ile zmieni się powierzchnia lusterka woskowego, gdy weźmiemy pod uwagę te krańcowe wartości przelicznika, bądź współczynnika w. Różnice w stosunku do średniej ogólnej powierzchni lusterka, która się równa 2,683 mm² (dla trzech ras łącznie), podajemy w procentach tej średniej:

przelicznik — 0,63% współczynnik w — 0,45%

strona 93

Podobne przedstawienie przybliżenia średniej dla rasy wartości powierzchni lusterka woskowego, jakie wynika ze zmienności osobniczej pszczół robotnic, wynosi 1,64%. Wskaźnik ten jest o wiele większy od dwóch poprzednich, co należy uznać za korzystne. Błędy, jakie powstają przy pośredniej drodze oznaczania tej cechy, są bowiem stosunkowo małe w porównaniu ze zmiennością osobniczą, która określa średni błąd średniej wartości cechy, a więc granice jej przybliżenia. Ocena naszego sposobu postępowania wypada zatem pozytywnie. Ten fakt między innymi przemawia za zróżnicowaniem współczynnika w we wzorze na powierzchnię lusterka woskowego dla różnych ras.

WZORY NA POWIERZCHNIĘ LUSTERKA WOSKOWEGO

W stosunku do ras pszczół selekcjonowanych u nas sugerujemy wprowadzenie w oznaczaniu powierzchni lusterka woskowego przynajmniej dwóch różnych współczynników w, a mianowicie dla mel w = 0,950 i drugi wspólny przy car i cau w = 0,965, jako wartość średnią dla tych dwóch ras. Wyprowadzamy jednak i inne wzory, jak na przykład wspólny dla wszystkich trzech ras, opierając się na danych liczbowych tej pracy. Rozwinięte wzory na powierzchnię lusterka woskowego przybiorą następującą postać ostateczną:

pszczoły środkowoeuropejskie

P = 0,746 a b

pszczoły kraińskie

P = 0,759 a b

pszczoły kaukaskie

P = 0,755 a b

pszczoły kraińskie i kaukaskie

P = 0,757 a b

pszczoły środkowoeuropejskie, kraińskie i kaukaskie

P = 0,754 a b

Symbole a i b oznaczają pomiar liniowy lusterka woskowego robotnicy w jego dwóch osiach. Wartości liczbowe w tych wzorach wynikają z wykonania działania: w π/4

KSZTAŁT LUSTEREK WOSKOWYCH

Wielkość współczynnika we wzorze na powierzchnię lusterka woskowego w naszych badaniach zależała przede wszystkim od kształtu lusterek woskowych. Możemy ogólnie przyjąć, że kształt ten był zawsze najbliższy

strona 94

elipsie, ale rysunki lusterek zadziwiały nas różnorodnością form w szczegółach. Między rasami zaznaczały się pod tym względem wyraźne różnice, na co wskazuje zróżnicowanie wartości współczynnika w (różnice istotne). Tym samym znalazły statystyczne potwierdzenie wypowiedzi tych autorów, którzy zwracali uwagę na przebieg linii rysunku lusterka, jako cechę rasową. Na rysunku 3 przedstawiamy figury lusterek woskowych trzech ras pszczół, wybrane jednak prawie przypadkowo z naszych zbiorów. Nie można zatem je traktować jako formy najczęstsze, czy „przeciętne” dla pszczół danej rasy.

WNIOSKI

Kształt lusterek woskowych na IV sternicie robotnicy pszczół poszczególnych ras w różnym stopniu odbiega od kształtu regularnej elipsy, zwłaszcza różnią się pod tym względem pszczoły środkowoeuropejskie w porównaniu do pszczół kraińskich i kaukaskich. To zróżnicowanie powinno się uwzględniać w określaniu powierzchni lusterka woskowego na podstawie wzoru na powierzchnię elipsy, oznaczając dla pszczół każdej rasy czy populacji właściwy jej liczbowy współczynnik przybliżenia powierzchni lusterka do powierzchni elipsy o tych samych średnicach. Jest wskazane przeprowadzać te oznaczenia oddzielnie dla każdej większej populacji, poddawanej charakterystyce morfologicznej.

Można podjąć próby wykorzystania współczynników przybliżenia, jako ilościowej cechy taksonomicznej dla odróżniania ras wewnątrz gatunku Apis mellifica.

LITERATURA

Bornus L. (1960) — Badania nad zależnością wielkości lusterka woskowego od wielkości pszczoły. Pszczeln. Zesz. Nauk. 4(2): 73—86

Bornus L., Demianowicz A., Gromisz M. (1966) — Morfometryczne babadania krajowej pszczoły miodnej Apis mellifica L. Pszczeln. Zesz. Nauk. 10(1—4): 1—46

Bornus L., Gromisz M., Nowakowski J. (1976) — Use of some morphological feactures in taxonomy of honey bee. Międzynarodowe sympozjum genetyki selekcji i reprodukcji pszczół. Moskwa, 22—28 sierpień 1976

Cwietkowa K. P. (1951) — Sposobnost k woskowydieleniju u raznych porod pczeł. Pczełowodstwo 28(5): 14—19

Goetze G. (1940) — Die beste Biene. Leipzig. Verlag Liedloff, Loth, Michaelis

Gromisz M. (1967a) — Porównanie pszczoły Podkarpacia z pszczołami Północnej Polski (Apis mellifica mellifica L.) i dorzecza Dunaju (Apis mellifica carnica Poll.). Pszczeln. Zesz. Nauk. 11(1—3): 1—35

Gromisz M. (1967b) — Przydatność niektórych cech morfologicznych w systematyce wewnątrz gatunku Apis mellifica L. Pszczeln. Zesz. Nauk. 11(1—3): 37—50

Gromisz M. (1978) — Charakterystyka morfologiczna pszczół kaukaskich importowanych w latach 1965—1975. Pszczeln. Zesz. Nauk. 22: 85—93

Gubin W. A. (1973) — Karpackaja populacija karniki. Apiakta 8(1): 3—6

strona 95

Kresák M. (1952) — Vyskum zavislosti plochy voskoveho zrkadielka od velkosti včely. „Orac”, Bratysława.

Meyer W. (1956) — Arbeitstelung im Bienenschwarm. Insectes Sociaux 3(2): 303—324

Ruszczyc Z. (1970) — Metodyka doświadczeń zootechnicznych. Warszawa, PWRiL

Skowronek W. (1973) — Rozwój gruczołów woskowych u różnych ras pszczoły miodnej. Pszczeln. Zesz. Nauk. 17: 1—9

Taranow G. F. (1959) — Wydielenije woska pczełami rozlicznych ras. Nowoje w teorii i praktike pczełowodctwa. Moskwa

СОВЕРШЕНСТВОВАНИЕ МЕТОДА ПО ОПРЕДЕЛЕНИЮ ПОВЕРХНОСТИ ВОСКОВОГО ЗЕРКАЛЬЦА У ПЧЕЛ РАЗНЫХ ПОРОД

Ж. Громиш, З. Пржиходзень

Резюме

Определение поверхности воскового зеркальца основывается на сходстве его формы с эллипсом. Пчелы отдельных пород отличаются степенью этого сходства, что до сих пор не было у нас учитывано. Отношение настоящей поверхности воскового зеркальца на IV стерите к его поверхности, определенной по образцу с эллипсом, следующее:

Apis mellifica mellifica — 0,950 Apis mellifica carnica — 0,967 Apis mellifica caucasica — 0,962

Учитывая эти стоимости, образцы с поверхностью воскового зеркальца (P) в последной форме, следующие:

A. m. mellifica P = 0,746 ab A. m. carnica P = 0,759 ab A. m. caucasica P = 0,755 ab

Символы а и в определяют линейный размер воского зеркальца рабочей пчелы в его двух осях.

IMPROVED METHOD FOR THE DETERMINATION OF THE WAX MIRROR AREA IN BEES OF VARIOUS RACES

M. Gromisz and Z. Przychodzeń

Summary

The determination of the wax mirror area is based on its similarity to ellipse. Bees of the particular races differ in a degree of the similarity and this fact was not taken into consideration so far. The ratio of the real area of the wax mirror to that calculated according to ellipsa area formula was as follows: Apis mellifica mellifica — 0.950, A. m. carnica — 0.967, A. m. caucasica — 0.962. After considering these figures, the formulae for the wax mirror area (P) are as follows: A. m. mellifica — P = 0.746 ab, A. m. carnica — P = 0.759 ab, A. m. caucasica — P = 0.755 ab, where a and b indicate vertical and horizontal axes of the wax mirror of a worker bee.


Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • tytuł: „LUSIEREK” → LUSTEREK
  • s. 87: „droga pośrednią” → drogą pośrednią
  • s. 88: „mm² mm” → mm²
  • s. 89: „symoblizują” → symbolizują
  • s. 90: „na jego powierzchnie” → na jego powierzchnię
  • s. 91, ryc. 3: „na na IV” → na IV
  • s. 94, piśmiennictwo: „babadania” → badania
  • s. 94, piśmiennictwo: „feactures” → features
  • s. 95, piśmiennictwo: „Arbeitstelung” → Arbeitsteilung
  • s. 95, piśmiennictwo: „pczełowodctwa” → pczełowodstwa
  • s. 95, streszczenie: „Ж. Громиш” → М. Громиш
  • s. 95, streszczenie: „стерите” → стерните
  • s. 95, streszczenie: „последной” → последней
  • s. 95, streszczenie: „воского” → воскового
  • s. 95, streszczenie: „ellipsa” → ellipse

Podobne wpisy