ROŚLINY POKARMOWE I GOSPODARZE PASOŻYTNICZYCH PSZCZÓŁ MIESIARKOWATYCH (COELIOXYS LATR., STELIS PZ., DIOXYS LEP. ET SERV., DIOXOIDES POP. ORAZ PARADIOXYS MOCS. — HYMENOPTERA, MEGACHILIDAE)

tekst: Andrzej Ruszkowski, Mieczysław Biliński, Janina Gosek

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXX, 1986 — Andrzej Ruszkowski, Mieczysław Biliński, Janina Gosek

strona 111

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE ROK XXX 1986

Andrzej Ruszkowski, Mieczysław Biliński, Janina Gosek

Oddział Pszczelnictwa ISK

WSTĘP

W poprzednich pracach (Ruszkowski i in. 1980, Ruszkowski, Biliński 1986 a, b) staraliśmy się ustalić skład gatunkowy roślin oblatywanych przez poszczególne gatunki pszczół miesiarkowatych, z wyjątkiem pszczół pasożytniczych, które są przedmiotem obecnej pracy.

Do pszczół tych należą szmeronia (Stelis Pz.), ogrotek (Dioxoides Pop., Dioxys Lep. et Serv. i Paradioxys Mocs.) oraz ścieska (Coelioxys Latr.). Wszystkie one są pasożytami gniazdowymi innych pszczół miesiarkowatych lub porobnicowatych (Anthophoridae), hamując rozwój ich populacji. Równocześnie oblatują kwiaty, przyczyniając się w jakimś stopniu do ich zapylenia.

Ogólnie biorąc należy je jednak uznać za gatunki szkodliwe. Ustalenie ich potrzeb pokarmowych i związku z poszczególnymi gospodarzami, może przyczynić się do lepszego poznania mechanizmów pasożytnictwa u pszczołowatych i pomóc w opracowaniu skutecznych metod ograniczania szkodliwości pszczół pasożytniczych.

METODYKA

Metodykę stosowano podobną jak w pracach poprzednich (Ruszkowski, Biliński 1986 a, b). Opracowanie oparto na własnych okazach z lat 1961—1980 i 1986 oraz na danych z literatury. Za wiernie oblatywane przyjmowano gatunki roślin podane co najmniej przez trzech autorów lub z trzech miejscowości.

W nagłówkach tabel podane są symbole gatunków pszczół pasożytniczych (punkt a), a liczby w rubrykach oznaczają tereny, lata i autorów badań (punkt b).

strona 112

Wszystkie okazy złowione oznaczał A. Ruszkowski na podstawie kluczy; Schmiedeknecht 1930, Hedicke 1930, Bouček i Šustera 1957 i Ponomariewa 1978.

a) Nazwy omawianych pszczół pasożytniczych i symbole użyte w tabelach (Names of discribed parasitic bee species and symbols used in the tables):

Bu — Stelis breviuscula Nyl. — szmeronia białopaska;

Fr — S. freygessneri Friese — sz. południówka;

Mi — S. minima Schenck — sz. karliczka;

Mu — S. minuta Lep. — sz. mała;

Na — S. nasuta Latr. — sz. tynkarka;

Od — S. odontopyga Nosk. — sz. muszlówka;

Or — S. ornatula Klug — sz. rożycówka;

Ph — S. phaeoptera K. — sz. murarka;

Pu — S. punctatissima K. (S. aterrima Pz.) — sz. ciemnoskrzydła;

Sc — S. scutellaris F. Mor. — sz. azjatka;

Si — S. signata Latr. — sz. makatka;

Sm — S. simillima F. Mor. — sz. kamieniarka;

Ku — Dioxoides kuntzei Nosk. — ogrotek murarkowiec;

Tr — Dioxoides tridentatus Nyl. — o. miesiarkowiec;

Ci — Dioxys cinctus Jur. (D. pyrenaicus Lep.) — o tynkarkowiec;

Pa — Paradioxys pannonicus Mocs. — o. stepowiec;

Al — Coelioxys (Coelioxys) alata Foerst. — ścieska płatówka;

Au — C. (C.) aurolimbata Foerst. — ś. trójzębna;

Co — C. (C.) conoidea Klug (C. punctata Lep., C. vectis Curt., C. trigonus Schrank) — ś. trójkątówka;

El — C. (C.) elongata Lep. (C. simplex Nyl.) — ś. miesiarkówka;

In — C. (C.) inermis K. (C. acuminata Nyl.) — ś. niedopaska;

La — C. (C.) lanceolata Nyl. — ś. lancetówka;

Ma — C. (C.) mandibularis Nyl. — ś. kątoszczęka;

Os — C. (C.) obtusispina Thoms. — ś. skandynawska;

Pp — C. (C.) popovici Friese — ś. rudopaska;

Qd — C. (C.) quadridentata L. (C. conica L.) — ś. smółkarka;

Ru — C. (C.) rufescens Lep. et Serv. (C. carinata Schenck) — ś. porobnicówka;

Ac — C. (Lepidocoelioxys) acanthura Ill. (C. macrura Foerst.) — ś. tynkarka;

Af — C. (L.) afra Lep. (C. coronata Foerst.) — ś. rudogonka;

Br — C. (L.) brevis Ev. (C. erythropyga Foerst.) — ś. białoplamka;

Em — C. (L.) emarginata Foerst. (C. robusta F. Mor.) — ś. wycinka;

Fe — C. (L.) foersteri F. Mor. — ś. krzywogonka;

He — C. (L.) haemorrhoa Foerst. — ś. czerwonawa;

Ob — C. (L.) obtusa Pérez — ś. racicówka;

Po — C. (L.) polycentris Foerst. — ś. rozrożka;

Rf — C. (Intercoelioxys) ruficaudata Lep. (C. ruficaudus Lep., C. rufocaudata Sm., C. octodentata Lep.) — ś. ostrogonka;

Ar — C. (Mesocoelioxys) argentea Lep. — ś. zadzierka;

At — C. acuta Nyl.;

Lt — C. laticauda Mor.;

Sg — C. sogdiana F. Mor.;

Um — C. umbrina Sm.,

sp — Coelioxys Latr. sp.

strona 113

b) Teren badań, lata i autorzy (Investigated regions, years and authors):

  1. Puławy-park, woj. Lublin, 1961—1968 — leg. A. Ruszkowski i M. Zadura;
  1. Puławy-Górna Niwa + Włostowice, 1972—1980 — leg. A. Ruszkowski, B. Jabłoński, M. Biliński, K. Kaczmarska, J. Gosek;
  1. Bochotnica, woj. Lublin, 1974 — leg. A. Ruszkowski, B. Jabłoński, J. Gosek;

3a. Janowiec, woj. Lublin, 1986 — leg. M. Biliński;

  1. Chełm, woj. Chełm, 1976—1977 — leg. A. Ruszkowski, J. Gosek;
  1. Łabunie, woj. Zamość (Anasiewicz 1973);
  1. Tomaszówka, woj. Zamość (Dylewska, Zabłocki 1972);
  1. Skierniewice, woj. Skierniewice, 1960 — leg. Z. Konopacka;
  1. Dziekanów Leśny, woj. Warszawa (Domagała-Lipińska 1961);
  1. Puszcza Kampinoska „ (Banaszak, Plewka 1981);
  1. Pieniny-montains, woj. Nowy Sącz (Dylewska 1962);
  1. Babia Góra-montain, woj. Bielsko-Biała (Dylewska 1966);
  1. Śląsk — Silesia (Dittrich 1903);
  1. „ „ (Scholz 1912);
  1. Sudety-montains (Hedicke 1922);
  1. Wągrowiec, woj. Piła (Banaszak 1977);
  1. woj.: Poznań, Bydgoszcz, Piła (Torka 1912, 1932);
  1. woj.: Szczecin, Koszalin, Słupsk (Blüthgen 1919);
  1. Wyspa Wolin, woj. Szczecin (Banaszak 1973b);
  1. woj.: Gdańsk, Bydgoszcz, Piła (Alfken 1909b, 1912b);
  1. Poznań, woj. Poznań (Banaszak 1969, 1971, 1973a, 1976);

20a. Wielkopolski Park Narodowy, woj. Poznań (Szulczewski 1948);

  1. woj. Olsztyn (Alfken 1909a, 1912a);
  1. woj. Olsztyn (Sowa 1973);
  1. Czechosłowacja — Czechoslovakia (Bouček, Šustera 1957);
  1. głównie Niemcy — mainly Germany (Müller 1873);
  1. „ „ „ „ (Hedicke 1930);
  1. „ „ „ „ (Schmiedeknecht 1930);
  1. Niemcy — Germany (Bischoff 1927);
  1. Wallis, Szwajcaria — Switzerland (Schmiedeknecht 1930);
  1. Kompolt, Węgry — Hungary, 1974 — leg. M. Biliński;

29a. Gödöllö, „ „ 1982 — leg. M. Biliński;

  1. Mierzeja Kurońska, ZSRR — East Prussia, USSR (Baer 1903);
  1. „ „ „ „ „ „ (Moeschler 1938);
  1. Wileńszczyzna — Lithuania, USSR (Adolph 1934);
  1. Podole, ZSRR — USSR (Kuntze, Noskiewicz 1938);
  1. Ukraina, ZSRR — USSR (Bramson 1879);
  1. „ „ „ (Noskiewicz 1922);
  1. „ „ „ (Osyczniuk 1960);
  1. Europejska część ZSRR — European USSR (Ponomariewa 1978);
  1. Tadżykistan, ZSRR — USSR (Popow 1967);
  1. Uzbekistan, ZSRR — USSR (Popow 1967);
  1. Indie — East Indies (Hurd 1979);
  1. Bremen, Niemcy — Germany (Alfken 1912c).
strona 114

WYNIKI

Zebrane materiały dotyczą 12 gatunków szmeroni (Stelis), 4 gatunków ogrotków (Dioxys, Dioxoides, Paradioxys) oraz 25 gatunków ściesek (Coelioxys).

  1. Szmeronia (Stelis)

Różne gatunki szmeroni pasożytowały (tab. 1) w gniazdach murarek (Osmia i Hoplitis), nożycówek (Chelostoma), wałczatek (Heriades), tynkarek (Chalicodoma), makatek (Anthidium, Anthidiellum, Paraanthidium), kamieniarek (Lithurge), porobnic (Clisodon), rożyc (Ceratina), a wyjątkowo także i miesiarek (Megachile). Rośliny oblatywane przez szmeronię podano w tab. 2.

Szmeronia białopaska (Stelis breviuscula) pasożytowała u wałczatek (H. truncorum i H. crenulatus) i nożycówki (Ch. fuliginosum), a oblatywała kwiaty 16 gatunków roślin z 6 rodzin, m.in. jeżyny, głównie jednak kwiaty Compositae, podobnie więc jak wałczatki (Ruszkowski, Biliński 1986 b).

Szmeronia mała (S. minuta) i karliczka (S. minima) są pasożytami wałczatki dwuguzki (Heriades truncorum), nożycówki pospolitej (Chelostoma florisomne) i murarki małej (Hoplitis parvula). Szmeronię karliczkę obserwowano na 3 gatunkach roślin (z Compositae), a szmeronię małą na 5 gatunkach z 5 rodzin, z czego po 3 gatunki są wspólne z jej dwu pierwszymi gospodarzami, a 2 z trzecim (Ruszkowski, Biliński 1986ab).

Szmeronia ciemnoskrzydła (S. punctatissima) pasożytowała u murarek (Osmia fulviventris, Hoplitis adunca), tynkarki murówki (Chalicodoma muraria), makatki zbójnicy (Anthidium manicatum) i porobnicy czyścówki (Clisodon furcatus). Obserwowana na 30 gatunkach roślin z 9 rodzin (głównie z Compositae), a zwłaszcza na chabrach, ostach i świerzbnicy. Jej lista roślin pokarmowych najbardziej przypomina listę murarki ostówki (O. fulviventris), być może jej pierwotnego gospodarza, choć najczęściej szmeronia ta podawana jest jako pasożyt murarki żmijowcowej (Hoplitis adunca) będącej prawie monofagiem żmijowca (Ruszkowski, Biliński 1986a); również zresztą oblatywanego przez szmeronię ciemnoskrzydłą.

Szmeronia murarka (S. phaeoptera) pasożytowała głównie u murarek (Osmia fulviventris, O. leaiana, O. rufa, O. atrocoerulea, O. emarginata, Hoplitis anthocopoides), ale także u nożycówek (Chelostoma maxillosum i Ch. fuliginosum) i miesiarki różówki (Megachile centuncularis). Oblatywała 24 gatunki roślin z 8 rodzin (głównie z Compositae), m.in. lucernę mieszańcową.

Szmeronia rożycówka (S. ornatula) pasożytowała u murarek (Hoplitis leucomelaena i H. parvula) oraz u rożycy (Ceratina cucurbitina), a obserwowano

strona 115

ją na 6 gatunkach roślin z 4 rodzin, m.in. na komonicy i jeżynach.

Szmeronia południówka (S. freygessneri), pasożytująca u makatki południówki (Paraanthidium interruptum) oblatywała kwiaty driakwi, podobnie jak ta makatka (Ruszkowski, Biliński 1986b).

Szmeronia makatka (S. signata), pasożyt makatki komonicówki (Anthidiellum strigatum), oblatywała starzec wiosenny, mierznicę, i macierzankę, można jednak przypuszczać, że oblatuje także i komonicę, główną roślinę pokarmową jej gospodarza (Ruszkowski, Biliński 1986b).

Szmeronia kamieniarka (S. simillima) pasożytowała u kamieniarki ostówki (Lithurge fuscipennis). Jakie rośliny oblatuje, nie wiadomo, można tylko przypuszczać, że głównie Compositae, jak kamieniarka (Ruszkowski, Biliński 1986b).

Szmeronia tynkarka (S. nasuta) pasożytowała u tynkarki murówki (Chalicodoma muraria), a szmeronia muszlówka (S. odontopyga) u murarki kolczastej (Hoplitis spinulosa), budującej gniazda w muszlach ślimaków (Ponomariewa 1978).

Szmeronia azjatka (S. scutellaris) obserwowana była na 4 gatunkach roślin z 3 rodzin (2 gatunki z Verbenaceae). U jakiego gatunku pszczoły pasożytuje — nie wiadomo.

  1. Ogrotek (Dioxoides, Dioxys, Paradioxys)

Ogrotek miesiarkowiec (Dioxoides tridentatus) pasożytował głównie u miesiarki srebrzystej (Megachile argentata), ale także u tynkarki murówki (Chalicodoma muraria) oraz murarek (Hoplitis adunca i H. ravouxi). Obserwowany był na kwiatach komonicy rożkowej, lucerny mieszańcowej, świerzbnicy polnej i chabra driakiewnika. Komonica jest główną rośliną pokarmową M. argentata, C. muraria i H. ravouxi, lucerna — główną rośliną M. argentata, ale jest też oblatywana przez H. adunca, chaber driakiewnik oblatywany przez C. muraria, a świerzbnica polna przez H. adunca (Ruszkowski i in. 1980, Ruszkowski, Biliński 1986ab). Można więc przyjąć, że ogrotek miesiarkowiec oblatuje rośliny pokarmowe wszystkich swoich gospodarzy (tab. 2—3).

Ogrotek tynkarkowiec (Dioxys cinctus) pasożytował u różnych gatunków tynkarek (Chalicodoma) i murarek (H. adunca i H. anthocopoides).

Pozostałe gatunki ogrotków raczej w Polsce nie występują. Z nich ogrotek murarkowiec (Dioxoides kuntzei) pasożytował u murarek (Hoplitis anthocopoides, a prawdopodobnie i H. adunca) i mniej pewne, że u tynkarki murówki (Ch. muraria); zaś ogrotek stepowiec (Paradioxys pannonieus) u innej tynkarki — Ch. syraënsis (tab. 3).

strona 116

Tabela 1

Gospodarze poszczególnych gatunków szmeroni — Stelis Pz. Host insects of the individual species of Stelis Pz.

Rodzina i gatunek gospodarza / Host family and host species Gatunki szmeroni — Species of Stelis¹: Pu Gatunki szmeroni — Species of Stelis¹: Ph Gatunki szmeroni — Species of Stelis¹: Or Gatunki szmeroni — Species of Stelis¹: Mi Gatunki szmeroni — Species of Stelis¹: Od
Megachilidae:
Osmia Latr. (sensu late) 23, 25, 37 25 23, 25 26, 37 — —
O. fulviventris Pz. 26, 27 21, 26 27, 37 — — —
O. leaiana K. — 21, 26 31, 37 — — —
O. rufa L. — 4, 26, 37 — — —
O. atrocoerulea Schill. — 4?, 31 — — —
O. emarginata Lep. — 26 — — —
Hoplitis adunca Pz. 20, 21, 26, 27, 31 — — — —
H. anthocopoides Schenck — 27 — — —
H. spinulosa Klug — — — — 23, 25, 26, 27, 33, 37
Mu
H. leucomelaena K. — 21, 27, 31 — —
H. parvula Duf. et Per. 21, 27 — 26, 27 25, 26, 37 —
Bu
O. gallarum Spin. (?) 27 — — —
Chelostoma Latr. — — — — 23, 37
Ch. fuliginosum Pz. — 31 — — 26, 27
Ch. maxillosum L. — 4?, 31 — — —
Ch, florisomue L. 23, 25, 26, 37 — — 25, 27, 31
Heriades truncorum L. 23, 26, 37 — — 26, 37 26, 27 31, 32, 37
H. crenulatus Nyl. — — — — 2
Pu Na
Chalicodoma muraria F. 26 — — 25, 26, 27 —
Ch. parietinum Geoffr. 37 — — 23, 37 —
Megachile centuncularis L. — 2 — — —
Anthidium F. (sensu late) 23 — — — —
Si
Anthidium manicatum L. 26, 37 — — —
Anthidiellum strigatum Latr. — 23, 25, 26, 27, 37 —
Fr
Paraanthidium interruptum F. — — — 27, 28, 37
Sm
Lithurge fuscipennis Lep. — — — — 26, 33, 37
strona 117
Anthophoridae:
Clisodon furcatus Pz. 31, 37 — — — —
Ceratina Latr. — — 23 — —
C. cucurbitina Rossi — — 25, 26, 37 — —

Odnośniki — Notes:

¹ Symbole gatunków pszczół oraz liczby oznaczające miejsce i autora obserwacji podano w rozdziale „Miejsce i metody badań”. Symbols of bee species and the numbers indicating the locality and author of observations are given in the chapter „Miejsce i metody badań”.

m — liczne występowanie danego gatunku appearance of the species in a great number

  1. Ścieska (Coelioxys)

Europejskie ścieski rozpadają się na dwie wyraźne grupy gatunków, różniące się morfologią i gospodarzami (Schmiedeknecht 1930, Hedicke 1930, Bouček, Šustera 1957, Ponomariewa 1978). Wydaje się, że grupy te należy traktować jako odrębne podrodzaje: Coelioxys Latr. (sensu stricte) i Lepidocoelioxys Ruszkowski (nov. subgenus), które można następująco scharakteryzować.

Coelioxys (s. str.) — U samców przednie biodro z długim tępym kolcem, a ostatni tergit z 6 kolcami. U samic guzy barkowe bez żeberka. Ciało obu płci pokryte wyłącznie włoskami, najwyżej czasem boki tergitu 1. z domieszką drobnych łusek. Pasożytują głównie u miesiarek (Megachile) o czerwonawej szczoteczce brzusznej, ale również u miesiarek o szczoteczce czarnej lub białej, a także u murarek (Osmia, Anthocopa, Hoplitis) i porobnic (Anthophora, Clisodon).

Lepidocoelioxys Ruszk. — U samców przednie biodro bez kolca, a ostatni tergit z 8 kolcami (jedynie u C. haemorrhoa 2 boczne kolce zredukowane do wystających kątów). U samic guzy barkowe z szerokim spłaszczonym żeberkiem. Ciało obu płci pokryte co najmniej częściowo łuseczkami — zwłaszcza śródplecze, boki tułowia, przepaski tergitów i nogi. Pasożytują wyłącznie u miesiarek o białej szczoteczce brzusznej oraz niektóre u tynkarek (Chalicodoma) i rozrożek (Tetralonia).

Istnieją tylko dwa gatunki o cechach przejściowych między tymi grupami. Proponujemy wydzielić je w odrębne podrodzaje: Mesocoelioxys Ruszkowski (nov. subgenus) i Intercoelioxys Ruszkowski (nov. subgenus).

Mesocoelioxys Ruszk. — Samce jak u Coelioxys s. str., a samice jak u Lepidocoelioxys (samica C. argentea ma jednak koniec ostatniego tergitu wygięty ku górze, podczas gdy samice Lepidocoelioxys — wygięty ku dołowi lub prosty). Ciało obu płci pokryte częściowo łuseczkami. Należąca tu ścieska zadzierka — C. argentea pasożytuje u miesiarki o czerwonej szczoteczce brzusznej.

Intercoelioxys Ruszk. — Samce jak u Lepidocoelioxys, a samice jak u Coelioxys s. str. Ciało obu płci pokryte częściowo wydłużonymi łuseczkami, często przypominającymi włosy. Należąca tu ścieska ostrogonka — C. ruficaudata pasożytuje u miesiarki o białej szczoteczce brzusznej.

strona 118

Tabela 2

Rośliny pokarmowe poszczególnych gatunków szmeroni (Stelis Pz.) i ogrotków (Dioxoides Pop.) Food plants of the individual species of Stelis and Dioxoides

Rodzina i gatunek rośliny / Plant family and plant species Bu Ph Pu Inne / Others
Compositae: — 12 12 —
Achillea millefolium L. 24, 41 41 41 Mi: 41
Acroptilon picris Pall. — — — Sc: 38—39
Anthemis tinctoria L. 9 — — —
Carduus acanthoides L. 24 24 24m —
C. crispus L. 3 17 24, 41 —
Centaurea jacea L. — 12 12, 34, 41 —
C. biebersteini Dec. — — 34 —
C. rhenana Bor. 2m — — —
C. scabiosa L. — — — Tr: 30
Cichorium intybus L. — — 41 —
Cirsium arvense (L.) Scop. — — 41 —
C. lanceolatum (L.) Scop. — 16, C. sp. 35 16 —
Hieracium murorum L. — — 41 —
H. pilosella L. 17 41 — Or: H. sp. 31m
H. umbellatum L. — — 41 Mi: 41
Hypochoeris radicata L. — 41 — Or: 41; Mi: 41
Lappa minor Hill. — 41 41 —
Leontodon autumnalis L. — 17, 41 17 —
Onopordon acanthium L. — 16 24, 34 —
Pyrethrum cinerariaefolium Trev. 2 — — —
Senecio erucifolius L. — — 41 —
S. jacobaea L. 41 17, 41 17, 41 —
S. vernalis W. et K. — — — Si: 16
Tanacetum vulgare L. 41 41 41 —
Taraxacum 17 17 — Mu: 17
Asclepiadaceae: Asclepias syriaca L. — — 24 —
Boraginaceae: Echium vulgare L. 24 16 16, E. sp. 13 —
Symphytum asperrimum Don. — 17 — —
Campanulaceae: Campanula — — — Mu: 11
C. rotundifolia L. — 41 — —
Jasione montana L. — 41 41 Si: 41; Mi: 41
Convolvulaceae: Convolvulus arvensis L. — — 41 —
Crassulaceae: Sedum acre L. — — 41 —
Cruciferae: Sinapis arvensis L. 17 — 2 —
Descurainia sophia (L.) Web. — — — Mu: 6
Sisymbrium loeselii L. — — — Sc: 38
Dipsacaceae: Knautia — 16 17 —
K. arvensis (L.) Coult. 24 — 1, 16, 20, 41 Tr: 17
Scabiosa ochroleuca L. — — 34 Fr: S. sp. 28
S. columbaria L. — — 41 —
Ericaceae: Ledum palustre L. — — — Or: 16
Labiatae: — — — Si: 12
Ballota nigra L. — — 16 —
Thymus serpyllum L. — — 41 Si: 41m
strona 119
Bu Ph Pu Inne / Others
Malvaceae: Malva rotundifolia L. 17 — — Mu: 17
Papilionaceae: Medicago media Pers. — 5, 22 — Tr: 39
Lotus corniculatus L. — 41 — Or: 41; Tr: 37
Trifoium dubium Sibth. — — 41 Mu: 41
T. medium L. — 15 — —
Vicia cracca L. — — — Or: 41
Ranunculaceae: Ranunculus — 12 — —
Rosaceae: Spiraea — 17 — —
Potentilla silvestris Neck. 41 — — Or: 41
Rubus fruticosus L. (+Rubus sp.) 24, 41 — — Or: 41
Umbelliferae: — 32 — —
Eryngium planum L. — — 9 —
Verbenaceae: Verbena officinalis L. — — — Sc: 38
Vitex agnus-castus L. — — — sc: 38

Odnośniki jak w tab. 1 — Notes as in the table 1.

Tabela 3

Gospodarze poszczególnych gatunków ogrotków¹ Host insects of the individual species of Dioxoides Pop., Dioxys Lep. et Serv. and Paradioxys Mocs.

Rodzina i gatunek gospodarza / Host family and host species Gatunki ogrotków — Species of parasite bee: Dioxoides: Tr Gatunki ogrotków — Species of parasite bee: Dioxoides: Ku Gatunki ogrotków — Species of parasite bee: Dioxys: Ci Gatunki ogrotków — Species of parasite bee: Paradioxys: Pa
Megachilidae:
Megachile Latr. 23 — — —
M. argentata F. 25, 26, 27, 37 — — —
Chalicodoma muraria F. 25, 26 — 27 —
Ch. parietinum Geoffr. — 37? 37 —
Ch. pyrenaicum Lep. — — 27, 37 —
Ch. sicula Rossi — — 26m, 27 —
Ch. syraënsis Rad. — — — 27
Osmia Latr. (sensu late) 23 — — —
Hoplitis adunca Pz. 26 37? 33?, 37 —
H. anthocopoides Schenck — 37 33?, 37 —
H. ravouxi Per. 26 — — —

Odnośniki jak w tab. 1 — Notes as in the table 1.

strona 120

Tabela 4

Gospodarze ściesek z podrodzaju Coelioxyss. str. Host insects of the bees of subgenus Coelioxys s. str.

Gatunek gospodarza / Host species Gatunek ścieski — Coelioxys species¹: Ma Gatunek ścieski — Coelioxys species¹: El Gatunek ścieski — Coelioxys species¹: Qd Gatunek ścieski — Coelioxys species¹: In Gatunek ścieski — Coelioxys species¹: Co Gatunek ścieski — Coelioxys species¹: Ru
Megachilidae:
Trachusa byssina Pz. — — 26m, 37 — — —
Osmia Latr. (s. l.) 37 — — — — —
Hoplitis adunca Pz. — — — — — 21?
Anthocopa papaveris Latr. 26 — — 37 — —
Megachile Latr. 25, 37 25, 26 25, 37 — 23, 25 37
M. argentata F. 21, 26, 27 — 27 — — —
M. rotundata F. — 29? — — — —
M. centuncularis L. 26, 27 21, 27 29?, 37 — 21, 25, 26, 27, 37 — —
M. versicolor Sm. 26, 27 — — 21 — —
M. willoughbiella K. — 27, 37 21, 26 27 — — —
M. circumcincta K. — 37 21, 26, 27, 31 — — —
M maritima K. — — — — 21, 26, 27, 31, 37 —
M. lagopoda L. — — — — 26, 27, 37 —
Al Pp
M. ligniseca K. 25, 27, 37 — — — — —
Au
M bombycina Pall — 37 — — —
M. alpicola Alfk. — — — — 2 —
M. ericetorum Lep. — — — — 21, 25, 26, 27, 37
La
Ar²
M. nigriventris Schenck — 27, 37 — — —
M. albisecta Klug — — — — 26, 27, 37 —
Anthophoridae:
Anthophora Latr. — — — — — 23
A. parietina F. — — 25, 27 37, 20a — — 20m, 21 25—27 31, 37
A. fulvitarsis Brullé — — — — — 26, 27
Clisodon furcatus Pz. 26?, 37 — — 31 — 37

Odnośniki — Notes:

² Podrodzaj Mesocoelioxys Ruszk. — Subgenus Mesocoelioxys Ruszk.

(Inne odnośniki jak w tab. 1 — Other notes as in the table 1).

strona 121

a) Podrodzaj Coelioxys s. str.

W podrodzaju tym trafiają się zarówno gatunki posiadające jednego tylko gospodarza, jak i gatunki o bardzo szerokim wachlarzu gospodarzy (tab. 4).

Np. ścieska lancetówka (Coelioxys lanceolata) pasożytowała wyłącznie u miesiarki ciemnobrzuchej (Megachile nigriventris), ścieska rudopaska (C. popovici) u miesiarki cęgówki (M. bombycina), ścieska trójzębna (C. aurolimbata) u miesiarki dwuzębnej (M. ericetorum), a także raz u miesiarki rdzawostopki (M. alpicola), ścieska trójkątówka (C. conoidea) u miesiarki trójbarwnej (M. maritima) i miesiarki chabrówki (M. lagopoda).

Natomiast ścieska miesiarkówka (C. elongata) i ścieska niedopaska (C. inermis) znajdowane były w gniazdach głównie miesiarki różówki (M. centuncularis), ale pierwsza z nich także — miesiarki komonicówki (M. willoughbiella), długowłosej (M. circumcincta), a prawdopodobnie i lucernówki (M. rotundata), druga zaś — miesiarki niedopaski (M. versicolor), murarki powojówki (Anthocopa papaveris) i porobnicy czyścówki (Clisodon furcatus).

Również ścieska kątoszczęka (Coelioxys mandibularis) pasożytowała nie tylko u miesiarki srebrzystej (M. argentata), ale też u różówki (M. centuncularis) i niedopaski (M. versicolor), a także u murarki powojówki (Anthocopa papaveris).

Ścieska płatówka (C. alata), choć pasożytowała głównie u miesiarki łysawej (M. ligniseca), spotykana była i u porobnicy czyścówki (Clisodon furcatus), a ścieska smółkarka (C. quadridentata) zarówno u miesiarki długowłosej (M. circumcincta) i komonicówki (M. willoughbiella), jak u smółki komonicówki (Trachusa byssina) i porobnicy mularki (Anthophora parietina).

Ścieska porobnicówka (C. rufescens) pasożytowała głównie u porobnicy mularki (A. parietina), porobnicy południowej (A. fulvitarsis) i porobnicy czyścówki (Clisodon furcatus), choć podawana też była z gniazd miesiarek i murarek.

Rośliny pokarmowe ściesek z podrodzaju Coelioxys s. str. podano w tab. 5.

Ścieska trójzębna (C. aurolimbata) obserwowana była na 23 gatunkach roślin z 6 rodzin (głównie Papilionaceae i Labiatae) m.in. na nostrzyku, komonicy, lucernie mieszańcowej i koniczynie białej. Lista jej roślin pokarmowych przypomina listę jej głównego gospodarza — miesiarki dwuzębnej (Ruszkowski i in. 1980).

Ścieska trójkątówka (C. conoidea) oblatywała 22 gatunki roślin z 10 rodzin (najwięcej z Compositae), m.in. esparcetę, komonicę, koniczynę białą i seradelę, ale wiernie tylko jasieniec, macierzankę, chabry, świerzbnicę i lawendę, a więc rośliny w większości związane z terenami piaszczystymi. Zestaw tych roślin wskazuje na luźniejszy jej związek z miesiarką trójbarwną (M. maritima) niż z miesiarką chabrówką (*M. lagopo-

strona 122

Tabela 5

Rośliny pokarmowe ściesek z podrodzaju Coelioxys s. str. Food plants of Coelioxys from the subgenus Coelioxys s. str.

Rodzina i gatunek rośliny / Plant family and species Gatunek ścieski — Coelioxys species: Au Gatunek ścieski — Coelioxys species: Co Gatunek ścieski — Coelioxys species: El Gatunek ścieski — Coelioxys species: In Gatunek ścieski — Coelioxys species: Ma Gatunek ścieski — Coelioxys species: Qd Gatunek ścieski — Coelioxys species: Ru
Papilionaceae: Lotus — 17 — — 12 17 —
L. corniculatus L. 2 — 41 29a, 41 17, 41 2, 41 41
L. uliginosus Schk. — 41 — — — — —
Alhagi kirghisorum Schrenk 39m — — — — — —
Anthyllis vulneraria L. — — — — — 41 —
Halimodendron argenteum DC. 39 — — — — — —
Lathyrus montanus Bernh. — — — — — 41 —
Medicago media Pers. 1 — — — — — —
Melilotus albus Med. 39m, 41 — — — — — 41
M. altissimus Thuill. 41 — 41 41 — 41 41
M. officinalis Med. 39 — — — — 24 —
Onobrychis viciaefolia Scop. — 24 1 — — 2m, 35m —
Ornithopus sativus L. — 17 — — — 17 —
Psoralea drupacea Bge. 39 — — — — — —
Trifolium arvense L. — — 17 — — 21, 41 —
T. pratense L. — — — 31 31 41 41
T. repens L. 2 17 17 31 31 17, 21, 3a 41
Vicia — — — — — 10, 18 —
V. cracca L. — — — 41 — 41 41
V. sepium L. — — — — — — 2
V. villosa Roth. — — 2 — — 2m —
Compositae: 12 — — — — — —
Achillea millefolium L. — — — — — — 41
Arnica montana L. — — — — — — 41
Callistephus chinensis Nees — — 24 — — — —
Carduus crispus L. — 41 — — — — —
Carlina vulgaris L. — — — 24 — 24 —
Centaurea jacea L. — 12, 41 12 — — — 12
C. biebersteini Dec. — 35 — — — — —
C. rhenana Bor. — 14 — — — — —
C. scabiosa L. — 17, 30 — 30 — 17 1, 21, 30
Cirsium arvense (L.) Scop. — 17 — — — — —
Cirsium lanceolatum (L.) Scop. — 41 — — — — 41
Crepis paludosa (L.) Mnch. — — — — 41 — —
Helianthus annuus L. — — — 41 — — —
Hieracium — — — — — 12 —
H. murorum L. 41 — — — — — 41
H. pilosella L. — — — — — 41 —
H. umbellatum L. — 24 24 — — — —
H. umbelliflorum L. — — — 16 — — —
Hypochoeris radicata L. — — — — — 41 —
strona 123
Au Co El In Ma Qd Ru
Inula salicina L. 7 — — — — — —
Leontodon autumnalis L. — — — 41 — — —
Onopordon acanthium L. — 24 — — — — —
Senecio jacobaea L. 41 — 41 41 — — 21, 41
S. erucifolius L. 41 — — — — — —
S. vernalis W. et K. — — 17 — 16 — —
Sonchus arvensis L. 39 — — — — — —
Labiatae: Ballota nigra L. 7 — — — — — —
Glechoma hederacea L. — — 39 — — 21, 31 —
Hyssopus officinalis L. 2 — — — — — 1
Lavandula officinalis Chaix. — 2, 24m — — — — —
Leonurus — — 12 — — — 12
Marrubium vulgare L. 2, 20, 39 — 2? — — 2 2m
M. peregrinum L. 20 — — — — — —
Mentha — — — — — 10 —
M. silvestris L. 39 — — — — — —
Stachys recta L. 1 — — — — — —
Thymus — 12, 24 — 30 — 12, 17 12
Th. serpyllum L. — 21, 41m — 31 21, 31,41 31, 41 —
Boraginaceae:
Anchusa officinalis L. — — — — — 16 —
Echium vulgare L. — 16, 24 19, 24 — — 12, 16 19, 24m 11, 19 21, 41
Dipsacaceae: Knautia — 17 2, 17 — 26m 17 —
K. arvensis (L.) Coult. — 16, 24 41m 16, 19 16, 19 41 — 16, 24m, 41 16, 19 20m, 41
Scabiosa — — — — — — 16
Succisa pratensis Mnch. — 16 — 41 — 41 41
Campanulaceae:
Jasione montana L. — 21, 24 31, 41m 24 41 41 24m, 41 41
Chenopodiaceae:
Horaninovia ulicina Fisch. et Mey. 39 — — — — — —
Crassulaceae: Sedum — — — — — — 31
Sempervivum soboliferum Sims. — — — — — — 34
Cucurbitaceae:
Bryonia dioica Jacq. — — 24 — — — —
Ericaceae: Erica tetralix L. — — — — — 41 —
Geraniaceae: Geranium — 14 — — — — 10
G. pratense L. — — — — — — 41
Iridaceae: Iris pseudoacorus L. — — 12 — — — —
Lythraceae: Lythrum salicaria L. 31 — — — — — 41
Malvaceae: Malva silvestris L. — — 24, 41 — — — 41
Oenotheraceae:
Chamaenerion angustifolium (L.) Scop. — — — — — — 41
Resedaceae: Reseda luteola L. — — — 16 — — —
Rosaceae: Fragaria vesca L. — — — 41 — — —
Rubus idaeus L. — — 41 41 — 41 41
R. caesius L. (+Rubus sp.) — 17 — — 41 31 —
Scrophulariaceae: Linaria — — — 35 — — 35
strona 124
Au Co El In Ma Qd Ru
Verbascum nigrum L. — — — — — — 41
Veronica longifolia L. — — — 32 — — —
V. spicata L. — 14 — — — — —
Solanaceae:
Lycium halimifolium Mill. — — 12 — — — —
Umbelliferae:
Eryngium maritimum L. — 17 — — — — —
Eryginum planum L. 41 — — — 9 — 41

Odnośniki jak w tab. 1 — Notes as in the table 1

da), która być może jest pierwotnym gospodarzem tej ścieski (Ruszkowski i in. 1980).

Ścieskę miesiarkówkę (C. elongata) obserwowano na kwiatach 22 gatunków roślin z 11 rodzin (głównie z Papilionaceae i Compositae), m.in. na esparcecie, wyce kosmatej i koniczynie białej, ale wiernie tylko na świerzbnicy. Z tych 22 gatunków po 11 jest wspólnych z miesiarką różówką i komonicówką, a 6 z miesiarką długowłosą (Ruszkowski i in. 1980). Gatunki roślin wspólne z tą ścieską stanowią jednak po 15% całej listy roślin pokarmowych miesiarki różówki i długowłosej, a 22% listy miesiarki komonicówki. Ścieska miesiarkówka jest więc polifagiem i oblatuje podobny zestaw roślin jak jej gospodarze, z których głównym wydaje się być miesiarka komonicówka.

Ścieskę niedopaskę (C. inermis) stwierdzono na 20 gatunkach roślin z 8 rodzin (także głównie na Papilionaceae i Compositae), m.in. na nostrzyku, malinach, poziomkach, słoneczniku, komonicy oraz koniczynie czerwonej i białej. Z gatunków tych 10 wspólnych jest z miesiarką różówką (co stanowi 13% całej listy roślin pokarmowych tej miesiarki — Ruszkowski i in. 1980), 8 z miesiarką niedopaską (35% jej listy), a tylko 2 z murarką powojówką (10% jej listy — Ruszkowski, Biliński 1986a). Nasuwa to przypuszczenie, że miesiarka niedopaska jest pierwotnym gospodarzem tej ścieski.

Ścieska kątoszczęka (C. mandibularis) znana jest dotąd z 11 gatunków roślin (7 rodzin, ale głównie Papilionaceae), także z komonicy oraz koniczyny czerwonej i białej. Z roślin tych miesiarka srebrzysta oblatuje (Ruszkowski i in. 1980) 5 gatunków (11% listy roślin pokarmowych tej miesiarki), miesiarka różówka 7 (9% jej listy), miesiarka niedopaska 4 (17%), a murarka powojówka tylko 1 (5%). Można stąd wysnuć ostrożnie przypuszczenie, że głównym czy pierwotnym gospodarzem tej ścieski jest miesiarka niedopaska.

Zastanawiające jest, że u miesiarki różówki pasożytują aż trzy gatunki ściesek, ale wszystkie one posiadają wielu gospodarzy i dla żadnej z nich, jak się wydaje, miesiarka różówka nie jest gospodarzem głównym ani pierwotnym. Być może miesiarka różówka jest gatunkiem ewolucyjnie młodym (stosunkowo niedawno powstałym) i prężnym ekologicznie

strona 125

(gnieździ się np. zarówno w ziemi jak i w drewnie lub pustych łodygach) i dlatego atakowana jest przez pasożyty jeszcze nie wyspecjalizowane i związane z gospodarzami zajmującymi różne siedliska.

Ścieska smółkarka (C. quadridentata) oblatywała 28 gatunków roślin z 8 rodzin (ale głównie z Papilionaceae), najliczniej żmijowiec, koniczynę, wykę, esparcetę, świerzbnicę i macierzankę. Po 15 z tych gatunków jest wspólne z listą roślin smółki komonicówki (stanowiąc 54% tej listy) i miesiarki długowłosej (37% jej listy), a 13 (27% listy) z listą miesiarki komonicówki (Ruszkowski i in. 1980, Ruszkowski, Biliński 1986b). Pierwotnym i głównym gospodarzem ścieski smółkarki jest więc niewątpliwie smółka komonicówka.

Ścieskę porobnicówkę (C. rufescens) zanotowano na kwiatach 33 gatunków roślin z 14 rodzin, ale wiernie tylko na świerzbnicy, żmijowcu i chabrze driakiewniku. Wydaje się, że oblatuje ona głównie Labiatae, Compositae i Dipsacaceae.

b) Podrodzaj Lepidocoelioxys

Gospodarzy ściesek z podrodzaju Lepidocoelioxys zestawiono w tab. 6, a rośliny pokarmowe w tab. 7.

Ścieska białoplamka (Coelioxys brevis) pasożytowała u miesiarki srebrzystej (Megachile argentata) i miesiarki nadustki (M. apicalis), a ścieska

Tabela 6

Gospodarze ściesek z podrodzaju Lepidocoelioxys Ruszk. Host insects of the bees of subgenus Lepidocoelioxys Ruszk.

Rodzina i gatunek gospodarza / Host family and host species Gatunki ścieski — Coelioxys species¹: Br Gatunki ścieski — Coelioxys species¹: Af Gatunki ścieski — Coelioxys species¹: Rf²
Megachilidae:
Megachile Latr. 25 25 25
M. rotundata F. — — 2, 26, 27, 29, 37
M. argentata F. 37 26, 27, 37 —
M. apicalis Spin. 26, 27, 37 26, 27, 37 —
Em
M. pilidens Alfk. — 37
M. leucomalla Gerst. — — 26, 27
Ac
Chalicodoma Lep. 26 — —
Ch. syraënsis Rad. 27, 37 — —
Anthophoridae: Po C. sp.³
Tetralonia Spin. — 25 —
T. nana F. Mor. — 26, 27, 37 —
Xylocopa Latr. — — 40

Odnośniki — Notes:

² Podrodzaj Intercoelioxys Ruszk. — Subgenus Intercoelioxys Ruszk.

³ Coelioxys sp. w Indiach — Coelioxys sp. in East Indies

(Inne odnośniki jak w tab. 1— Other notes as in the table 1)

strona 126

Tabela 7

Rośliny pokarmowe ściesek z podrodzaju Lepidocoelioxys Ruszk. Food plants of Coelioxys from the subgenus Lepidocoelioxys Ruszk.

Rodzina i gatunek rośliny / Plant family and species Gatunek ścieski — Coelioxys species¹: Ac Gatunek ścieski — Coelioxys species¹: Af Gatunek ścieski — Coelioxys species¹: Br Gatunek ścieski — Coelioxys species¹: Fe Gatunek ścieski — Coelioxys species¹: He
Papilionaceae:
Alhagi kirghisorum Schrenk 39 39 — 39 —
Lotus corniculatus L. — 36 — — —
Medicago sativa L. — 36, 39 — — —
Melilotus albus Med. 39m 39m — — —
M. officinalis Med. — 39m — — —
Ornithopus sativus L. — — 8 — —
Psoralea drupacea Bge. 39 39 — — —
Trifolium arvense L. — 2? — — —
T. pratense L. — 31 — — —
T. repens L. — 21, 31 — — —
Compositae:
Anthemis tinctoria L. — 34 — — —
Acroptilon picris Pall. 39 39 — — —
Centaurea jacea L. — — 12 — —
C. balsamita Lam. — — — 39 —
Senecio jacobaea L. — — — 39 —
Labiatae: Thymus — — 35 — —
Th. serpyllum L. — 21, 31 16 — —
Marrubium vulgare L. 39m — — — —
Mentha silvestris L. 39 — — — —
Umbelliferae: Daucus carota L. — 39 — — —
Eryngium campestre L. — — — — 33m
E. planum L. — — 9 — —
Boraginaceae: Echium vulgare L. — — 16 — —
Chenopodiaceae:.
Horaninovia ulicina Fisch. et Mey. 39m — — 39 —
Crassulaceae: Sedum acre L. — — 14 — —
Cucurbitaceae: Cucumis melo L. — 39m — — —
Dipsacaceae:
Knautia arvensis (L.) Coult. — — 2 — —
Geraniaceae: Geranium — 14 14 —
Liliaceae: Allium cepa L. — 39 — — —
Malvaceae: Gossypium — 39 — — —
Polygonaceae:
Fagopyrum sagittatum Gilib. — — 8m — —
Rutaceae: Haplophyllum hirsutum Reg. et Schmalh. 39 — — — —
Solanaceae: Solanum lycopersicum L. — 39 — — —
Tamaricaceae: Tamarix — — — 39 —
Zygophyllaceae: Peganum harmala L. 39 39 — 39 —

Odnośniki jak w tab. 1 — Notes as in the table 1.

strona 127

rudogonka (C. afra) dodatkowo także i u miesiarki białogonki (M. pilidens).

Ścieska rudogonka oblatywała 18 gatunków roślin z 8 rodzin (głównie z Papilionaceae), m.in. komonicę, lucernę, nostrzyk, koniczynę białą i czerwoną, pomidory, marchew, cebulę, bawełnę, melony, a więc liczne rośliny uprawne. Podobne rośliny oblatywała miesiarka srebrzysta (Ruszkowski i in. 1980), będąca prawdopodobnie jej głównym gospodarzem.

Natomiast ścieska białoplamka obserwowana była na 9 gatunkach roślin z 9 rodzin, m.in. na seradeli i gryce. Lista jej roślin pokarmowych nie przypomina listy ani mesiarki srebrzystej, ani nadustki (Ruszkowski i in. 1980). Nasuwa to podejrzenie, że głównym lub pierwotnym gospodarzem tej ścieski jest jakiś inny gatunek pszczoły.

Ścieska wycinka (C. emarginata) pasożytowała u miesiarki tragankowej (M. leucomalla), ścieska tynkarka (C. acanthura) — u tynkarki (Chalicodoma syraënsis), a ścieska rozrożka (C. polycentris) — u rozrożki malwowej (Tetralonia nana). Są to gatunki południowe (podobnie jak i ich gospodarze), choć występowania w Polsce pierwszego z nich nie można wykluczyć.

O roślinach pokarmowych ścieski tynkarki i ścieski rozrożki nie znaleźliśmy danych. Ścieska wycinka obserwowana była na 9 gatunkach roślin z 6 rodzin (na 3 gatunkach z Papilionaceae, m.in. na nostrzyku białym), w większości jednak są to rośliny azjatyckie.

Ścieska krzywogonka (C. foersteri) obserwowana była na 5 gatunkach roślin (głównie azjatyckich), a ścieskę czerwonawą (C. haemorrhoa) raz tylko podano jako licznie oblatującą mikołajek płaskolistny. Gospodarze obu tych ściesek nie zostali dotąd poznani.

c) Inne gatunki ściesek

Ścieska ostrogonka (Coelioxys ruficaudata, z podrodzaju (Intercoelioxys) pasożytowała wyłącznie (tab. 6) u miesiarki lucernówki (Megachile rotundata), a ścieska zadzierka (C. argentea, z podrodzaju Mesocoelioxys) wyłącznie (tab. 4) u miesiarki szerokopaski (Megachile albisecta).

Ścieskę ostrogonkę obserwowano na kwiatach komonicy, koniczyny polnej, złocienia, macierzanki i mikołajka (tab. 8). 3 z tych roślin oblatywała również miesiarka lucernówka (Ruszkowski i in. 1980).

Ścieska zadzierka odwiedzała 16 gatunków roślin z 9 rodzin (głównie Papilionaceae), m.in. lucernę oraz nostrzyk biały i żółty (tab. 8). Można przypuszczać, że są to równocześnie rośliny pokarmowe jej gospodarza — miesiarki szerokopaski. Piśmiennictwo nie podaje jakie rośliny miesiarka ta oblatuje, wnioskując z roślin odwiedzanych przez ścieskę zadzierkę, można przypuszczać, że miesiarka szerokopaska może w rejonach swego występowania odgrywać pewną rolę jako zapylacz lucerny i nostrzyku.

strona 128

Tabela 8

Rośliny pokarmowe innych gatunków ściesek Food plants of other Coelioxys species

Rodzina i gatunek rośliny / Plant family and species Gatunek ścieski — Coelioxys species: Rf² Gatunek ścieski — Coelioxys species: Ar³ Gatunek ścieski — Coelioxys species: Sg Inne — — Others
Papilionaceae: Lotus corniculatus L. 19 — — sp: 24
Alhagi kirghisorum Schrenk — 39 39 —
Astragalus onobrychis L. — — — Lt: 36
Medicago sativa L. — 39 — —
Melilotus albus Med. — 39m 39 —
M. officinalis Med. — 39 — —
Psoralea drupacea Bge. — 39m 39 —
Trifolium arvense L. 2 — — —
Compositae: Acroptilon picris Pall. — 39m 39 —
Chrysanthemum leucanthemum L. 2 — — —
Senecio jacobaea L. — 39 — —
Labiatae: Thymus 12 — — —
Th. serpyllum L. 19, 41m — — sp: 24
Lavandula officinalis Chaix. — — — Um: 24
Marrubium vulgare L. — 39m — —
Mentha silvestris L. — 39m — —
Umbelliferae: Daucus carota L. — 39 — —
Eryngium planum L. 9 — — —
E. macrocalyx Schrenk — 39 — —
Asclepiadaceae: Asclepias syriaca L. — — — sp: 24
Boraginaceae: Echium vulgare L. — — — Um: 24
Lindelofia anchusoides (Lindl.) Lehm. — 39 39 —
Chenopodiaceae:
Horaninovia ulicina Fisch. et Mey. — 39 39m —
Crassulaceae:
Sempervivum soboliferum Sims. — 34 — At: 34m
Rosaceae: Rubus fruticosus L. — — — Um: 24
Tamaricaceae: Tamarix — 39m — —
Zygophyllaceae: Peganum harmala L. — 39 — —

Odnośniki — Notes:

² Intercoelioxys Ruszk.

³ Mesocoelioxys Ruszk.

Inne odnośniki jak w tab. 1 — Other notes as in the table 1

Dla innych gatunków ściesek (C. acuta, C. laticauda, C. sogdiana, C. umbrina) nie udało się ustalić gospodarzy ani przynależności podrodzajowej. Być może niektóre z tych gatunków okażą się synonimami gatunków już omówionych. Z nich jedynie C. sogdiana obserwowana była na 6 gatunkach roślin z 4 rodzin, w tym na nostrzyku białym. Pozostałe gatunki ściesek obserwowano zaledwie na 1—3 gatunkach roślin (tab. 8). W Indiach (Hurd 1979) ścieski pasożytują także u zadrzechni (Xylocopa).

strona 129

WNIOSKI

  1. Pasożytnicze pszczoły miesiarkowate (Coelioxys, Stelis, Dioxys, Dioxoides, Paradioxys) są pasożytami gniazdowymi innych pszczół miesiarkowatych (Megachilidae), a częściowo także i pszczół porobnicowatych (Anthophoridae).
  1. Szmeronie (Stelis) pasożytują u murarek (Osmia, Hoplitis), nożycówek (Chelostoma), wałczatek (Heriades), makatek (Anthidium, Anthidiellum, Paraanthidium), tynkarek (Chalicodoma), kamieniarek (Lithurge), a także porobnic (Clisodon) i rożyc (Ceratina). Dla gospodarki bardziej szkodliwą może być tylko szmeronia murarka (S. phaeoptera) przez obniżanie populacji murarki ogrodowej (Osmia rufa) i rzepakowej (O. atrocoerulea) zapylających wiosenne rośliny uprawne, zwłaszcza sady i rzepak.
  1. Ogrotki (Dioxys, Dioxoides, Paradioxys) pasożytują u tynkarek (Chalicodoma), murarek (Hoplitis) i miesiarek (Megachile). Szkodliwy mógłby być tylko ogrotek miesiarkowiec (Dioxoides tridentatus), mogący obniżać populację miesiarki srebrzystej (Megachile argentata) zapylacza lucerny, komonicy i nostrzyku. Ogrotek ten jest jednak u nas gatunkiem rzadkim.
  1. Ścieski (Coelioxys) rozpadają się na dwie wyraźne grupy gatunków, z których jedna (podrodzaje Coelioxys s. str. i Mesocoelioxys) pasożytuje głównie u miesiarek (Megachile) o czerwonej szczoteczce brzusznej, choć także u innych miesiarek, murarek (Osmia, Hoplitis, Anthocopa), smółki (Trachusa) oraz porobnic (Anthophora, Clisodon); druga zaś (podrodzaje Lepidocoelioxys i Intercoelioxys) wyłącznie u miesiarek o białej szczoteczce brzusznej, a także u tynkarek (Chalicodoma) i rozrożek (Tetralonia).
  1. Wiele gatunków ściesek uznać można za szkodliwe, gdyż obniżają populację ważnych zapylaczy roślin uprawnych, np.: ścieska ostrogonka — C. ruficaudata (pasożyt u Megachile rotundata), ścieska białoplamka — C. brevis i rudogonka — C. afra (u M. argentata), ścieska kątoszczęka — C. mandibularis (u M. argentata i M. centuncularis), ścieska niedopaska — C. inermis (u M. centuncularis), ścieska miesiarkówka — C. elongata (u M. centuncularis, M. willoughbiella i M. circumcincta), ścieska trójkątówka — C. conoidea (u M. maritima), ścieska smółkarka — C. quadridentata (u M. willoughbiella, M. circumcincta, Trachusa byssina i Anthophora parietina), i ścieska porobnicówka — C. rufescens (u A. parietina).
  1. Pasożytnicze pszczoły miesiarkowate oblatują w zasadzie te same gatunki roślin, co pszczoły będące ich gospodarzami.
  1. Jeśli jakiś gatunek pszczoły pasożytniczej ma kilku gospodarzy, to można przypuszczać, że głównym lub pierwotnym gospodarzem jest ten gatunek, z którym pasożyt wykazuje największą zgodność listy roślin pokarmowych.
strona 130
  1. Jeśli znamy główne rośliny pokarmowe jakiejś pszczoły pasożytniczej, a nie znamy roślin pokarmowych jej gospodarza, to możemy wnioskować, że pszczoła będąca gospodarzem oblatuje podobne rośliny jak pszczoła u niej pasożytująca.
  1. Pszczoły pasożytnicze spotkać można przede wszystkim przy gniazdach ich gospodarzy lub na roślinach oblatywanych przez głównego gospodarza i tam można je w razie potrzeby niszczyć przez wyłapywanie na upatrzonego.

LITERATURA

Adolph W. (1934) — Materiały do znajomości fauny pszczół Wileńszczyzny. 8 (1933), Wilno: 217—254.

Alfken J. D. (1909a) — Beitrag zur Kenntnis der Apidenfauna von Ostpreussen. Schr. Physiol.-ökon. Gesell. Königsberg, 50: 320—345.

Alfken J. D. (1909b) — Beitrag zur Kenntnis der Apidenfauna von Westpreussen (Sammelbericht). Ber. Westpr. Bot.-zool. Ver., Danzig, 31: 101—123.

Alfken J. D. (1912a) — Die Bienenfauna von Ostpreussen. Schr. Physiol.-ökon. Gesell., Königsberg, 53: 114—182.

Alfken J. D. (1912b) — Die Bienenfauna von Westpreussen. Ber. Westpr. Bot.-zool. Ver., Danzig, 34: 1—96.

Alfken J. D. (1912c) — Die Bienenfauna von Bremen. Abh. Naturwiss. Ver. Bremen, 22 (1914): 1—220.

Anasiewicz A. (1973) — Błonkówki pszczołowate (Apoidea, Hymenoptera) występujące na plantacjach lucerny mieszańcowej (Medicago media Pers.) i skład florystyczny zebranego przez nie pyłku. Akad. Roln., Rozpr. nauk., 5: 1—39, Lublin.

Baer W. (1903) — Zur Apidenfauna der Kurischen Nehrung. Intern. allgem. Z.f. Entom., 8: 157—161.

Banaszak J. (1969) — Spostrzeżenia nad fauną błonkówek (Hymenoptera) glinianych ścian zabudowań wiejskich w środkowej Wielkopolsce. Bad. fizjogr. Pol. zach., B: 231—233.

Banaszak J. (1971) — Obserwacje nad porobnicą murarką — Anthophora parietina Fabr. (Hymenoptera, Apoidea). Pol. Pismo ent., 41(2): 371—381.

Banaszak J. (1973a) — Pszczołowate (Apoidea) okolic Poznania. Bad. fizjogr. Pol. zach., B, 26: 33—78.

Banaszak J. (1973b) — Pszczołowate (Apoidea) Wolińskiego Parku Narodowego. Bad. fizjogr. Pol. zach., B, 26: 79—88.

Banaszak J. (1976) — Pszczoły (Hymenoptera, Apoidea) Ogrodu Botanicznego w Poznaniu. Bad. fizjogr. Pol. zach., C, 19: 71—85.

Banaszak J. (1977) — Pszczoły (Hymenoptera: Apoidea) rezerwatu „Dębina” pod Wągrowcem. Bad. fizjogr. Pol. zach., C, 30: 155—158.

Banaszak J., Plewka T. (1981) — Apoidea (Hymenoptera) Kampinoskiego Parku Narodowego. PAN, Fragm. faunist., Warszawa, 25(24): 435—452.

Bischoff H. (1927) — Biologie der Hymenopteren. Berlin: 397—398.

Blüthgen P. (1919) — Die Bienenfauna Pommerns. Stett. ent. Z., Stettin, 80: 65—131.

Bouček Z., Šustera O. (1957) — Včely — Apoidea. Klič zviřeny ČSR, t. 2: 377—406, Praha.

Bramson K. Z. (1879) Die Hymenoptera Mellifera der Umgegend von Jekaterinoslaw. Bull. Soc. Nat. Mosc.

strona 131

Dittrich R. (1903) — Verzeichnis der bisher in Schlesien aufgefundenen Hymenopteren. I. Apidae. Z. Ent., Breslau, 28: 19—54.

Domagała-Lipińska A. (1961) — Rozmieszczenie Hymenoptera-Aculeata w środowiskach miododajnych w Dziekanowie Leśnym k. Warszawy. Ekol. pol., A, 9: 524—540.

Dylewska M. (1962) — Apoidea Pienińskiego Parku Narodowego. Część I. Megachilidae i Apidae (partim). Acta zool. crac., 7: 423—481.

Dylewska M. (1966) — Apoidea Babiej Góry. Acta zool. crac., 11: 112—175.

Dylewska M., Zabłocki J. (1972) — Nowe i mało znane Apoidea (Hymenoptera) z obszaru Polski. Acta zool. crac., 17(18): 405—414.

Hedicke H. (1922) — Die Hymenopterenfauna des Gr.-Machnower Weinbergs bei Mittenwalde (Mark). Deut. entomol. Z., Berlin, 3.

Hedicke H. (1930) — Hautflügler, Hymenoptera. Die Tierwelt Mitteleuropas. t. 5, Insekten, cz. 2: 1—246.

Hurd P. D. Jr. (1979) Superfamily Apoidea, Catalog of Hymenoptera in America North of Mexico, t. 2. Apocrita (Aculeata), s. 2076, Washington, D. C.

Kuntze R., Noskiewicz J. (1938) — Zarys zoogeografii polskiego Podola. Prace nauk. Tow. Nauk. we Lwowie, Dz. 2, 4: 1—538.

Möschler A. (1938) — Ein Beitrag zur Bienenfauna in Ostpreussen, insbesondere der Kurischen Nehrung. Schrift. Physik.-ökon. Gesell. Königsberg, 70(2): 243—288.

Müller H. (1873) — Die Befruchtung der Blumen durch Insecten und die gegenseitigen Anpassungen beider, Leipzig.

Noskiewicz J. (1922) — Pszczołowate okolic Lwowa. Spraw. Kom. Fizj.: 55—56.

Osyczniuk A. W. (1960) — Swiazi pczelinych s bobowymi w stiepi prawobierieżja Ukrainy. Entomoł. Obozr., 39(2): 384—394.

Ponomariewa A. A. (1978) — Apoidea-Megachilidae. Opredielitiel nasiekomych Ewropejskoj Czasti SSSR, t. 3, Pierieponczatokryłyje, cz. 1: 418—452, Leningrad.

Popow W. W. (1948) — Apidae-Pczelinyje w: Opriedielitiel nasiekomych ewropejskoj czasti SSSR.: 751—769, Moskwa—Leningrad.

Ruszkowski A., Biliński M. (1986a) — Rośliny pokarmowe oraz znaczenie gospodarcze murarek (Osmia Pz., Hoplitis Klug, Anthocopa Lep. — Hymenoptera, Megachilidae). Pszczeln. Zesz. nauk., t. 30: 63—87.

Ruszkowski A., Biliński M. (1986b) — Rośliny pokarmowe makatek i niektórych innych pszczół miesiarkowatych (Hymenoptera, Megachilidae). Pszczeln. Zesz. nauk., t. 30: 89—109.

Ruszkowski A., Biliński M., Gosek J., Kuna K., Kaczmarska K., Jabłoński B., Kosior A. (1980) — Rośliny wykorzystywane przez miesiarki (Megachile Latr.). Pszczeln. Zesz. nauk., 24: 97—112.

Schmiedeknecht O. (1930) — Die Hymenopteren Nord- u. Mitteleuropas. II Aufl., Jena.

Scholz E. J. R. (1912) — Hymenoptera aculeata. Seltenere schlesische Vorkommnisse. Jahresh. d. Ver. f. Schles. Insektenkunde zu Breslau, E. V.

Sowa S. (1973) — Z badań nad owadami zapylającymi lucernę w Polsce. Zesz. Probl. Post. Nauk roln., 131: 145—152.

Szulczewski J. W. (1948) — Błonkówki (Hymenoptera) Wielkopolskiego Parku Narodowego. III. Pszczołowate (Apidae). Pr. Monogr. Przyr. Wielkop. Parku Nar., Poznań, 2(3): 69—90 (cit. Banaszak 1971).

Torka V. (1912) — Die Bienen der Provinz Posen. Z. Naturwiss. Abt. Posen, t. 20: 97—181.

Torka V. (1932) — Nachträge zu meiner Veröffentlichung über „Die Bienen der Provinz Posen”. Deut. wiss. Z. f. Polen.

strona 132

ПИЩЕВЫЕ РАСТЕНИЯ И ХОЗЯИНЫ ПАРАЗИТИЧЕСКИХ ПЧЕЛ ИЗ СЕМЕЙСТВА MEGACHILIDAE (COELIOXYS LATR., STELIS PZ., DIOXYS LEP. ET SERV., DIOXOIDES POP., А ТАКЖЕ PARADIOXYS MOCS.)

А. Рушковски, М. Билиньски, Я. Госэк

Резюме

На основании собственных наблюдений (1961—1980 гг.), а также литературы составлено список пищевых растений и пчел-хозяинов для 41 видов паразитических пчел из родов: Coelioxys (25 видов), Stelis (12), Dioxoides (2), Dioxys (1) и Paradioxys (1 вид).

Виды Coelioxys паразитируют, главным образом, у Megachile, хотя токже и у Chalicodoma, Osmia, Hoplitis, Anthocopa, Trachusa, Anthophora, Clisodon, Tetralonia и Xylocopa; виды Dioxys, Dioxoides и Paradioxys — у Chalicodoma, Hoplitis и Megachile; а виды Stelis — у Osmia, Hoplitis, Chelostoma, Heriades, Anthidium, Anthidiellum, Paraanthidium, Chalicodoma, Lithurge, Clisodon и Ceratina. Одни виды пчел паразитируют в гнездах только одного вида хозяина, другие — в гнездах нескольких видов.

Stelis phaeoptera, Dioxoides tridentatus, а также многие виды Coelioxys могут быть хозяйственно вредные через снижание популяции пчел, опыляющих культурные растения.

Паразитический вид пчелы посещал, как правило, почти эти же виды растений, как вид пчелы, будущий его главным хозяйном.

Виды Coelioxys разделено на 4 подроды: Coelioxys s. str., Lepidocoelioxys, Mesocoelioxys и Intercoelioxys (3 из них новые), которые описано в этой работе.

FOOD PLANTS AND HOSTS OF THE PARASITING MEGACHILIDAE BEES (COELIOXYS LATR., STELIS PZ., DIOXYS LEP. ET SERV., DIOXOIDES POP. AND PARADIOXYS MOCS.)

A. Ruszkowski, M. Biliński, J. Gosek

Summary

The list of food plants and of the host bees of 41 species of the parasiting Megachilidae bees (Coelioxys — 25 species, Stelis — 12 species, Dioxoides — 2 species, Dioxys — 1 species and Paradioxys — 1 species) was composed on the basis of own observations (1961—1980 and 1986) and of literature.

The species of Coelioxys were nest parasites mainly of Megachile but also of Chalicodoma, Osmia, Hoplitis, Anthocopa, Trachusa, Anthophora, Clisodon, Tetralonia and Xylocopa. The species of Dioxys, Dioxoides and Paradioxys were nest parasites of Chalicodoma, Hoplitis and Megachile. The species of Stelis were nest parasites of Osmia, Hoplitis, Chelostoma, Heriades, Anthidium, Anthidiellum, Paraanthidium, Chalicodoma, Lithurge, Clisodon and Ceratina.

Certain bee species parasited in nests only of one host bee species, other bee species parasited in nests of some various host bees.

Stelis phaeoptera, Dioxoides tridentatus and a great number of Coelioxys species may be economic injourious, because they reduced the population of bees pollinating the culture crops.

The parasiting bee species visited approximatively the same group of plant species which was visited by its host.

The species of Coelioxys have been divided into 4 subgenera: Coelioxys s. str., Lepidocoelioxys, Mesocoelioxys and Intercoelioxys and these new subgenera have been described in this paper.


Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 112: „discribed” → described
  • s. 113, 3×: „montain” → mountain
  • s. 115: „pannonieus” → pannonicus
  • s. 116, tab. 1: „Ch, florisomue” → Ch. florisomne
  • s. 119, tab. 2: „Trifoium” → Trifolium
  • s. 120, tab. 4: „Coelioxyss. str.” → Coelioxys s. str.
  • s. 124, tab. 5: „Eryginum” → Eryngium
  • s. 127: „mesiarki” → miesiarki
  • s. 132, streszczenie: „токже” → также
  • s. 132, streszczenie: „снижание” → снижение
  • s. 132, streszczenie: „хозяйном” → хозяином
  • s. 132, streszczenie: „injourious” → injurious

Podobne wpisy