TRZMIELE WSCHODNIEGO POMORZA
tekst: Stanisława Sowa, Mirosława Dylewska, Andrzej Ruszkowski, Mieczysław Biliński, Krystyna Kaczmarska, Janina Wojdaszka
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXXIV, 1990 — Stanisława Sowa, Mirosława Dylewska, Andrzej Ruszkowski, Mieczysław Biliński, Krystyna Kaczmarska, Janina Wojdaszka
strona 73PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE ROK XXXIV 1990
Stanisława Sowa
Katedra Entomologii ART w Olsztynie
Mirosława Dylewska
Zakład Zoologii Systematycznej PAN w Krakowie
Andrzej Ruszkowski, Mieczysław Biliński, Krystyna Kaczmarska, Janina Wojdaszka
Oddział Pszczelnictwa ISK w Puławach
STRESZCZENIE
Na wschodnim Pomorzu w latach 1967—1987 obserwowano występowanie 18 gatunków trzmieli. Dominowały liczebnie Bombus terrestris (L.) i B. lucorum (L.); bardziej lokalnie dominowały — B. lapidarius (L.), B. ruderarius (Müll.) i B. pascuorum (Scop.); a rzadko — B. sylvarum (L.), B. hypnorum (L.) i B. hortorum (L.). Subdominantami bywały też B. pratorum (L.), B. subterraneus (L.), B. muscorum (F.) i B. veteranus (F.). Mniej licznie występowały również — B. ruderatus (F.), B. confusus Schenck, B. distinguendus (Mor.), B. pomorum (Pz.), B. humilis (I11.) i B. soroeensis (F.). Przed 1932 r. łowili tu inni autorzy także B. jonellus (K.), a głównymi gatunkami dominującymi były wtedy w woj. elbląskim B. pascuorum (Scop.) i B. hortorum (L.), w woj. gdańskim zaś B. pascuorum (Scop.), B. lapidarius (Müll.) oraz B. terrestris (L.) i B. lucorum (L.).
Zagęszczenie trzmieli wynosiło 1200—4350 osobników na 1 ha koniczyny czerwonej i na większości badanych pól było teoretycznie wystarczające dla uzyskania opłacalnych plonów nasion. Zwiększenie liczebności B. terrestris (L.) i B. lucorum (L.), a obniżenie liczebności B. pascuorum (Scop.) i B. hortorum (L.) wskazuje na wpływ postępującej urbanizacji i zubożenia florystycznego tego rejonu, silniejszy w woj. gdańskim niż w woj. elbląskim.
WSTĘP I METODYKA
Opracowując stopniowo badania nad składem gatunkowym i zagęszczeniem trzmieli w Polsce (Ruszkowski i in. 1989 ab, Sowa i in. 1989, Biliński i in. 1990 ab), zajęliśmy się w obecnej pracy rejonem wschodniego Pomorza, do którego zaliczyliśmy tereny województw gdańskiego i elbląskie
strona 74
GDAŃSK — province: 1 — Ostrowite, 2 — Piaseczno, 3 — Wolental, 4 — Lubichowo, 5 — Zblewo, 6 — Kiszewa Stara, 7 — Kaliska Kościerskie, 8 — Reskoło, 9 — Hel, 10 — Jurata, 11 — Jastarnia, 12 — Kuźnica, 13 — Chałupy, 14 — Gdynia-Wzgórze Nowotki, 15 — Sopot-Kamienny Potok, 16 — Gdańsk-Jelitkowo, 17 — Gdańsk-Olwia, 18 — Gdańsk-Wrzeszcz, 19 — Przywidz, 20 — Jagatowo, 21 — Miłobądz, 22 — Wiślinka, 23 — Górki Wschodnie, 24 — Sobieszewo, 25 — Świbno, 26 — Komary. ELBLĄG — province: 27 — Mikoszewo, 28 — Stróża, 29 — Nowa Kościelnica, 30 — Krynica Morska, 31 — Nowa Huta Żuławska, 32 — Nowiny Elbląskie, 33 — Baranówka, 34 — Płoskinia, 35 — Godkowo, 36 — Rogajny, 37 — Przezmark, 38 — Mikołajki Pomorskie, 39 — Biała Góra, 40 — Krzykosy.
go. Wchodzą tu głównie północno-wschodnia część Pojezierza Pomorskiego, Żuławy i północno-zachodnia część Warmii.
Trzmiele tych terenów badane były przez różnych autorów zarówno w pierwszej połowie XX w. (Alfken 1909, 1912, Drogoszewski 1932) jak i w latach 1972—1976 (Banaszak 1976, 1980, 1982). Badania własne prowadziliśmy głównie w latach 1973—1975 na uprawach koniczyny czerwonej w ramach tematu finansowanego częściowo przez IUNG. Oprócz tego obserwowaliśmy i łowiliśmy trzmiele na różnych roślinach (w latach 1962, 1967, 1980, 1986 i 1987) na Wyspie Sobieszewskiej i jej obrzeżach oraz w Gdańsku i Krynicy Morskiej. Punkty badań z lat 1962—1987 zaznaczone są na mapce (ryc. 1).
Metodykę stosowaliśmy taką samą jak w pracach poprzednich (np. Ruszkowski i in. 1989 a). Osoby obserwujące, łowiące i oznaczające trzmiele
strona 75wymienione są w odnośnikach do tabel. Zagęszczenie trzmieli na koniczynie czerwonej badała S. Sowa. Trzmiela ziemnego — Bombus terrestris (L.) i gajowego — B. lucorum (L.) ujmowano łącznie, jako „trzmiele ziemne”. Lokalizację punktów dawnych badań (Alfken 1909, 1912) ustalano na podstawie niemiecko-polskich słowników miejscowości (Kozierowski 1945, Rospond 1951).
WYNIKI
1. Skład gatunkowy trzmieli
Na przełomie wieków XIX i XX w woj. gdańskim stwierdzono występowanie 19 gatunków trzmieli (Alfken 1909, 1912 — tab. 1), tych samych co w woj. szczecińskim (Blüthgen 1919, Biliński i in.1990b).
Dominowały w woj. gdańskim w tych latach trzmiele: ziemny — Bombus terrestris (L.), gajowy — B. lucorum (L.), rudy — B. pascuorum (Scop.), kamiennik — B. lapidarius (L.) i rudonogi — B. ruderarius (Müll.). Rozpowszechnione były również: trzmiel ciemnopasy — B. ruderatus (F.), ogrodowy — B. hortorum (L.), żółty — B. muscorum (F.) i rudoszary — B. sylvarum (L.). Rzadziej występowały: trzmiel różnobarwny — B. soroeensis (F.), leśny — B. pratorum (L.) i szary — B. veteranus (F.). Bardzo rzadko obserwowane były: trzmiel paskowany — B. subterraneus (L.), ozdobny — B. distinguendus (Mor.), rdzawoodwłokowy — B. pomorum (Pz.), wielkooki — B. confusus Schenck, zmienny — B. humilis (Jll.), drzewny — B. hypnorum (L.) i wrzosowiskowy — B.jonellus (K.).
Natomiast w latach 1967—1976 (tab. 2) obserwowano w tym województwie tylko 16 gatunków trzmieli. Nie stwierdzono w tych latach: B. soroeensis (F.), B. jonellus (K.) i B. pomorum (Pz.), choć pierwszy z tych gatunków występował już w Mikoszewie (tab. 3), prawdopodobnie więc trafia się i w woj. gdańskim.
Dominowały w tym okresie głównie „trzmiele ziemne” (w 55% miejscowości, a w dalszych 25% były subdominantami). Najsilniej dominowały one (stanowiąc 77%) w Wiślince, nad Wisłą naprzeciw Sobieszewa, ale już po stronie Żuław oraz w Piasecznie położonym również w dolinie Wisły. Podobnie silna dominacja „trzmieli ziemnych” występowała w obniżeniu doliny Wisły koło Puław (Ruszkowski i in. 1988). Rzadziej dominował trzmiel kamiennik (w 15% miejscowości, a subdominował w dalszych 40%), rudonogi (w 10% i subdominował w 25%), rudoszary (w 1 miejscowości), drzewny (dominował w Gdańsku-Wrzeszczu, a subdominował w Gdyni — czyli na terenach o charakterze parkowym) i rudy (w 1 miejscowości, przy subdominacji w 7 miejscowościach). Subdominantami były również trzmiel żółty, paskowany i leśny (każdy w 1 miejscowości). W porównaniu z okresem wcześniejszym wyraźnie zmalał udział trzmiela rudego.
W woj. elbląskim stwierdzono w latach 1967—1987 występowanie 18 gatunków trzmieli (tab. 3). Z trzmieli obserwowanych w woj. gdańskim i na zachodnim Pomorzu (Biliński 1990 b) nie znaleziono tu tylko trzmiela
strona 76Tabela 1 Skład gatunkowy trzmieli w województwie gdańskim na początku XX w. The bumblebee species composition in Gdańsk — province on the beginning of twentieth century (Alfken 1909, 1912)
| Miejscowość (dawny powiat) / Locality (former district) | Gatunki trzmieli — Bumblebee species¹: O | Gatunki trzmieli — Bumblebee species¹: J | Gatunki trzmieli — Bumblebee species¹: R | Gatunki trzmieli — Bumblebee species¹: Y | Gatunki trzmieli — Bumblebee species¹: T | Gatunki trzmieli — Bumblebee species¹: L | Gatunki trzmieli — Bumblebee species¹: D | Gatunki trzmieli — Bumblebee species¹: A | Gatunki trzmieli — Bumblebee species¹: M | Gatunki trzmieli — Bumblebee species¹: V | Gatunki trzmieli — Bumblebee species¹: S | Gatunki trzmieli — Bumblebee species¹: E | Gatunki trzmieli — Bumblebee species¹: P | Gatunki trzmieli — Bumblebee species¹: C | Gatunki trzmieli — Bumblebee species¹: I | Gatunki trzmieli — Bumblebee species¹: U | Gatunki trzmieli — Bumblebee species¹: Ho | Gatunki trzmieli — Bumblebee species¹: Ru |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Gdańskie (Gdańsk — province)² | × | × | × | × | m | × | × | m | × | × | × | × | × | × | — | — | × | × |
| Kościerzyna | — | — | — | — | × | — | — | × | — | — | — | — | — | — | — | — | — | m |
| Struga (Kościerzyna) | — | — | — | — | × | — | — | × | × | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Kartuzy | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | × |
| Las Kartuski (Kartuzy) | — | — | — | — | × | — | × | × | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Sierakowice ” | × | — | × | — | × | × | m | m | × | — | × | m | — | — | — | — | m | m |
| Sulęczyno ” | — | — | — | — | — | m | m | × | × | — | — | × | — | — | — | — | — | × |
| Wieżyca ” | × | — | — | — | × | — | m | × | × | — | — | — | — | — | — | — | — | × |
| Łapalice ” | — | — | — | — | — | — | — | × | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Łapino ” | — | — | — | — | × | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Klukowa Huta ” | — | — | — | — | × | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Mirachowo ” | — | — | — | — | × | — | — | × | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Kamienica ” | — | — | — | — | × | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Puck | — | — | — | — | × | × | — | — | — | — | × | — | — | — | — | — | — | — |
| Hel (Puck) | — | — | — | — | × | × | — | × | — | — | — | — | — | — | — | — | × | — |
| Hel³ ” | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | × | — | — | — |
| Jastarnia ” | — | — | — | — | × | — | — | × | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Karwia ” | — | — | — | — | × | × | — | × | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Werblinia ” | — | — | × | — | — | × | × | × | — | — | × | — | — | — | — | — | × | — |
| Połczyno ” | — | — | — | — | — | × | — | — | — | — | × | — | — | — | — | × | — | — |
| Żarnowiec ” | × | — | — | — | × | × | × | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Czarne ” | — | — | — | — | — | × | × | — | — | — | × | — | — | — | — | — | — | — |
| Lubkowo ” | — | — | × | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Dębek ” | — | — | — | — | — | × | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | × | — |
| Reda (Wejherowo) | — | — | — | — | — | — | — | × | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Sopot (Gdańsk) | — | — | — | — | × | × | × | × | × | — | — | — | — | — | — | — | × | — |
| Nowolipki ” | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | × |
| Gdańsk — Stogi | — | — | — | — | — | × | — | × | × | — | × | — | — | — | — | × | × | — |
Odnośniki — Notes:
¹ O — Bombus soroeensis (F.) — trzmiel różnobarwny J — B. jonellus (K.) — t. wrzosowiskowy R — B. pratorum (L.) — t. leśny Y — B. hypnorum (L.) — t. drzewny T — B. terrestris (L.) — t. ziemny + B. lucorum (L.) — t. gajowy L — B. lapidarius (L.) — t. kamiennik D — B. ruderarius (Müll.) — t. rudonogi A — B. pascuorum (Scop.) — t. rudy M — B. muscorum (F.) — t. żółty V — B. humilis (Jll.) — t. zmienny S — B. sylvarum (L.) — t. rudoszary E — B. veteranus (F.) — t. szary P — B. pomorum (Pz.) — t. rdzawoodwłokowy C — B. confusus Schenck — t. wielkooki I — B. distinguendus (Mor.) —t. ozdobny U — B. subterraneus (L.) — t. paskowany Ho — B. hortorum (L.) — t. ogrodowy Ru — B. ruderatus (F.) — t. ciemnopasy × — występuje — present m — licznie — numerous
² miejscowości bliżej nie ustalone — localities not determined more nearly
³ (Drogoszewski 1932)
strona 77Tabela 2 Skład gatunkowy trzmieli (w %) w woj. gdańskim w latach 1962 — 1976 The bumblebee species percentage in Gdańsk — province (1962 — 1976)
| Miejscowość, data / Locality, date | n | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: R | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: Y | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: T | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: L | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: D | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: A | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: M | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: V | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: S | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: E | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: C | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: I | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: U | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: Ho | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: Ru |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Piaseczno² 1974.8 | 32 | — | — | 72 | 3 | 6,5 | 6,5 | 3 | — | — | 3 | — | — | 3 | 3 | — |
| Ostrowite² 1974.8 | 32 | — | — | 62,5 | 22 | 3 | 12,5 | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Ostrowite² 1975.7 | 63 | — | — | 10 | 14 | 29 | 11 | 6 | 6 | 8 | 3 | — | — | — | 6,5 | 6,5 |
| Wolental² 1975.7 | 42 | — | — | 67 | 24 | 5 | — | — | — | — | — | — | — | — | 2 | 2 |
| Lubichowo² 1973.8 | 50 | — | — | 30 | 6 | 12 | 6 | 4 | 8 | 8 | 2 | 2 | — | 10 | 8 | 4 |
| Zblewo² 1975.7 | 52 | — | — | 23 | 60 | 5,5 | — | — | 7,5 | 2 | — | — | — | — | 2 | — |
| Kiszewa Stara² 1974.8 | 32 | — | — | 9 | 6,5 | 22 | 3 | 6,5 | — | 25 | 3 | — | — | — | 22 | 3 |
| Kaliska Kośc.² 1974.8 | 60 | — | — | 27 | 11,5 | 11,5 | 5 | 11,5 | — | 2 | 5 | — | 3 | 11,5 | 7 | 5 |
| Reskoło² 1973.7 | 51 | — | — | 62,5 | 6 | 23,5 | 2 | 2 | — | 4 | — | — | — | — | — | — |
| Hel⁴ 1972.5 | 4 | — | — | × | — | — | — | — | — | — | — | — | — | × | × | — |
| Jurata⁴ 1972.5 | 10 | — | — | × | — | × | × | × | — | — | — | — | × | × | × | — |
| Jurata⁴ 1976.7 | 17 | × | × | m | × | × | — | — | — | — | — | — | — | — | × | — |
| Jastarnia⁴ 1972.5 | 1 | — | × | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Kuźnica⁴ 1972.5 | 2 | — | — | — | — | — | × | × | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Chałupy⁴ 1972.5 | 5 | — | — | × | × | × | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Gdynia⁴ 1976.7 | 20 | 20 | 15 | 25 | 15 | 10 | 5 | — | — | — | — | — | — | — | 10 | — |
| Sopot⁴ 1976.7—9 | 12 | — | — | × | m | × | × | — | — | — | — | — | — | — | — | × |
| Jelitkowo⁴ 1976.7 | 15 | — | × | m | × | × | × | — | — | × | × | — | — | — | × | × |
| Oliwa⁴ 1976.7 | 16 | — | — | × | × | × | × | — | — | × | × | — | — | — | — | × |
| Wrzeszcz⁶ 196[?].8 | 35 | — | 66 | 17 | — | — | 8,5 | — | — | — | — | — | — | — | 8,5 | — |
| Wrzeszcz⁶ 1975.8 | 3 | — | × | × | — | — | × | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Przywidz² 1973.8 | 69 | — | — | 16 | 9 | 30 | 25 | 4 | 1,5 | 1,5 | — | — | — | 1 | 9 | 3 |
| Przywidz³ 1975.7 | 50 | — | — | 54 | 10 | 6 | 14 | 2 | 6 | — | — | — | 2 | — | 6 | — |
| Jagatowo³ 1975.7 | 54 | — | — | 39 | 46 | 2 | — | — | — | 3,5 | 3,5 | 2 | — | — | — | 4 |
| Miłobądz⁸ 1975.5 | 3 | × | × | × | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Wiślinka⁶ 1967.8 | 43 | — | — | 77 | 9 | 2,5 | — | 2,5 | — | 9 | — | — | — | — | — | — |
| Górki Wsch.⁹ 1962.9 | 6 | — | — | m | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
c. d. tabeli 2
| Miejscowość, data / Locality, date | n | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: R | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: Y | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: T | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: L | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: D | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: A | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: M | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: V | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: S | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: E | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: C | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: I | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: U | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: Ho | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: Ru |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Górki Wsch.⁶ 1967.8 | 115 | — | 1 | 30 | 29 | 2,5 | 12 | 10 | — | 2,5 | — | — | 1 | 5 | 7 | — |
| brzeg morza³ 1967.8 | 49 | — | — | 59 | 20,5 | — | 6 | 2 | — | — | — | — | 2 | 8,5 | 2 | — |
| Sobieszewo⁶,¹⁰ 1967.8 | 126 | — | — | 27 | 15 | 11 | 42 | 1 | — | — | — | — | — | 2 | 1 | 1 |
| Sobieszewo⁶,¹¹ 1967.8 | 78 | — | — | 38 | 18 | 5 | 18 | 3 | — | 5 | — | — | — | 8 | 5 | — |
| Świbno⁷ 1967.8 | 37 | — | — | 16 | 49 | 5,5 | 16 | — | 8 | 5,5 | — | — | — | — | — | — |
| Świbno⁴ 1976.7 | 19 | — | — | m | × | m | × | × | × | × | × | — | — | × | × | × |
| ujście Wisły⁴,⁵ 1976.7 | 15 | — | — | × | × | m | × | × | — | — | — | — | × | × | — | m |
Odnośniki — Notes
¹ jak w tab. 1 — as in the table 1
² Trifolium pratense L. — leg. S. Sowa, det. M. Dylewska
³ plaża między Sobieszewem a Górkami Wschodnimi — the beach between Sobieszewo and Górki Wschodnie — leg. A. Ruszkowski + M. Ruszkowska
⁴ (Banaszak 1976, 1980, 1982)
⁵ the mouth of Vistula
⁶ leg. et det. A. Ruszkowski (Wiślinka: Trifolium pratense L.)
⁷ leg. A. Ruszkowski + Z. Ruszkowska
⁸ leg. J. Stępor, det. A. Ruszkowski
⁹ leg. B. Siemaszko, det. A. Ruszkowski — koło latarni morskiej — near by lighthouse
¹⁰ koło leśniczówki — near by forester’s lodge
¹¹ koło cmentarza — near by cemetery
Tabela 3 Skład gatunkowy trzmieli (w %) w woj. elbląskim The bumblebee species percentage in Elbląg — province
| Miejscowość, data / Locality, date² | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: O | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: R | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: Y | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: T | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: L | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: D | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: A | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: M | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: V | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: S | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: E | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: P | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: C | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: U | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: I | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: Ho | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: Ru | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Krynica Mor. 1967.8⁴ | 49 | — | — | 4 | 8 | 55 | — | 33 | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| ” ” 1976.7⁹ | 29 | — | 3,5 | 3,5 | 31 | 20,5 | 10 | 14 | — | — | 7 | — | — | — | 3,5 | 3,5 | 3,5 | — |
| ” ” 1980.7⁵ | 5 | — | — | — | × | — | — | × | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| ” ” 1986.8⁶ | 35 | — | — | — | 43 | — | — | 54 | — | — | — | — | — | — | — | — | 3 | — |
| ” ” 1987.7⁷ | 49 | — | 16 | 10 | 10 | — | — | 31 | — | — | — | — | — | — | — | — | 33 | — |
Tabela 3 — ciąg dalszy (w druku bez główki i bez napisu „c. d.”; główkę powtórzono ze s. 78 tylko ze względów technicznych Markdownu)
| Miejscowość, data / Locality, date² | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: O | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: R | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: Y | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: T | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: L | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: D | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: A | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: M | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: V | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: S | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: E | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: P | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: C | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: U | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: I | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: Ho | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: Ru | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Krynica Mor. 1967—1987 | 167 | — | 5 | 5 | 22 | 20 | 2 | 33 | — | — | 1 | — | — | — | 0,5 | 0,5 | 11 | — |
| Mikoszewo⁴ 1967.8 | 29 | 3,5 | — | — | 24 | — | 3,5 | 41,5 | — | — | 10,5 | — | — | — | 17 | — | — | — |
| Stróża 1974.8 | 50 | — | — | — | 60 | 12 | 6 | 4 | — | 8 | 4 | — | 2 | — | — | — | 4 | — |
| N. Kościelnica 1973.8 | 49 | — | — | — | 90 | — | 6 | 4 | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| N. Huta Żuł. 1974.8 | 57 | — | — | 3,5 | 65 | 9 | 3,5 | 1,5 | — | — | 3,5 | — | — | — | 3,5 | 1,5 | 9 | — |
| Nowiny Elbl. 1975.7 | 47 | — | — | — | 53 | 8,5 | 11 | 8,5 | 2 | — | 11 | 2 | — | — | — | — | 4 | — |
| Baranówka 1974.8 | 51 | — | — | — | 66,5 | 19,5 | 2 | — | — | — | 2 | — | — | 4 | 4 | — | — | 2 |
| Płoskinia 1973.8 | 53 | — | — | 4 | 56,5 | — | 13 | 5,5 | 2 | — | 9 | 2 | — | — | 2 | — | 2 | 4 |
| Godkowo 1974.8 | 56 | — | — | — | 27 | 9 | 25 | — | 2 | — | 12 | 9 | — | 7 | — | — | 7 | 2 |
| Rogajny 1974.8 | 49 | — | — | — | 18,5 | 6 | 4 | — | — | 2 | 33 | 18,5 | — | 2 | — | — | 10 | 6 |
| Przezmark 1974.8 | 50 | — | — | — | 46 | 18 | — | 6 | 2 | — | 16 | 4 | — | — | — | — | 4 | 4 |
| Mikołajki Pom. 1974.8 | 57 | — | — | — | 47 | 19 | 19 | 2 | 4 | — | 4 | — | — | — | — | — | 5 | — |
| Biała Góra⁸ 1972+1975 | — | — | — | × | × | × | × | × | × | × | × | — | — | — | — | — | × | — |
| Krzykosy 1974.8 | 55 | — | — | — | 20 | 2 | 40 | 5 | — | — | 13 | 2 | 2 | 5 | 4 | — | 7 | — |
| ” 1975.7 | 49 | — | — | — | 41 | 6 | 20,5 | 4 | 2 | — | 14,5 | 4 | — | — | — | — | 6 | 2 |
| Krynica Mor. (Kahlberg)³ | — | — | — | × | × | — | × | — | — | — | — | — | — | × | — | × | — | |
| Stegna (Steegen)³ | — | — | — | — | — | — | × | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | |
| Skowronki (Vogelsang)³ | — | — | — | — | — | — | × | — | — | — | — | — | — | — | — | × | — | |
| Pęklewo (Panklau)³ | × | × | — | × | — | m | m | — | × | — | × | — | — | × | — | m | — | |
| Kadyny (Cadinen)³ | — | — | — | m | × | — | m | — | — | — | — | — | — | — | — | m | — | |
| Tolkmicko (Tolkemit)³ | × | — | — | — | — | × | — | — | — | × | × | — | — | — | — | × | — | |
| Olszówka (Althausen)³ | — | — | — | — | × | × | × | × | × | × | × | × | — | × | — | × | × | |
| Malbork (Marienburg)³ | — | — | — | — | — | — | × | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | |
| Ryjewo (Rehhof)³ | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | × | — | — | — | — |
Odnośniki — Notes:
¹ jak w tab. 1 — as in the table 1
² 1973—1975 — leg. S. Sowa, det. M. Dylewska — Trifolium pratense L.
³ (Alfken 1909, 1912)
⁴ leg. A. Ruszkowski+Z. Ruszkowska, det. A. Ruszkowski
⁵ leg. K. Kaczmarska, det. A. Ruszkowski
⁶ observ. M. Biliński
⁷ leg. J. Wojdaszka, det. A. Ruszkowski
⁸ 1972.7+1975.7 (Banaszak 1980)
⁹ (Banaszak 1982)
strona 80wrzosowiskowego. Występowały natomiast trzmiel rdzawoodwłokowy i różnobarwny, których nie zaobserwowano w tym okresie w woj. gdańskim, choć były one obserwowane tam na początku XX w.
Alfken (1909, 1912) zaobserwował na terenie woj. elbląskiego tylko 16 gatunków trzmieli, nie spotykając tu trzmiela ozdobnego ani parkowego (tab. 3). Dominowały w woj. elbląskim w początku XX w. trzmiel rudy i ogrodowy; dość rozpowszechnione były też w tym okresie trzmiele: ziemny, gajowy, kamiennik, rudonogi, szary i paskowany. W latach 1967—1987 dominowały głównie „trzmiele ziemne” (w 61% miejscowości, a subdominowały w dalszych 33%) i trzmiel rudy (w 17%, przy subdominacji w dalszych 17%). Trzmiel ogrodowy dominował w tym czasie tylko w 1 miejscowości i subdominował w 1, a z trzmieli rudonogiego i rudoszarego każdy dominował w 1(to znaczy w 6%) miejscowości i subdominował w 5 (w 28% miejscowości). Subdominantami były również trzmiel leśny, paskowany i szary (każdy w 1 miejscowości).
W ostatnim 70—leciu zaznaczył się na wschodnim Pomorzu wzrost dominacji trzmiela ziemnego i gajowego, przy wyraźnym obniżeniu się liczebności trzmiela rudego (w całym rejonie), jak również rudonogiego (w woj. gdańskim) i ogrodowego (w woj. elbląskim), co wskazuje na zubożenie flory, a zwłaszcza zmniejszenie się obszarów pokrytych zaroślami — silniejsze w gdańskim, słabsze w elbląskim.
Ogólnie biorąc na wschodnim Pomorzu stwierdzono te same 19 gatunków trzmieli, co i na zachodnim Pomorzu (Biliński i in. 1990 b); liczba gatunków trzmieli była tu podobna jak na Mazowszu i Wyżynie Małopolskiej, a o 3 większa niż w Ziemi Lubuskiej i o 5 mniejsza niż w południowej Polsce (Ruszkowski i in. 1989 ab, Sowa i in. 1989, Biliński i in. 1990 a). Całe Pomorze należy więc uznać za rejon raczej bogaty w gatunki trzmieli.
2. Zagęszczenie trzmieli na koniczynie czerwonej
Zagęszczenie trzmieli na polach koniczyny czerwonej (tab. 4) było w tym rejonie duże. W woj. gdańskim wynosiło ono 1500—4350 trzmieli na 1 ha i było (z wyjątkiem Piaseczna) wystarczające dla uzyskania opłacalnych plonów nasion (tzn. co najmniej 200 kg z 1 ha) tej rośliny. Podobnie w woj. elbląskim wynosiło ono 1200—4050 trzmieli na 1 ha i tylko w trzech miejscowościach (Przezmark, Płoskinia i Nowa Kościelnica) nie było wystarczające dla upraw nasiennych koniczyny czerwonej (porównaj Biliński i in. 1990 a). Uzyskane wyniki wskazują na to, że liczebność trzmieli na wschodnim Pomorzu była jeszcze w latach 1973—1975 wysoka, choć nie wiemy, czy następne kilkanaście lat nie spowodowało jej znacznego obniżenia, jak to np. miało miejsce w okolicach Puław (Ruszkowski i in. 1988).
Jednakże zbierane plony nasion koniczyny czerwonej w tym rejonie były, pomimo dobrego zapylenia, niskie — podobnie jak na zachodnim Pomorzu (Bawolski i in. 1974, Biliński i in. 1990 b) — głównie z powodu nieodpowiedniej pogody w okresie dojrzewania i zbioru nasion. Terenów tych nie można więc uważać za potencjalny rejon upraw nasiennych koniczyny
strona 81Tabela 4 Zagęszczenie trzmieli na 1 ha koniczyny czerwonej The density of bumblebees per one hectare of red clover
| Województwo, miejscowość, rok / Province, locality, year | Zagęszczenie trzmieli — Density of bumblebees: kr.¹ | Zagęszczenie trzmieli — Density of bumblebees: śr.² | Zagęszczenie trzmieli — Density of bumblebees: dł.³ | Zagęszczenie trzmieli — Density of bumblebees: b.dł⁴ | Zagęszczenie trzmieli — Density of bumblebees: Ogółem Total |
|---|---|---|---|---|---|
| Gdańsk, Ostrowite 1974 | 2705 | 495 | — | — | 3200 |
| Ostrowite 1975 | 1045 | 2740 | — | 565 | 4350 |
| Piaseczno 1974 | 1125 | 285 | 45 | 45 | 1500 |
| Wolental 1975 | 1775 | 95 | — | 80 | 1950 |
| Lubichowo 1973 | 1010 | 1120 | 335 | 335 | 2800 |
| Zblewo 1975 | 2390 | 430 | — | 60 | 2880 |
| Kiszewa Stara 1974 | 280 | 1070 | — | 450 | 1800 |
| Kaliska Kościerskie 1974 | 1310 | 1190 | 490 | 410 | 3400 |
| Reskoło 1973 | 1405 | 645 | — | — | 2050 |
| Przywidz 1973 | 810 | 2015 | 35 | 390 | 3250 |
| Przywidz 1975 | 1825 | 795 | 60 | 170 | 2850 |
| Jagatowo 1975 | 2465 | 260 | 60 | 115 | 2900 |
| Elbląg, Stróża 1974 | 2160 | 660 | 60 | 120 | 3000 |
| Nowa Kościelnica 1973 | 1080 | 120 | — | — | 1200 |
| Nowa Huta Żuławska 1974 | 1860 | 200 | 120 | 220 | 2400 |
| Nowiny Elbląskie 1975 | 2490 | 1400 | — | 160 | 4050 |
| Baranówka 1974 | 1805 | 85 | 170 | 40 | 2100 |
| Płoskinia 1973 | 875 | 460 | 30 | 85 | 1450 |
| Godkowo 1974 | 595 | 790 | 115 | 150 | 1650 |
| Rogajny 1974 | 685 | 1610 | 55 | 450 | 2800 |
| Przezmark 1974 | 895 | 390 | — | 115 | 1400 |
| Mikołajki Pom. 1974 | 2310 | 1015 | — | 175 | 3500 |
| Krzykosy 1974 | 460 | 1260 | 230 | 150 | 2100 |
| Krzykosy 1975 | 1855 | 1780 | — | 315 | 3950 |
Odnośniki — Notes:
¹ o języczku krótkim — with the short tongue
² o języczku średnim — with the middle tongue
³ o języczku długim — with the long tongue
⁴ o języczku bardzo długim — with the very long tongue
czerwonej pozostawianej na drugi pokos. Być może dojrzewanie nasion z pierwszego pokosu trafiałoby na korzystniejsze warunki pogody. Opłacalny plon nasion z pierwszego pokosu musiałby jednak wynosić co najmniej 400 kg z 1 ha, aby pokryć straty zielonej masy z tego pokosu, wymagałby więc dwukrotnie większego zagęszczenia trzmieli. Zagęszczenie takie (3400—4350 trzmieli na 1 ha) wystąpiło na wschodnim Pomorzu w 5 punktach badań (na 24), ale nie wiemy jakie było w okresie kwitnienia pierwszego pokosu.
WNIOSKI
- Wschodnie Pomorze stanowi rejon o znacznym zagęszczeniu trzmieli i średniej liczbie ich gatunków, przy czym występują tu te same gatunki, co na zachodnim Pomorzu.
- Zagęszczenie trzmieli jest tu prawie wszędzie wystarczające dla uzyskania opłacalnych plonów nasion koniczyny czerwonej, choć rzeczywiste plony nasion z drugiego pokosu są tu zbyt niskie z powodu nieodpowiedniej pogody w okresie dojrzewania nasion.
- Gatunkami dominującymi w woj. gdańskim były i są trzmiel ziemny, gajowy, kamiennik i rudonogi, a dawniej był także trzmiel rudy; natomiast w woj. elbląskim były — rudy i ogrodowy, a są — ziemny, gajowy i rudy.
- W ostatnim 70—leciu nastąpił na wschodnim Pomorzu wyraźny wzrost dominacji trzmiela ziemnego i gajowego oraz spadek liczebności trzmiela rudego i ogrodowego, co wskazuje na zmniejszenie się obszarów zarośli i ubożenie flory, związane z postępem urbanizacji i uprzemysłowienia, przy czym zmiany te silniejsze były w woj. gdańskim niż elbląskim.
LITERATURA
Alfken J. D. (1909) — Beitrag zur Kenntnis der Apidenfauna von Westpreussen (Sammelbericht). Ber. Westpr. Bot.-zool. Ver., Danzig, 31: 101—123.
Alfken J. D. (1912) — Die Bienenfauna von Westpreussen. Ber. Westpr. Bot.-zool. Ver., Danzig, 34: 1—96.
Banaszak J. (1976) — Uwagi o występowaniu trzmieli (Hymenoptera, Apoidea) w Polsce. Przegl. Zool., XX, 3: 331—335.
Banaszak J. (1980) — Pszczoły (Apoidea, Hymenoptera) siedlisk kserotermicznych rejonu dolnej Wisły. PAN, Fragm. Faunist., Warszawa, 25 (19): 335—360.
Banaszak J. (1982) — Pszczoły (Hymenoptera, Apoidea) polskiego Pobrzeża Bałtyku. Bad. Fizjorg. Pol. Zach., C, 33: 7—38.
Bawolski S. i inni (1974) — Wysokość i struktura rzeczywistych plonów nasion koniczyny czerwonej w różnych rejonach kraju. Wstępne wyniki badań nad nasiennictwem koniczyny czerwonej. Puławy: 7—12.
Biliński M. i inni (1990 a) — Trzmiele Ziemi Lubuskiej. Pszczeln. Zesz. Nauk., 34: 57—62.
Biliński M. i inni (1990 b) — Trzmiele zachodniego Pomorza. Pszczeln. Zesz. Nauk., 34: 63—72.
Blüthgen P. (1919) — Die Bienenfauna Pommerns. Stettin. Ent. Z., 80: 65—131.
Drogoszewski K. (1932) — Wykaz żądłówek zebranych w Polsce środkowej. Pol. Pismo Entomol., 11 (1—4): 113—118.
Kozierowski S. (1945) — Słowniczek nazw miejscowych (niemiecko-polski). 1, Pomorze Zachodnie, Poznań.
Rospond S. (1951) — Słownik nazw geograficznych Polski Zachodniej i Północnej. Cz. II: 419—794, Wrocław-Warszawa.
Ruszkowski A. i inni (1988) — Występowanie trzmieli w chronionych i niechronionych środowiskach okolic Kazimierskiego Parku Krajobrazowego. Pszczeln. Zesz. Nauk., 32: 135—168.
Ruszkowski A. i inni (1989 a) — Trzmiele Wyżyny Małopolskiej. Pszczeln. Zesz. Nauk., 33: 33—54.
Ruszkowski A. i inni (1989 b) — Trzmiele południowej Polski. Pszczeln. Zesz. Nauk., 33: 55—76.
Sowa S. i inni (1989) — Trzmiele Mazowsza. Pszczeln. Zesz. Nauk., 34: 19—32.
strona 83THE BUMBLEBEES OF EASTERN POMERANIA
S. Sowa, M. Dylewska, A. Ruszkowski, M Biliński, K. Kaczmarska, J. Wojdaszka
SUMMARY
An appearance of 18 bumblebee species was stated in eastern Pomerania during 1967—1987. The dominant species were mainly Bombus terrestris (L.) and B. lucorum (L.), but more locally also — B. lapidarius (L.), B. ruderarius (Müll.) and B. pascuorum (Scop.) and rarely — B. sylvarum (L.), B. hypnorum (L.) and B. hortorum (L.). The subdominant species were also B. pratorum (L.), B. subterraneus (L.), B. muscorum (F.) and B. veteranus (F.). Less numerous species were: B. ruderatus (F.), B. confusus Schenck, B. distinguendus (Mor.), B. pomorum (Pz.), B. humilis (Jll.) and B. soroeensis (F.). B. jonellus (K.) was observed only before 1932. In that period the dominant species were mainly B. pascuorum (Scop.) and B. hortorum (L.) in Elbląg province and B. pascuorum (Scop.), B. lapidarius (L.), B. ruderarius (Müll.), B. terrestris (L.) and B. lucorum (L.) in Gdańsk province.
The density of bumblebees amounted 200—4350 individuals per 1 hectare of red clover. This density was theoretically sufficient to obtain payable seed yields in majority of investigated fields.
The increase of B. terrestris (L.) and B. lucorum (L.) and the decrease of B. pascuorum (Scop.) and B. hortorum (L.)populations indicated to the influence of growing urbanisation and impoverishing of flora of this region. These processes seemed more stronger in Elbląg province than in Gdańsk province.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 73: „(I11.)” → (Ill.)
- s. 74, ryc. 1: „Gdańsk-Olwia” → Gdańsk-Oliwa
- s. 83, streszczenie: „amounted 200—4350″ → amounted 1200—4350
