TRZMIELE ZACHODNIEGO POMORZA
tekst: Mieczysław Biliński, Andrzej Ruszkowski, Krystyna Kaczmarska, Stanisława Sowa
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXXIV, 1990 — Mieczysław Biliński, Andrzej Ruszkowski, Krystyna Kaczmarska, Stanisława Sowa
strona 63PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE ROK XXXIV 1990
Mieczysław Biliński, Andrzej Ruszkowski, Krystyna Kaczmarska
Oddział Pszczelnictwa ISK w Puławach
Stanisława Sowa
Katedra Entomologii ART w Olsztynie
STRESZCZENIE
Na zachodnim Pomorzu w latach 1959—1988 występowało 17 gatunków trzmieli. Dominowały liczebnie Bombus terrestris (L.), B. lucorum (L.) i B. lapidarius (L.), dużo rzadziej dominowały — B. ruderarius (Müll.) i B. hortorum (L.), wyjątkowo — B. pascuorum (Scop.), B. pratorum (L.) lub B. veteranus (F.). Subdominantami były również: B. sylvarum (L.), B. hypnorum (L.), B. muscorum (F.) i B.humilis (I11.). Mniej licznie występowały: B. distinguendus (Mor.), B. subterraneus (L.), B. pomorum (Pz.), B. ruderatus (F.) i B. jonellus (K.).
Przed 1919 r. obserwowali tu inni autorzy także B. soroeensis (F.) i B. confusus Schenck.
Zagęszczenie trzmieli wynosiło 1100—8850 osobników na 1 ha koniczyny czerwonej i było na ogół wystarczające teoretycznie dla uzyskania opłacalnych plonów jej nasion. Zmiany składu gatunkowego trzmieli wskazują na wpływ postępującej urbanizacji i zubożenia florystycznego tego rejonu, najsilniejszy w woj. słupskim, średni w woj. szczecińskim, a najsłabszy w woj. koszalińskim.
WSTĘP I METODYKA
Kontynuując ustalenia składu gatunkowego i zagęszczenia trzmieli na terenie całego kraju (Ruszkowski i in. 1989 ab, Sowa i in. 1989, Biliński i in. 1990), zajęliśmy się w obecnej pracy terenem województw: szczecińskiego, koszalińskiego i słupskiego, obejmującym rejon Pojezierza Pomorskiego i Pobrzeża Słowińskiego, bez ich wschodnich krawędzi.
Fauna trzmieli tego rejonu badana była w pierwszej połowie XX w. (Blüthgen 1919), a także w latach 1959—1961 (Bobrowska 1960, Schneider 1961, Welc 1961, Podwójci 1962, Sławińska 1962, Herasimczym 1964, Szarmach 1964, Honczarenko 1965) oraz w latach 1969—1970 i 1977 (Banaszak 1973, 1982).
strona 64
SZCZECIN — province: 1 — Karsibór, 2 — Międzyzdroje, 3 — Wicko, 4 — Wapnica, 5 — Lubin, 6 — Trzciągowo, 7 — Warszewo, 8 — Rajkowo, 9 — Skarbimierzyce, 10 — Przylep, 11 — Gumieńce, 12 — Barnisław, 13 — Stare Czarnowo, 14 — Lubanowo, 15 — Chojna, 16 — Wierzchlas, 17 — Lipki, 18 — Dzwonowo, 19 — Dębice, 20 — Błotno, 21 — Samlino, 22 — Rzewnowo. KOSZALIN — province: 23 — Gudowo, 24 — Łabędzie, 25 — Klępczewo, 26 — Wartkowo, 27 — Sarbinowo, 28 — Mielno, 29 — Unieście, 30 — Mścice, 31 — Krupy, 32 — Kuszewo, 33 — Polne, 34 — Biały Bór. SŁUPSK — province: 35 — Rzeczenica, 36 — Żadry, 37 — Trzebiatkowo 38 — Jutrzenka, 39 — Barcino, 40 — Wieliszewo, 41 — Garczegorze.
Własne badania (finansowane częściowo przez IUNG) prowadziliśmy w latach 1972—1974 (głównie na koniczynie czerwonej) oraz dorywczo (na różnych roślinach) w latach 1975, 1984, 1986 i 1988. Metodykę stosowaliśmy taką samą jak w pracach poprzednich (Ruszkowski i in. 1989 a i dalsze tego typu). Obserwacje trzmieli prowadził M. Biliński, okazy złowione oznaczał A. Ruszkowski. Jedynie w 2 najbardziej wschodnich punktach województwa słupskiego obserwacje prowadziła S. Sowa, a oznaczała trzmiele M. Dylewska. Trzmiela ziemnego Bombus terrestris (L.) i gajowego — B. lucorum (L.) ujmowano w opracowaniu tym łącznie, jako „trzmiele ziemne”. Lokalizację dawnych punktów badań (Blüthgen 1919) ustalano na podstawie niemiecko-polskich słowników miejscowości (Kozierowski 1945, Rospond 1951). Miejscowości badane w latach 1959—1988 zaznaczano na mapce (ryc. 1).
strona 65WYNIKI
1. Skład gatunkowy trzmieli w różnych miejscowościach
Na początku XX w. stwierdzono (Blüthgen 1919) występowanie na zachodnim Pomorzu 19 gatunków trzmieli, z których 2: trzmiel różnobarwny — B. soroeensis (F.) i wielkooki — B. confusus Schenck, nie były już później na tym terenie obserwowane.
Najliczniej w tych latach występowały: trzmiel leśny — B. pratorum (L.), ziemny — B. terrestris (L.), gajowy — B. lucorum (L.), rudy — B. pascuorum (Scop.), kamiennik — B. lapidarius (L.), rudoszary — B. sylvarum (L.) i ogrodowy — B. hortorum (L.), a niewiele mniej liczne były: trzmiel żółty — B. muscorum (F.) i wrzosowiskowy — B. jonellus (K.). 17 z tych gatunków łowiono we wszystkich trzech województwach rejonu; natomiast trzmiela wielkookiego — B. confusus Schenck nie obserwowano w woj. koszalińskim, a zmiennego — B. humilis (I11.) — w woj. słupskim (tab. 1).
Skład gatunkowy trzmieli w latach 1959—1975 obejmował 17 gatunków w woj. szczecińskim, 14 gatunków w koszalińskim i 11 — w słupskim.
Tabela 1 Skład gatunkowy trzmieli na Pomorzu Zachodnim przed 1919 r. The species composition of the bumblebee in western Pomerania befor 1919²
| Województwo, i miejscowość — Province and locality³ | Gatunki trzmieli — Bumblebee species¹: O | Gatunki trzmieli — Bumblebee species¹: J | Gatunki trzmieli — Bumblebee species¹: R | Gatunki trzmieli — Bumblebee species¹: Y | Gatunki trzmieli — Bumblebee species¹: T | Gatunki trzmieli — Bumblebee species¹: L | Gatunki trzmieli — Bumblebee species¹: D | Gatunki trzmieli — Bumblebee species¹: A | Gatunki trzmieli — Bumblebee species¹: M | Gatunki trzmieli — Bumblebee species¹: V | Gatunki trzmieli — Bumblebee species¹: S | Gatunki trzmieli — Bumblebee species¹: E | Gatunki trzmieli — Bumblebee species¹: P | Gatunki trzmieli — Bumblebee species¹: C | Gatunki trzmieli — Bumblebee species¹: I | Gatunki trzmieli — Bumblebee species¹: U | Gatunki trzmieli — Bumblebee species¹: Ho | Gatunki trzmieli — Bumblebee species¹: Ru |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| SZCZECIN⁴: | ||||||||||||||||||
| Szczecin | — | × | m | × | m | × | × | m | m | × | × | — | × | × | × | × | × | × |
| Goleniów | — | × | m | — | m | × | × | m | m | — | — | m | × | × | × | × | × | × |
| Międzywodzie (Świnoujście) | × | × | — | — | — | — | × | — | — | — | — | — | — | — | × | — | — | — |
| KOSZALIN: | ||||||||||||||||||
| Darłowo (Sławno) | × | × | m | — | m | m | × | m | × | — | m | × | × | — | × | × | m | × |
| Karlino (koszalin) | — | × | m | × | m | m | × | m | × | × | m | × | — | — | × | — | m | × |
| Połczyn (Świdwin) | — | — | — | — | — | × | — | — | — | — | × | — | — | — | — | — | — | — |
| Koszalin | — | — | — | × | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| SŁUPSK: | ||||||||||||||||||
| Słupsk | × | × | m | × | m | m | × | m | × | — | m | — | × | × | — | × | m | × |
| Żelice (Miastko) | — | × | m | × | m | m | × | m | × | — | m | — | — | × | × | × | × | — |
| Zielin (Miastko) | × | × | × | — | — | × | — | — | × | — | × | × | — | × | — | — | × | × |
Odnośniki — Notes:
¹ Symbole gatunków trzmieli — Symbols of the bumblebee species:
O — Bombus soroeensis (F.) — trzmiel różnobarwny
J — B. jonellus (K.) — t.wrzosowiskowy
R — B. pratorum (L.) — t. leśny
Y — B. hypnorum (L.) — t. drzewny
T — B. terrestris (L.) — t. ziemny + B. lucorum (L.) — t. gajowy
L. — B. lapidarius (L.) — t. kamiennik
D — B. ruderarius (Müll.) — t. rudonogi
A — B. pascuorum (Scop.) — t. rudy
M — B. muscorum (F.) — t. żółty
V — B.humilis (III.) — t. zmienny
S — B. sylvarum (L.) — t. rudoszary
E — B. veteranus (F.) — t. szary
P — B. pomorum (Pz.) — t. rdzawoodwłokowy
C — B. confusus Schenck — t. wielkooki
I — B. distinguendus (Mor.) — t. ozdobny
U — B. subterraneus (L.) — t. paskowany
Ho — B. hortorum (L.) — t. ogrodowy
Ru — B. ruderatus (F.) — t. ciemnopasy
² (Blüthgen 1919)
³ w nawiasie dawny powiat in parenthesis the former district
⁴ × — występuje — present m — licznie — numerous
strona 66W woj. słupskim (tab. 2) dominował zwykle trzmiel kamiennik, przy subdominacji „trzmieli ziemnych” lub trzmiela rudonogiego — B. ruderarius (Müll.), tylko w Trzebiatkowie dominował trzmiel rudonogi, przy subdominacji szarego — B. veteranus (F.), ogrodowego i zmiennego. Oprócz nich występowały: trzmiel rudy, żółty, rudoszary i leśny. Z 18 gatunków obserwowanych tu przed 1919 r. (tab. 1), prawie połowa nie była obserwowana w latach 1973—1974 (tab. 2), stwierdzono natomiast występowanie trzmiela zmiennego, którego Blüthgen (1919) nie podawał. Wydaje się więc, że fauna trzmieli tego województwa uległa w ciągu ostatniego półwiecza bardzo silnemu zubożeniu, osiągając skład gatunkowy charakterystyczny dla terenów silnie zurbanizowanych i ubogich florystycznie.
W woj. koszalińskim (tab. 2) w latach 1973—1988 nie występowały 4 z gatunków obserwowanych przed 1919 r. (tab. 1). Dominowały tu:
Tabela 2 Skład gatunkowy trzmieli (w %) w woj. koszalińskim i słupskim w latach 1973 — 1988 The bumblebee species percentage in provinces: Koszalin and Słupsk (1973 — 1988)
| Miejscowość, rok, miesiąc — Locality, year, month | n | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: J | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: R | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: Y | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: T | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: L | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: D | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: A | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: M | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: V | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: S | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: E | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: I | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: Ho |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| KOSZALIN — province: | ||||||||||||||
| Unieście² 1988.7 | 44 | 2 | 16 | 25 | — | 21 | — | 36 | — | — | — | — | — | — |
| Unieście³ 1984.7 | 5 | — | — | — | — | — | × | m | — | — | — | — | — | — |
| Mielno² 1988.7 | 74 | — | 39 | 20 | 1 | 7 | — | 26 | — | — | — | — | — | 7 |
| Mielno³ 1986.7 | 7 | — | × | × | × | — | — | — | — | — | — | — | — | × |
| Mścice² 1986.7 | 2 | — | × | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | × |
| Unieście⁴ 1977.6 | 2 | — | — | × | × | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Mielno⁴ 1977.6 | 1 | — | — | — | — | × | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Sarbinowo⁴ 1977.6 | 7 | — | — | — | × | × | — | — | × | — | — | — | × | — |
| Kołobrzeg⁴ 1978.4 | 8 | × | — | × | m | — | — | × | — | — | — | — | — | — |
| Wartkowo⁵,⁷ 1974.8 | 33 | — | — | — | 6 | 73 | 6 | — | 3 | — | 12 | — | — | — |
| Krupy⁵,⁷ 1974.8 | 22 | — | — | — | 50 | 23 | 14 | — | — | — | 4 | 9 | — | — |
| Klępczewo⁵,⁷ 1973.8 | 75 | — | — | — | 17 | 55 | 12 | 8 | — | — | 4 | — | 4 | — |
| Łabędzie⁵ 1974.8 | 59 | — | — | — | 49 | 41 | — | — | 5 | — | — | 5 | — | — |
| Gudowo⁵,⁷ 1973.8 | 1 | — | — | — | × | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Polne⁵ 1974.8 | 11 | — | — | — | — | × | × | — | — | — | × | m | — | — |
| Kuszewo⁵,⁷ 1974.8 | 31 | — | — | — | 23 | — | 10 | — | 13 | 3 | 3 | 39 | — | 9 |
| Biały Bór⁵,⁷ 1974.8 | 33 | — | — | — | 24 | 15 | 37 | 3 | 3 | — | — | 6 | — | 12 |
| SŁUPSK — province: | ||||||||||||||
| Rzeczenica⁵ 1974.8 | 21 | — | — | — | 9 | 62 | 24 | 5 | — | — | — | — | — | — |
| Barcino⁵ 1974.8 | 55 | — | — | — | 36 | 56 | 6 | 2 | — | — | — | — | — | — |
| Zadry⁵ 1974.8 | 4 | — | — | — | — | — | — | × | — | — | × | × | — | — |
| Trzebiatkowo⁵,⁷ 1974.8 | 20 | — | — | — | — | — | 30 | 10 | 5 | 15 | — | 20 | — | 20 |
| Jutrzenka⁵ 1974.8 | 1 | — | × | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Wieliszewo⁶,⁷ 1973.8 | 69 | — | — | — | 23 | 74 | 3 | — | — | — | — | — | — | — |
Odnośniki — Notes:
¹ jak w tab. 1 — as in the table 1
² leg. M. Kaczmarska i K. Kaczmarska
³ leg. K. Kaczmarska — det. A. Ruszkowski
⁴ (Banaszak 1982)
⁵ leg. M. Biliński — det. A. Ruszkowski
⁶ leg. S. Sowa — det. M. Dylewska
⁷ Trifolium pratense L.
strona 67„trzmiele ziemne” (w 25% miejscowości były dominantami i w 37% — subdominantami) i kamiennik (w 25% — dominant , w 50% — subdominant), rzadziej trzmiel rudonogi, rudy albo leśny, przy subdominacji trzmiela parkowego — B. hypnorum (L.), żółtego lub ogrodowego. Fauna trzmieli w woj. koszalińskim jest więc bardzo zróżnicowana i zubożenie jej dużo mniejsze niż w woj. słupskim, co wskazuje na znacznie bogatszą florę i dużą różnorodność środowisk.
Najwięcej gatunków trzmieli zaobserwowano w woj. szczecińskim. Tu zresztą prowadzono w latach 1959—1975 najwięcej badań. Z 19 gatunków obserwowanych tu przed 1919 r. (tab. 1) w ostatnich latach (tab. 3) nie spotkano tylko trzmiela różnobarwnego i wielkookiego. W 55% badanych miejscowości „trzmiele ziemne” były dominantami, a we wszystkich pozostałych — subdominantami. Na drugim miejscu był trzmiel kamiennik (dominował w 27% miejscowości, a subdominował w 59%); następnie — trzmiel ogrodowy, który dominował lub subdominował na polach koniczyny czerwonej w latach 1959—1961(w okolicach Szczecina i Stargardu Szczecińskiego); raz dominował trzmiel rudonogi (Wicko na wyspie Wolin), będąc subdominantem w 3 innych miejscowościach, w 4 miejscowościach był też subdominantem trzmiel rudy, a w 3 — rudoszary. Z innych gatunków stosunkowo często występowały: trzmiel żółty (w 53% miejscowości, przy czym raz jako subdominant), leśny (w 28% miejscowości), szary (w 28%), ozdobny — B. distinguendus (Mor.) (w 25%), paskowany — B. subterraneus (L.) i rdzawoodwłokowy — B. pomorum (Pz.) (każdy w trzech miejscowościach) oraz ciemnopasy — B. ruderatus (F.), zmienny — B. humilis (I11.) i wrzosowiskowy — B. jonellus (K.) (każdy w 2 miejscowościach).
Jak widać więc w woj. szczecińskim fauna trzmieli była jeśzcze bogata w latach badań (1959—1975), choć przy wybitnej dominacji „trzmieli ziemnych” i kamiennika, co wskazuje na postępujący proces urbanizacji i ubożenia flory. Duża liczebność długojęzyczkowego trzmiela ogrodowego w okolicach Szczecina w latach 1959—1961 nasuwa przypuszczenie, że i obecnie znajdą się w woj. szczecińskim mikrorejony odpowiednie dla upraw nasiennych koniczyny czerwonej, wyki kosmatej i innych roślin o głęboko położonym nektarze, o ile nie staną temu na przeszkodzie warunki mikroklimatyczne i glebowe.
2. Zagęszczenie trzmieli na polach koniczyny czerwonej
Badania zagęszczenia trzmieli na 1 ha koniczyny czerwonej (tab. 4), przeprowadziliśmy tylko w 6 miejscowościach (w latach 1973—1974). Zagęszczenie to było (z wyjątkiem Wartkowa) wystarczające dla uzyskania opłacalnych plonów nasion koniczyny czerwonej (Sowa i in. 1977, 1983, Biliński i in. 1990) i wynosiło 1100—8850 trzmieli na 1 ha, w czym długo— i średniojęzyczkowych trzmieli było 70—2025 na 1 ha. Największe zagęszczenie trzmieli stwierdzono w Rzewnowie (woj. Szczecin), przy czym samych długojęzyczkowych było tam 1285 na 1 ha.
strona 68Tabela 3 Skład gatunkowy trzmieli (w %) w woj. szczecińskim w latach 1959 — 1975 The bumblebee species percentage in Szczecin province (1959 —1975)
| Miejscowość, rok, miesiąc — Locality, year, month | n | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: J | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: R | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: Y | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: T | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: L | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: D | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: A | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: M | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: V | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: S | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: E | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: P | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: I | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: U | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: Ho | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: Ru |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Wierzchlas²,¹⁵ 1974.8 | 25 | — | — | — | 20 | 28 | 16 | 12 | 4 | 4 | 12 | 4 | — | — | — | — | — |
| Chojna² 1974.8 | 22 | — | — | — | 68 | 23 | — | — | — | — | 4,5 | — | — | — | — | 4,5 | — |
| Lubanowo² 1974.8 | 54 | — | — | — | 22 | 74 | 4 | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Stare Czarnowo²,¹⁵ 1974.8 | 18 | — | — | — | m | m | — | — | — | × | × | — | — | — | — | — | — |
| Barnisław² 1974.8 | 12 | — | — | — | m | × | — | × | — | — | × | — | — | — | — | — | — |
| Dzwonowo² 1974.8 | 35 | — | — | — | 37 | 51 | 3 | — | — | — | 9 | — | — | — | — | — | — |
| Dębice²,¹⁵ 1973.8 | 46 | — | — | — | 59 | 11 | 15 | 7 | 2 | — | 4 | 2 | — | — | — | — | — |
| Błotno² 1974.8 | 20 | — | — | — | 100 | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Samlino²,¹⁵ 1974.8 | 58 | — | — | — | 26 | 55 | 10 | 2 | 2 | — | — | 2 | — | — | 3 | — | — |
| Rzewnowo²,¹⁵ 1974.8 | 84 | — | — | — | 44 | 32 | — | 1 | 5 | — | 3 | 1 | — | 5 | 8 | — | 1 |
| Karsibór³ 1969.5 | 3 | — | — | — | — | — | m | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Bezrzecze⁴,¹¹ 1959.8 | 185 | — | 2 | — | 40 | 19 | 1 | 12 | 3 | — | — | — | 3 | — | — | 20 | — |
| Gumieńce⁴,¹¹ 1959.8—9 | 187 | — | — | — | 49 | 19 | — | — | — | — | 10 | — | — | — | — | 22 | — |
| Skarbimierzyce⁵,¹¹ 1960.7—9 | 719 | — | — | — | 52 | 14 | 3 | — | 4 | — | 4 | 1 | 8 | 1 | — | 13 | — |
| Przylep⁶,¹¹ 1960.7—9 | 809 | — | 4 | 1 | 28 | 5 | 9 | — | 2 | — | 11 | — | — | 2 | — | 38 | — |
| Przylep⁷,¹¹ 1961.7—9 | 270 | — | — | — | 13 | 6 | 0,7 | 0,3 | 13 | — | 29 | — | 6 | 1 | — | 31 | — |
| Przylep⁸ 1963 | — | — | — | — | × | × | × | — | × | — | × | — | — | — | — | × | × |
| Rajkowo⁹,¹¹ 1961.7—9 | 411 | — | — | — | 32 | 17 | 3 | 0,2 | 5 | — | 8 | 0,8 | — | 1 | — | 33 | — |
| Rajkowo¹⁰ 1963 | — | — | — | — | × | × | × | — | — | — | × | — | — | — | — | × | — |
| Warszewo¹¹ 1961.7—8 | 469 | — | — | 1 | 56 | 27 | — | — | 2 | — | — | — | — | 1 | — | 13 | — |
| Lipki⁴,¹¹ 1959.8 | 52 | — | 8 | — | 44 | 25 | 2 | — | 2 | — | 8 | — | — | — | — | 11 | — |
| Miejscowość, rok, miesiąc — Locality, year, month | n | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: J | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: R | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: Y | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: T | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: L | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: D | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: A | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: M | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: V | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: S | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: E | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: P | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: I | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: U | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: Ho | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: Ru |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| W.WOLIN¹² 1969—1970¹⁶ | — | × | × | × | m | m | × | m | × | — | × | × | — | × | × | × | — |
| Wapnica¹³ 1975.8 | 119 | — | 1 | 1 | 29 | 33 | 21 | 13 | — | — | 2 | — | — | — | — | — | — |
| Wapnica³ 1969—1970.6—8 | 3 | — | × | — | — | — | — | — | × | — | × | — | — | — | — | — | — |
| Wicko¹⁴ 1975.8 | 58 | — | — | 2 | 11 | 22 | 33 | 5 | 5 | — | 10 | 7 | — | — | — | 5 | — |
| Wicko³ 1969—1970.7—8 | 7 | × | × | — | × | — | — | — | — | — | — | × | — | × | — | — | — |
| Lubin¹³ 1975.8 | 40 | — | — | — | 20 | 62 | 3 | 15 | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Lubin³ 1969.7 | 5 | — | — | — | — | — | × | — | × | — | × | — | — | — | — | × | — |
| Trzciągowo¹³ 1975.8 | 2 | — | — | — | × | — | — | × | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Międzyzdroje³ 1969—1970.6—8 | 12 | — | — | m | × | — | × | — | × | — | × | — | — | — | — | — | — |
| Kawcza Góra³ 1970.8 | 3 | — | × | — | — | — | × | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Jezioro Czajcze³ 1969.6 | 5 | — | × | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
Odnośniki — Notes:
¹ jak w tab. 1 — as in the table 1
² leg. M.Biliński — det. A.Ruszkowski
³ (Banaszak 1973, 1982)
⁴ (Bobrowska 1960, Honczarenko 1965)
⁵ (Schneider 1961, Honczarenko 1965)
⁶ (Welc 1961, Honczarenko 1965)
⁷ (Sławińska 1962, Honczarenko 1965)
⁸ (Herasimczym 1964)
⁹ (Podwójci 1962, Honczarenko 1965)
¹⁰ (Szarmach 1964)
¹¹ (Honczarenko 1965) — Trifolium pratense L.
¹² Wolin Island (Banaszak 1973, 1976)
¹³ leg. et det. A.Ruszkowski
¹⁴ leg. M.Ruszkowska, A.Ruszkowska, A.Ruszkowski
¹⁵ Trifolium pratense L.
¹⁶ × — występuje — present m — licznie — numerous
strona 70Tabela 4 Zagęszczenie trzmieli na 1 ha koniczyny czerwonej The density of bumblebees per one hectare of red clover
| Województwo, miejscowość, rok — Province, locality, year | Zagęszczenie trzmieli — Density of bumblebees¹: kr. | Zagęszczenie trzmieli — Density of bumblebees¹: śr. | Zagęszczenie trzmieli — Density of bumblebees¹: dł. | Zagęszczenie trzmieli — Density of bumblebees¹: b. dł. | Zagęszczenie trzmieli — Density of bumblebees¹: Ogółem Total |
|---|---|---|---|---|---|
| Szczecin, Dębice 1973 | 1925 | 825 | — | — | 2750 |
| Szczecin, Samlino 1974 | 1740 | 345 | 65 | — | 2150 |
| Szczecin, Rzewnowo 1974 | 6725 | 840 | 1195 | 90 | 8850 |
| Koszalin, Wartkowo 1974 | 985 | 265 | — | — | 1250 |
| Koszalin, Kuszewo 1974 | 255 | 740 | — | 105 | 1100 |
| Słupsk, Wieliszewo 1973 | 2180 | 70 | — | — | 2250 |
Odnośniki — Notes:
¹ kr. — o języczku krótkim with the short tongue [0, J, R, Y, T, L] śr. — o języczku średnim — with the middle tongue [D, A, M, V, S, E] dł. — o języczku długim — with the long tongue [P, C, I, U] b. dł. — o języczku bardzo długim — with the very long tongue [Ho, Ru]
Symbole trzmieli jak w tab. 1 Symbols of the bumblebee species as in the table 1
Rzeczywiste plony nasion koniczyny czerwonej są jednak na zachodnim Pomorzu bardzo niskie, głównie ze względu na nieodpowiednie warunki meteorologiczne w okresie dojrzewania i zbioru nasion (Bawolski i in. 1974).
WNIOSKI
- Zachodnie Pomorze stanowi rejon o znacznym zagęszczeniu trzmieli i o średniej lub małej liczbie ich gatunków.
- Zagęszczenie trzmieli jest na ogół wystarczające dla uzyskania opłacalnych plonów nasion koniczyny czerwonej, choć wiadomo skądinąd, że plony rzeczywiste są tu niskie z powodu nieodpowiednich warunków kilmatycznych w okresie dojrzewania i zbioru nasion.
- Najbogatszą faunę trzmieli miało (w latach 1959—1988) woj. szczecińskie (17 gatunków), a najuboższą — woj słupskie (11), pośrednią — woj. koszalińskie (14).
- Dominowały tu najczęściej trzmiel ziemny — B. terrestris (L.), gajowy — B. lucorum (L.) i kamiennik — B. lapidarius (L.).
- Fauna trzmieli zachodniego Pomorza z początku XX w. była dużo bogatsza (woj. szczecińskie — 19 gatunków, koszalińskie i słupskie — po 18).
- Wyniki naszych badań wskazują na postępującą urbanizację i zubożenie flory, najsilniejsze w woj. słupskim, najsłabsze w woj. koszalińskim.
LITERATURA
Banaszak J. (1973) — Pszczołowate (Apoidea) Wolińskiego Parku Narodowego. Bad. Fizjogr. Pol. Zach., B, 26: 79—88.
Banaszak J. (1982) — Pszczoły (Hymenoptera, Apoidea) polskiego Pobrzeża Bałtyku. Bad. Fizjogr. Pol. Zach., C, 33: 7—38.
Banaszak J. (1985) — Informacje o faunie pszczół (Apoidea) Polski w nie publikowanych pracach magisterskich. PAN, Fragm. Faunist., Warszawa, 29 (18): 377—390.
Bawolski S. i inni (1974) — Wysokość i struktura rzeczywistych plonów nasion koniczyny czerwonej w różnych rejonach kraju. Wstępne wyniki badań nad nasiennictwem koniczyny czerwonej. Puławy: 7—12
Biliński M. i inni (1990) — Trzmiele Ziemi Lubuskiej. Pszczeln. Zesz. Nauk., 34: 57—62.
Blüthgen P. (1919) — Die Bienenfauna Pommerns. Stettin. Ent. Ztg., 80: 65—131.
Bobrowska K. (1960) — Owady zapylające koniczynę czerwoną ze szczególnym uwzględnieniem trzmieli. (nie publikowana praca magisterska — cit. Banaszak 1985).
Herasimczym A. (1964) — Obserwacje nad owadami zapylającymi lucernę nasienną w RZD Przylep. (nie publikowana praca magisterska — cit. Banaszak 1985).
Honczarenko J. (1965) — Trzmiele (Bombus Latr.) zapylające koniczynę czerwoną (Trifolium pratense L.) w okolicach Szczecina. Szczec. Tow. Nauk., Wydz. Nauk Przyr.-Roln., 20 (1): 1—60.
Kozierowski S. (1945) — Słowniczek nazw miejscowych (niemiecko-polski). 1, Pomorze Zachodnie, Poznań.
Podwójci K. (1962) — Owady zapylające koniczynę czerwoną ze szczególnym uwzględnieniem trzmieli. (nie publikowana praca magisterska — cit. Banaszak 1985).
Rospond S. (1951) — Słownik nazw geograficznych Polski Zachodniej i Północnej. Cz. II: 419—794, Wrocław-Warszawa.
Ruszkowski A., Biliński M. (1968) — Oblot koniczyny czerwonej przez trzmiele. Pam. Pul., 31: 201—220.
Ruszkowski A. i inni (1989 a) — Trzmiele Wyżyny Małopolskiej. Pszczeln. Zesz. Nauk., 33: 33—54.
Ruszkowski A. i inni (1989 b) — Trzmiele południowej Polski. Pszczeln. Zesz. Nauk., 33: 55—76.
Schneider I. (1961) — Owady zapylające koniczynę czerwoną ze szczególnym uwzględnieniem trzmieli. (nie publikowana praca magisterska — cit. Banaszak 1985).
Sławińska I. (1962) — Owady zapylające koniczynę czerwoną ze szczególnym uwzględnieniem trzmieli. (nie publikowana praca magisterska — cit. Banaszak 1985).
Sowa S. i inni (1977) — Number of pollinator insects with reference to seed setting in red clover in different regions of Poland. Pszczeln. Zesz. Nauk., 21: 219—227.
Sowa S. i inni (1983) — Liczebność i skład gatunkowy owadów zapylających koniczynę czerwoną (Trifolium pratense L.) w Polsce w latach 1972—1975. Biul. IHAR , 151: 147—162.
Sowa S. i inni (1989) — Trzmiele Mazowsza. Pszczeln. Zesz. Nauk., 33: 19—32.
Szarmach J. (1964) — Owady biorące udział w zapylaniu lucerny. (nie publikowana praca magisterska — cit. Banaszak 1985).
Welc K. (1961) — Owady zapylające koniczynę czerwoną ze szczególnym uwzględnieniem trzmieli. (nie publikowana praca magisterska — cit. Banaszak 1985).
strona 72THE BUMBLEBEES OF WESTERN POMERANIA
M. Biliński, A. Ruszkowski, K. Kaczmarska, S. Sowa
Summary
There were 17 bumblebee species stated in western Pomerania during 1959—1988. The dominant species were Bombus terrestris (L.), B. lucorum (L.), and B. lapidarius (L.), much more rarely B. ruderarius (Müll.) and B. hortorum (L.), exceptionally — B. pascuorum (Scop.), B. pratorum (L.) or. B. veteranus (F.). The subdominant species were sometimes also — B. sylvarum (L.), B. hypnorum (L.), B. muscorum (F.) and B. humilis (Jll.). B. distinguendus (Mor.), B. subterraneus (L.), B. pomorum (Pz.), B. ruderatus (F.) and B. jonellus (K.) appeared as less numerous species.
Other authors observed here also before 1919: B. soroeensis (F.) and B. confusus Schenck.
The density of bumblebees was 1100 — 8850 individuals per 1 hectare of red clover; in general it was sufficient to obtain payable seed yields. The changes of bumblebee species composition indicated to the influence of progressing urbanisation and impoverishing of flora in this region, which were the stronges in Słupsk province, the middle — in Szczecin province, and the weakest — in Koszalin province.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 63, 65, 67: „(I11.)” → (Ill.)
- s. 65, tab. 1: „befor” → before
- s. 65, tab. 1: „(III.)” → (Ill.)
- s. 67: „jeśzcze” → jeszcze
- s. 70, tab. 4: „[0, J” → [O, J
- s. 70: „kilmatycznych” → klimatycznych
- s. 71, piśmiennictwo: „Pam. Pul.” → Pam. Puł.
- s. 72, streszczenie: „stronges” → strongest
