PORÓWNANIE METOD OCENY PORAŻENIA RODZIN PSZCZELICH PRZEZ GRZYBICĘ WAPIENNĄ

tekst: Małgorzata Bieńkowska, Zofia Konopacka

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XLIII, 1999 — Małgorzata Bieńkowska, Konopacka Zofia

strona 93

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XLIII 1999

Małgorzata Bieńkowska, Konopacka Zofia

Instytut Sadownictwa i Kwiaciarstwa, Oddział Pszczelnictwa ul. Kazimierska 2, 24-100 Puławy

Streszczenie

Porównywano wyniki uzyskane 5-ma metodami oceny porażenia rodzin pszczelich przez Ascosphaera apis: Metoda I – liczba komórek ze zmumifikowanym czerwiem we wszystkich plastrach gniazdowych, Metoda II – liczba mumii na wkładkach dennicowych, Metoda III – liczba mumii w werandkach wylotowych, Metoda IV – suma mumii na wkładkach i w werandkach, Metoda V – liczba komórek z porażonym czerwiem w stosunku do liczby komórek z czerwiem zakrytym.

Nasilenie porażenia w rodzinach było zróżnicowane. Liczba mumii znalezionych łącznie na wkładkach i w werandkach – pułapkach wynosiła od 24 do 2997 w 1996r., od 2 do 3180 w 1997r. I od 0 do 2028 w 1998r. Najwięcej mumii znaleziono na wkładkach nieco mniej w plastrach i najmniej w werandkach, a tendencje te w każdym roku badań były podobne:

Istotne dla porównania zastosowanych metod jest wysoce istotna korelacja między metodą I, a metodą II, III i IV (r=+0,792, r=+0,827, r=+0,835**). Nie stwierdzono występowania korelacji między poszczególnymi metodami a metodą V.

Porównywane metody, za wyjątkiem metody V, pozwalają na dokładną względną ocenę porażenia rodzin przez grzybicę wapienną. Liczba mumii znajdowana na wkładkach dennicowych i w werandkach pułapkach dobrze charakteryzuje porażenie rodzin, ale znacznie prostsze jest liczenie jeden raz w tygodniu mumii w plastrach z czerwiem przez okres przynajmniej 2 lub 3 tygodni, a umożliwia ono równie dokładną ocenę porażenia rodzin w pasiece.

Słowa kluczowe: grzybica wapienna, diagnozowanie.

WSTĘP

Grzybica wapienna jest chorobą zakaźną i zaraźliwą, która poraża czerw pszczeli i trutowy. W Polsce po raz pierwszy stwierdzono jej występowanie w 1921 roku (Gliński, Rzedzicki 1983). Występowała ona okresowo i ustępowała samoistnie. W ostatnich latach, zarówno w Polsce jak i w całej Europie, obserwuje się szybki wzrost liczby pasiek porażonych przez tę chorobę, a jej zwalczanie jest bardzo trudne, ponieważ środki farmakologiczne, które w badaniach laboratoryjnych skutecznie hamują

strona 94

wzrost grzyba Ascosphaera apis zastosowane w pasiece mają znacznie mniejszą skuteczność. Poszukiwanie skutecznych metod zwalczania i sposobów prowadzenia gospodarki pasiecznej w obecności grzybicy oraz badania nad działaniem różnego rodzaju leków eliminujących chorobę bądź ograniczających wielkość porażenia rodzin, mają w tej chwili priorytetowe znaczenie. Problematyczne, jak do tej pory jest określenie porażenia rodzin pszczelich przez Ascosphaera apis, tymczasem dokładna ocena nasilenia infekcji potrzebna jest w badaniach związanych z tą chorobą.

PRZEGLĄD LITERATURY

Grzybicę wapienną wywołuje grzyb Ascosphaera apis. Źródłem zakażenia są chore i martwe larwy oraz zanieczyszczony zarodnikami pyłek i miód. Zarodniki grzyba znajdujące się w środowisku zewnętrznym przynoszą do ula pszczoły zbieraczki. W ulu natomiast choroba szerzy się poprzez kontakt z robotnicami, które zakażają się podczas usuwania z komórek zamarłego czerwiu. Do zakażenia 3-4 dniowych larw dochodzi podczas karmienia ich przez pszczoły pokarmem zainfekowanym sporami grzyba (Carrera i in.1987, Bamford i Heath 1989). Wg Gilliam i in. (1978) do infekcji może dojść również poprzez uszkodzony oskórek larw. Spory dostają się do jelita środkowego larwy, tu kiełkują, a rozrastająca się grzybnia blokuje światło przewodu pokarmowego i następnie przerasta ciało larwy (Kostecki i Tomaszewska 1987, Gliński i Rzedzicki 1983, Pohorecka 1996, Liebig 1997) . Chore larwy rozwijają się tylko do stadium larwy wyprostowanej bądź do przedpoczwarki, a następnie zamierają i przekształcają się w mumie.

Grzybica wapienna jest warunkowo chorobotwórcza , tzn. że obecność zarodników grzyba w środowisku ula nie zawsze powoduje infekcję. Na rozwój choroby mają wpływ warunki środowiska, jak również siła rodzin i ich wrażliwość na Ascosphaera apis (Gilliam i in. 1978, 1983, Taber 1986). Występuje ona w okresie od kwietnia do października przy czym pierwsze objawy (czyli zmumifikowany czerw), pojawiają się już w maju (Gliński i Rzedzicki 1983, Koenig i in. 1987). Największe nasilenie choroby przypada zwykle na przełom czerwca i lipca po czym spada (Nelson i Gohnauer 1982, Gilliam 1986). Jej przebieg bywa często łagodny (Liebig 1997) i w wielu przypadkach straty larw bywają niewielkie – około 0,4% (Nelson i Gohnauer 1982). Coraz częściej jednak choroba ma gwałtowny i ostry przebieg i wtedy straty czerwiu mogą sięgać nawet 30% i 50% (Moosbeckhofer i Huttinger 1993, Gliński i Rzedzicki 1983).

Charakterystycznym objawem grzybicy wapiennej jest wygląd martwego czerwiu, przypominający kawałki kredy lub biało czarne kamyczki. Nie

strona 95

zawsze jednak diagnoza na podstawie objawów klinicznych (czyli obecności mumii) jest pewna bowiem, w około 10% rodzin grzyb Ascosphaera apis jest obecny ale nie wywołuje objawów choroby (Nowottnick 1995, Liebig 1997). W publikacjach proponuje się ocenę porażenia rodzin pszczelich przez grzybicę wapienną przez ustalenie liczby zmumifikowanych larw. Jedną z metod jest badanie centralnego plastra rodziny pszczelej pod kątem obecności w nim mumii (Taber 1986) lub liczenie ich w centralnym plastrze rodziny i dodatkowo codzienne usuwanie i liczenie tych mumii, które znalazły się w werandkach wylotowych (Spivak i Gilliam 1993). Poziom infekcji określa się również na podstawie ilorazu liczby mumii znajdowanych i usuwanych z plastrów i z werandek pułapek zawieszanych na wylotach przez okres 4-ech tygodni oraz liczby wygryzionych pszczół w tym okresie (Koenig i in. 1986). Milne (1983) proponuje liczenie mumii we wszystkich plastrach 1 raz w tygodniu w okresie od czerwca do sierpnia. Niektórzy autorzy w swoich badaniach nie określają poziomu infekcji lecz stwierdzają jej obecność lub jej brak na podstawie obecności mumii w rodzinie (Moosbeckhofer i Huttinger 1992). Liebig (1993) ustala stopnie porażenia (słabo, średnio i silnie porażone) na podstawie liczby mumii znalezionych na dnie ula. Za słabo porażone uznaje on te, w których znajdowano 100 mumii, za średnio porażone te, w których było od 100 do 500 mumii, a za silnie porażone te, w których znaleziono powyżej 500 mumii. Wg Moosbeckhofera i Huttingera (1993) rodziny silnie porażone przez grzybicę to takie, w których 30% czerwiu wykazuje objawy kliniczne tej choroby.

Niewielu autorów wypowiada się na temat dokładności stosowanych metod. Wg Liebiga (1997) przy zastosowaniu osiatkowanych wkładek dennicowych (z oczkami umożliwiającymi opadanie zmumifikowanego czerwiu na dno uli i uniemożliwiającymi ich wynoszenie na zewnątrz ula ) i przy co 2 – 3 dniowej kontroli osypu można zabezpieczyć 98% mumii. Inny rodzaj pułapek – poławiaczy martwych pszczół leżących na ziemi przed wylotem ula, przy użyciu których można zbierać również mumie grzybicy – badali Rhodes i Wilson (1978). Stwierdzili oni, że przy zastosowaniu tych poławiaczy można zabezpieczyć od 55 do 90% martwych pszczół wyrzucanych na zewnątrz ula. Dokładna ocena liczby martwych pszczół – przy użyciu poławiaczy wylotowych typu Garyego i Tooda, oraz naziemnych przedwylotowych (zbudowanych z siatki) badali również Creatti i in. (1993). Stwierdzili oni, że przy użyciu naziemnych poławiaczy przedwylotowych odzyskuje się średnio 80% martwych, znakowanych pszczół wrzuconych do ula, natomiast poławiacze wylotowe charakteryzuje nieco mniejsza dokładność – od 60 do 70%. W miarę upływu czasu osypujące się zanieczyszczenia pozostają na naziemnych poławiaczach natomiast z pułapek wylotowych pszczoły szybko uczą się wynosić wszystkie odpady na zewnątrz,

strona 96

dlatego też ich dokładność maleje w miarę upływu czasu. Nie wiadomo jednak jaka jest dokładność zbierania zmumifikowanego czerwiu przy pomocy poławiaczy martwych pszczół. Można zakładać, że jest ona większa, gdyż mumie cięższe są od martwych pszczół i po wyniesieniu poza obręb ula są porzucane przez pszczoły tuż za mostkiem.

Celem przedstawionych badań było porównanie dokładności kilku metod oceny porażenia rodzin pszczelich przez Ascosphaera apis w różnych okresach sezonu pasiecznego.

MATERIAŁ I METODY

Badania prowadzono od 1996 do 1998 roku w pasiece doświadczalnej Oddziału Pszczelnictwa w Puławach, naturalnie porażonej przez grzybicę wapienną. Każdego roku w 10 rodzinach pszczelich z matkami siostrami rasy kraińskiej, o zróżnicowanym nasileniu choroby, porównywano 5 metod oceny porażenia rodzin przez Ascosphaera apis.

Metoda I – liczenie komórek ze zmumifikowanym czerwiem w wszystkich plastrach gniazdowych

Metoda II – liczenie mumii opadających na wkładki dennicowe

Metoda III – liczenie mumii wynoszonych przez pszczoły z ula. W tym celu na wylotki uli zawieszono specjalne werandki – pułapki z wmontowaną w nie kratą odgrodową, utrudniające pszczołom wynoszenie mumii na zewnątrz ula, a zmuszające je do porzucenia mumii, które spadały do pojemników w dnie werandki (rys. 1)

Metoda IV – suma liczby mumii uzyskanych metodą II i III

Metoda V – ocena liczby komórek z porażonym czerwiem w stosunku do liczby komórek z czerwiem zakrytym w wycinku plastra. W tym celu matki izolowano na plasterkach doświadczalnych o wymiarach 12,5cm x 10,5cm (1050 komórek po obu stronach plasterka). Po dwóch dniach izolator zdejmowano, a po zasklepieniu wszystkich komórek plasterek przenoszono do cieplarki i po 5-ciu kolejnych dniach odsklepiano wszystkie komórki z czerwiem zdrowym i porażonym.

Wkładki dennicowe nie były przykryte siatką. Pszczoły mogły wynosić leżące na nich mumie poza obręb gniazda, do werandek. Liczba mumii na wkładkach była więc taka, jaka leżałaby na dennicy ula, gdyby wkładek nie zastosowano. Miały one tylko usprawnić liczenie, gdyż wkładki dawały się łatwo wysuwać i wsuwać na powrót po usunięciu policzonych mumii.

Przy ocenie porażenia rodzin metodą I, II i III zmumifikowane larwy liczono w tych samych rodzinach 2 razy w tygodniu w dwóch okresach sezonu pasiecznego: od 21.05. do 23.06. oraz od 23.07 do 20 lub 31.08 we wszystkich latach badań. W plastrach z czerwiem liczono tylko te mumie, które były widoczne w komórkach odsklepionych przez pszczoły. Mumie znajdowane na

strona 97

wkładkach i w werandkach usuwano po każdej kontroli. Ocenę liczby komórek z porażonym przez grzybicę czerwiem w plasterkach doświadczalnych (metoda V) prowadzono tylko w 1996 roku. Matki na plasterkach doświadczalnych zaizolowano 2 razy w sezonie – 29.05.96r. i 24.07.96r. Wszystkie komórki odsklepiono 12.06. i 6.08.96r.

WYNIKI

Porażenie rodzin przez grzybicę osiągało najwyższe wartości w czerwcu i lipcu po czym szybko malało. Nasilenie infekcji z roku na rok było mniejsze (Tabela 1), a istotne różnice w liczbie mumii wystąpiły między 1996 i 1998 rokiem w plastrach i na wkładkach dennicowych oraz między wszystkimi trzema latami, gdy zsumowano mumie na wkładkach i w werandkach.

Najwięcej mumii przez cały okres obserwacji znaleziono na wkładkach dennicowych, prawie tyle samo w plastrach, wyraźnie mniej w werandkach, a najmniej w plasterkach doświadczalnych. Suma mumii na wkładkach i w werandkach była większa, niż liczba mumii w plastrach. Wynikało to z układu badań. W plastrach można było policzyć tylko te mumie, które w chwili przeglądu rodzin znajdowały się w komórkach już odkrytych przez pszczoły, ale jeszcze nie zostały z nich usunięte. Na wkładkach dennicowych liczono mumie, które spadły na dno ula w czasie czyszczenia komórek, ale nie zostały jeszcze wyniesione na zewnątrz do werandek – pułapek.

Liczba mumii w plastrach teoretycznie powinna być równa sumie mumii na wkładkach i w werandkach, i tak by było, gdyby w plastrach można było policzyć wszystkie mumie, również te, które jeszcze nie zostały przez pszczoły odsklepione w chwili obserwacji (prowadzonej 2 razy w tygodniu). Między tymi obserwacjami pszczoły odsklepiały ciągle nowe komórki z porażonym czerwiem i wyrzucały nowe mumie. Zatem na wkładkach i w werandkach liczba mumii musiała być znacznie większa.

Liczba mumii w wycinkach plastra, mieszczących niewiele ponad 1000 komórek (podczas gdy w rodzinie pszczelej znajduje się kilkadziesiąt tysięcy komórek z czerwiem) musiała być niewielka i była istotnie mniejsza niż w pozostałych metodach oceny. Badanie plasterków miało na celu sprawdzenie, czy można na podstawie małej liczby komórek czerwiu w odpowiednim wieku ocenić poprawnie porażenie całej rodziny.

Między zastosowanymi metodami oceny porażenia istotne różnice w liczbie mumii wystąpiły tylko w 1996 roku, kiedy porażenie rodzin przez grzybicę było największe (Tabela 1). Natomiast po obliczeniu średnich z trzech lat liczba mumii w plastrach i na dnie uli (na wkładkach) nie różniła się, ale była istotnie większa niż w werandkach i mniejsza niż suma mumii na wkładkach i w werandkach.

strona 98

Tabela 1 Różnice między liczbą mumii uzyskanych przy zastosowaniu różnych metod oceny porażenia (średnio na rodzinę) Number of mummies obtained by different methods

Rok badań Years Średnia liczba mumii liczonych różnymi metodami — I Plastry Brood combs II Wkładki Bottom inserts III Werandki Dead bee traps IV Wkładki i werandki Sum of II and III Plasterki Comb sections
1996 698 c 738 c 371 ab 1109 d 64 a
1997 495 bc 447 bc 273 ab 721 c –
1998 208 ab 240 ab 76 a 317 ab –
Razem Total 467 b 475 b 240 a 716 c –

Różne litery obok wartości liczbowych wskazują na występowanie różnic istotnych przy p=0,05

Wyraźne różnice w liczbie mumii wystąpiły między okresami badań. W tabeli 2 podano liczby mumii uzyskane metodami I i IV, gdyż tu najwyraźniej wystąpiła omawiana zależność. W pierwszym okresie (od 21.05 do 23.06) w obu metodach średnia liczba mumii była około trzykrotnie wyższa niż w drugim okresie (od 23.07 do 31.08) (Tabela 2 – średnia z 3 lat), a różnice były istotne. Porównanie obu okresów w poszczególnych latach wykazało, że istotne różnice w liczbie mumii na wkładkach i w werandkach uzyskano we wszystkich 3 latach, natomiast w plastrach tylko w 1996 roku, kiedy porażenie rodzin było najsilniejsze. Mniejsza liczba mumii w drugim okresie badań jest niewątpliwie związana z malejącym wraz z upływem sezonu nasileniem objawów choroby. To zjawisko, jak również niewielkie porażenie rodzin w roku 1998 (w porównaniu z latami poprzednimi) może tłumaczyć zaskakująco małą liczbę mumii w II okresie badań w tym roku zarówno w plastrach jak i na wkładkach i w werandkach. Zwraca też uwagę fakt, że w II okresie badań we wszystkich 3 latach nie stwierdzono istotnych różnic w liczbie mumii uzyskanych metodą I i IV, a w 1997 i 1998 roku liczba mumii w plastrach była nieco (choć nieistotnie) większa, niż na wkładkach i w werandkach. Wydaje się, że w II terminie badań już po okresie pożytkowym, kiedy w rodzinach znajduje się więcej pszczół starych, robotnice opieszalej usuwają zamarły czerw z komórek.

strona 99

Tabela 2 Różnice między liczbą mumii znajdowaną w 2 okresach badań w plastrach (metoda I) i na wkładkach i w werandkach (metoda IV) Differences between number of mummies found during two periods of season by method I and IV

Rok badań Years Termin badań Period of counts Średnia liczba mumii — W plastrach Method I Na wkładkach i w werandkach Bottom inserts and dead bee traps Method IV
1996 I 575 d 821 e
1996 II 123 abc 288 c
1997 I 265 bc 546 d
1997 II 230 abc 174 abc
1998 I 189 abc 313 c
1998 II 19 ab 4 a
Średnio z 3 lat Average I 343 b 560 c
Średnio z 3 lat Average II 124 a 155 a

Różne litery obok wartości liczbowych wskazują na występowanie różnic istotnych przy p=0,01

Dla porównania dokładności oceny porażenia rodzin przez Ascosphaera apis, prowadzonej różnymi metodami, najważniejsze są nie tyle bezwzględne liczby znajdowanych mumii, co występowanie współzależności między nimi.

Stwierdzono występowanie istotnej i wysoko istotnej korelacji między liczbą mumii w plastrach, a liczbą mumii uzyskanych metodami II i IV w każdym roku i w obu okresach badań (Tabela 3). Istotnej korelacji nie stwierdzono tylko w 1997 roku w II okresie obserwacji (r = 0,203).

Wysokie wartości współczynników korelacji wskazują na to, że porównywane metody od I do IV pozwalają na dokładną i porównywalną ocenę porażenia rodzin przez grzybicę wapienną. Oznacza to, że uszeregowanie rodzin według ich porażenia (rosnącego względnie malejącego) będzie podobne przy zastosowaniu każdej z wymienionych metod.

Metoda V (plasterki doświadczalne) stosowana w 1996 roku odbiegała od pozostałych. Korelacja istotna między liczbą mumii w plasterkach, a uzyskaną innymi metodami wystąpiła tylko w II okresie badań, a wartości współczynników korelacji były stosunkowo niskie (od 0,635 do 0,665). Zważywszy dodatkowo pracochłonność tej metody, zdecydowano się nie powtarzać jej w następnych latach. Najwyraźniej 1000 komórek czerwiu nie było wystarczająco reprezentatywne dla całej rodziny pszczelej.

strona 100

Tabela 3 Współczynniki korelacji między sumą mumii znalezionych w plastrach, a liczbą mumii otrzymaną przy zastosowaniu różnych metod oceny porażenia (od II do IV) Correlation coefficients between the number of mummies found in the brood combs and the number of mummiesobtained by other methods (II, III and IV) in the bottom inserts and dead bee traps during whole period of observations

Rok badań Years Okres badań Period of counts Plastry – Brood combs (metoda I) — Wkładki Bottom inserts (metoda II) Werandki Dead bee traps (metoda III) Wkładki i Werandki Sum of II and III (metoda IV)
1996 I 0,718 ** 0,762 * 0,839 **
1996 II 0,685 * 0,665 * 0,689 *
1996 Razem – Total 0,767 ** 0,797 ** 0,842 **
1997 I 0,641 * 0,665 * 0,691 *
1997 II 0,203 0,782 * 0,774 **
1997 Razem – Total 0,712 * 0,754 * 0,736 *
1998 I 0,946 ** 0,971 ** 0,963 **
1998 II 0,939 ** 0,871 ** 0,944 **
1998 Razem – Total 0,944 ** 0,974 ** 0,962 **
  • – korelacja istotna przy p=0,05 ** – korelacja wysoko istotna przy p=0,01

Wysokie współczynniki korelacji między liczbą mumii znajdowaną w plastrach, a liczbą mumii na wkładkach dennicowych i w werandkach (Tabela 3) obliczono na podstawie sumy mumii z każdego okresu badań i łącznego okresu obserwacji. Zdarzało się jednak, że w niektórych rodzinach, po upływie 3-4 dni od kontroli plastrów na wkładkach i w werandkach nie znajdowano w ogóle lub znajdowano mniej mumii niż widziano w plastrach kilka dni wcześniej. Budziło to podejrzenie, że nie wszystkie mumie zostały już usunięte z komórek lub zostały wyniesione na zewnątrz ula, ale nie znalazły się w werandkach. Nie było też wiadomo, po jakim czasie od kontroli plastrów znalezione w nich mumie były usuwane z komórek.

Przeprowadzona analiza statystyczna (Tabela 4) wykazała występowanie istotnej i wysoko istotnej korelacji między liczbą mumii w plastrach a sumą mumii znajdowaną na wkładkach i w werandkach po upływie 3-4 dni (wszystkie współczynniki) oraz po upływie 1 i 2 tygodni (większość współczynników istotnych) po kontroli plastrów.

strona 101

Tabela 4 Związek między liczbą mumii w plastrach z czerwiem i liczbą mumii na wkładkach i w werandkach Relation between the number of mummies in brood combs and the number of mummies obtained by method IV

Rok badań Years Okres badań Period of counts Współczynniki korelacji „r” między liczbą mumii w plastrach oraz sumą mumii znalezionych na wkładkach dennicowych i w werandkach pułapkach po upływie – Correlation coefficients between the number of mummies in brood combs and the number of mummies in botom insertsand in the traps with the delay — 3 dni 3 days 1 tygodnia 1 week 2 tygodni 2 weeks
1996 I 0,545 ** 0,479 ** 0,815 **
1996 II 0,501 ** 0,343 * 0,476 *
1996 Razem – Total 0,579 ** 0,537 ** 0,786 **
1997 I 0,237 * 0,073 0,793 **
1997 II 0,355 ** 0,328 * 0,342
1997 Razem – Total 0,240 ** 0,079 0,588 **
1998 I 0,743 ** 0,811 ** 0,604 **
1998 II 0,468 ** 0,576 ** 0,681 **
1998 Razem – Total 0,748 ** 0,824 ** 0,643 **
  • – korelacja istotna przy p=0,05 ** – korelacja wysoko istotna przy p=0,01

Istotność współczynników korelacji wskazuje na to, że już po 3 dniach pszczoły usunęły zmumifikowany czerw z plastrów, a co najmniej usunęły większość mumii. Suma mumii znajdowanych na wkładkach i w werandkach przez okres tygodnia, a tym bardziej 2 tygodni od kontroli plastrów, musiała składać się z liczby mumii znalezionych wcześniej w plastrach oraz z tych, które uległy infekcji w międzyczasie i zostały później usunięte przez pszczoły, dlatego współczynniki korelacji dla tych okresów nie zawsze były istotne.

Suma mumii znajdowana na wkładkach i w werandkach może być potraktowana jako wielkość najdokładniej charakteryzująca porażenie rodzin przez grzybicę wapienną. Stosowanie jednak werandek i wkładek dennicowych nastręcza pewne trudności. Wkładki dennicowe wymagają specjalnej konstrukcji dennicy ula, werandki wylotowe utrudniają wentylację ula, a poprzez zastosowanie w nich kraty odgrodowej uniemożliwiają loty godowe matek a także wyloty z ula trutni. Najłatwiejsze w wykonaniu jest liczenie mumii w plastrach z czerwiem. Aby ocenić ile razy wystarczy policzyć mumie w plastrach z czerwiem, obliczono współczynniki korelacji

strona 102

między liczbą wszystkich mumii usuniętych z wkładek i werandek przez cały okres trwania doświadczenia, a liczbą mumii znalezionych w plastrach z czerwiem po pierwszym liczeniu, dwóch, trzech i większej liczbie liczeń. Gdy wzięto pod uwagę liczenia wykonywane co 3 – 4 dni (dwa razy w tygodniu) pierwszy istotny współczynnik korelacji wystąpił już po pierwszym liczeniu w 1996 roku, ale dopiero po 8 liczeniach w 1997 roku i po 3 liczeniach w 1998 roku (tabela 5).

Tabela 5 Współczynniki korelacji między liczbą mumii usuniętych z wkładek i werandek a liczbą mumii uzyskaną po różnej ilości przeprowadzonych kontroli czerwiu Correlation coefficients between the number of mummies found and removed from the bottom inserts and dead bee traps (method IV) and the number of mummies found in brood combs after succesive counts

Rok badań Years Kolejne liczenia mumii w plastrach z czerwiem- Succesive counts of mummies in combs — 1 1+2 1+2+3 1+….4 1+….5 1+….6 1+….7 1+….8
1996 0,907 ** 0,825 ** 0,639 * 0,724 * 0,841 ** 0,832 ** 0,864 ** 0,883 **
1997 0,143 0,409 0,493 0,443 0,471 0,627 ’ 0,614 ’ 0,690 **
1998 0,072 0,538 0,888 ** 0,906 ** 0,927 ** 0,952 ** 0,958 ** 0,963 *

’ – korelacja bliska istotności przy p=0,05

  • – korelacja istotna przy p=0,05 ** – korelacja wysoko istotna przy p=0,01

Prawdopodobnie przy tak częstym liczeniu mumii w plastrach z czerwiem, część z nich nie została usunięta z komórek na tyle szybko, aby nie zostały policzone powtórnie, co oczywiście zmieniło proporcje między uzyskanymi wynikami.

Tabela 6 Współczynniki korelacji między liczbą mumii usuniętych z wkładek i z werandek w ciągu całego czasu trwania doświadczenia a sumą zmumifikowanych larw w plastrach w kolejnych tygodniach liczenia Correlation coefficients between the number of mummies found by method IV and the number of mummies found in brood combs after succesive counts made at weakly intervals

Rok badań Years Kolejne tygodnie liczenia mumii – Succesive weeks — 1 1+2 1+2+3 1+2+3+4 1+2+3+4+5
1996 0,907 ** 0,668 ** 0,697 * 0,699 * 0,821 **
1997 0,143 0,715 * 0,734 * 0,860 ** 0,826 **
1998 0,072 0,833 ** 0,959 ** 0,979 ** 0,985 **
  • – korelacja istotna przy p=0,05; ** – korelacja wysoko istotna przy p=0,01
strona 103

Gdy wzięto pod uwagę liczbę mumii w plastrach badanych co 7 dni (1 raz w tygodniu), pierwszy istotny współczynnik korelacji uzyskano już po dwóch liczeniach we wszystkich latach badań (Tabela 6).

Znamienne jest, że w pierwszym tygodniu liczenia mumii, wartość współczynnika korelacji była najwyższa w roku, w którym było najwyższe porażenie przez grzybicę czyli w 1996, natomiast najniższa w 1998 roku kiedy to porażenie było najniższe.

DYSKUSJA

W badaniach Gilliam i in. (1983), prowadzonych według schematu zbliżonego do układu tu prezentowanych obserwacji, znaleziono również o ponad połowę więcej mumii na wkładkach i w werandkach wylotkowych niż w plastrach z czerwiem. Jednak u tych autorów wśród liczby mumii wyrzucanych przez pszczoły z komórek, większość znajdowała się w werandkach pułapkach, a tylko 19% na dennicy ula, podczas gdy w opisanych tu badaniach na wkładkach dennicowych znajdowano 66% mumii, a w werandkach tylko 34% mumii z ula.

Według Liebiga (1997) z wkładek dennicowych, zabezpieczonych siatką, można zebrać 98 % mumii. Skuteczność wychwytywania zanieczyszczeń (martwe pszczoły, mumie grzybicy itp.) przez niektóre wylotowe poławiacze według Creattiego i in. (1993) jest niższa, bowiem wynosi około 60 – 70% i w miarę upływu czasu obniża się, ponieważ pszczoły traktują nieobudowane poławiacze wylotowe jako terytorium ula i wynoszą zanieczyszczenia poza poławiacz. W naszych badaniach stosowano werandki – pułapki obudowane, z wmontowaną kratą odgrodową, przeszkadzającą pszczołom w wynoszeniu zanieczyszczeń na zewnątrz i zmuszające je do porzucenia mumii, która spadała do szufladki werandki. Nie obserwowano, jak dużo mumii pszczoły są w stanie wyrzucić poza werandkę i czy w ogóle je wyrzucają. Zauważono jednak, że pszczoły lub inne organizmy współbytujące w ulu, powodują rozpadanie się mumii na kawałki, czasem wręcz zamieniają je w grudki trudne do rozpoznania. Być może to właśnie przyczyniło się do znajdowania małej liczby mumii w werandkach. Z tego też względu ustalono, że przy metodach oceny II, III i IV – lepiej jest kontrolować wkładki i werandki co 3 – 4 dni, niż co tydzień.

WNIOSKI

  1. Wyniki uzyskane badanymi metodami I, II, III i IV są wiarygodne za wyjątkiem metody V badanej w 1996 roku, która okazała się bardzo pracochłonna i mniej dokładna, a zatem mało przydatna w ocenie porażenia rodzin przez grzybicę wapienną.
strona 104
  1. Liczba mumii znajdowanych na wkładkach dennicowych i w werandkach pułapkach bardzo dobrze charakteryzuje porażenie rodzin przez grzybicę wapienną. Określanie jej wymaga częstej (przynajmniej 2-krotnej w tygodniu) kontroli osypu, ponieważ mumie ulegają szybkiemu rozkładowi. Stosowanie werandek i częste wyciąganie wkładek dennicowych może mieć ujemny wpływ na rodzinę pszczelą.
  1. Liczenie jeden raz w tygodniu mumii widocznych w plastrach przez okres co najmniej 2 lub 3 tygodni umożliwia równie dokładną ocenę porażenia, a nie wymaga stosowania specjalnych rozwiązań technicznych.

SPIS LITERATURY

Bamford S., Heath L. A. F. (1989)- The infection of Apis mellifera larvae by Ascosphaera apis. J.apic. Res. 28: 30-35

Carrera P., Sommaragua A., Valiti G. (1987)- The development of Ascosphaera apis within larvae of Apis mellifera ligustica. J.apic. Res. 26: 59-63

Creatti M., Barbattini R., D’agaro M., Nazzi F. (1994)- Effect of time on the efficiency of different traps for collecting dead bees. Apicoltura 9: 67-72

Gilliam M. (1986)- Infectivity and survival of the chalkbrood pathogen, Ascosphaera apis, in colonies of honey bees, Apis mellifera. Apidologie 17: 93-100

Gilliam M., Taber S., Richardson G.,(1983)- Hygienic behavior of honey bees in relation to chalkbrood disease. Apidologie 14: 29-39

Gilliam M., Taber S., Rose B. (1978)- Chalkbrood disease of honey bees, Apis mellifera L., A progress report. Apidologie 9: 75-89

Gliński Z., Rzedzicki J. (1983)- Choroby pszczół PWN Warszawa 1983 s. 136-146

Koenig P., Boush M., Erickson H. (1986)- Effect of type of brood comb on chalk brood disease in honeybee colonies. J.apic. Res. 25(1): 58-62

Koenig P., Boush M., Erickson H. (1987)- Effects of spore introduction and ratio of adult bees to brood on chalkbrood disease in honeybee colonies. J.apic. Res. 26(3): 191-195

Kostecki R., Tomaszewska B. (1987)- Choroby pszczół. PWRiL Warszawa s.172-177

Liebig G. (1993)- Welches ist das beste Volk? Dt. Bienen J. 10: 10-14

Liebig G. (1997)- Zahlen bringt es an den Tag. Dt. Bienen J. 11: 4-66,

Milne C.P.(1983)– Honey bee (Hymenopyera: Apidae) Hygienic behaviour and resistance to chalkbrood. Ann. ent. Soc. Am. 76 (3): 384-387

strona 105

Moosbeckhofer R., Huttinger E. (1992)- Wie wirksam ist das Kunstschwarmverfahren bei der Sanierung kalbrutbeffalener Bienenvolker. Bienenvater 10: 348-351

Moosbeckhofer R., Huttinger E. (1993)- Untersuchungen uber das verstarkte Auftreten der Kalkbrut und Erprobung von Bekampfungsverfahren. Bienenvater 5: 208-211

Nelson L., Gochnauer T.A. (1982)- Field and laboratory studies on chalk brood disease of honey bees. Am.Bee J. 122: 29-34

Nowottnick K. (1995)- Die Kalkbrut der Bienen. Dt. Bienen J. 7: 33-34

Pohorecka K.(1996)- Grzybica wapienna czerwiu. Wyd. Instytutu Sadownictwa i Kwiaciarstawa w Skierniewicach

Taber S. (1986)- Breeding bees resistant to chalkbrood disease. Am.Bee J. 126(12): 823-825

Rhodes H., Wilson W. (1978)- A Simple Trap for Recovering Dead Adult Honey Bees. Am.Bee J. 10: 671-672

Spivak M., Gilliam M. (1993)- Facultative expression of hygienic behaviour of honey bees in relation tp disease resistance. J.apic.Res. 32(3/4): 147-157

COMPARISON OF METHODS TO DEFINE THE INFECTION RATE OF HONEY BEE COLONIES WITH CHALKBROOD

M. Bieńkowska, Z. Konopacka

Summary

Over the recent years an increase has been recorded in the number of apiaries infested with Ascosphaera apis. The aim of this investigation was to compare the accuracy of several methods used for the estimation of chalkbrood level in bee colonies which might be helpful in chalkbrood research.

The investigation was performed from 1996 to 1998 in the apiary located near Puławy, Poland. Ten colonies witch carniolan sister queens were naturally exposed to different levels of chalkbrood infection.

Four methods of assessing the infection level were compared: Method I – Number of cells with mummified larvae in all brood combs. Method II – Number of mummies on the bottom inserts. Method III -Number of mummies in the dead bee traps. Method IV- Total sum of mummies obtained by methods II and III.

The counts were made twice a week each year during two periods of the season: Period 1 from 21 May to 23 June and period II from 23 july to 31 August. Only those mummies in the brood combs were counted which were visible in the cells uncapped by bees. The mummies found in the traps and on the bottom inserts were removed at each counting.

The infection level of the colonies estimated as total counts of mummies found in the traps and on the inserts varied from 24 to 2997 in 1996, from 2 to 3180 in 1997, and from 0

strona 106

to 2028 in 1998. Significant differences in the infection level were found between observation years, the average number of mummies per colony bening 1109 in 1996, 721 in 1997 and 317 in 1998 (Table 1). It shows that the infection declined from year to year.

The numbers of mummies found in the brood combs (method I) as well as in the traps and on the bottom inserts together (method IV) was greater during the 1^st period than during the 2^nd one (Table 2) which was evidently releted to the decreasing sympthoms of disease toward the end of the season.

Essential for the comparison of the chalkbrood assessment methods is the highly significant correlation among them (Tables 3 and 4). It indicates that all methods under comparison allow to give an accurate grading of infestation rate among colonies from the most to the least affected.

The dead bee traps, however, make ventilation of the hive difficult and the bottom inserts require special hive design. The simplest approach is to count mummies in brood combs.

The above mentioned highly significant correlation was established for the total number of mummies found for all counts made during the whole period of investigation.In order to estimate how many counts of mummies in brood combs are necessary to obtain reliable assesments we calculated correlation coefficients between the total number of mummies by method IV and the sum of mummies from 1, 2, 3 and more counts. For counts made at 3 – 4 day intervals (twice a week) the first significant correlation appeared after the first count in1996, after eight counts in 1997 and after three counts in 1998 (Table5). For counts made at weekly intervals the first significant correlation coefficient appeared as early as after two counts in all years of the study (Table 6).

Results obtained by all four methods are reliable. The number of mummies found on the bottom inserts and in the dead bee traps characterises very well the chalkbrood infestation level. However, weekly counts of visible mummies in brood combs over the period of at least 2 or 3 weeks is much simpler and just as accurate.

Keywords: chalkbrood, diagnostics of infection.


Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 93, streszczenie: „1997r. I od” → 1997r. i od
  • s. 94, 2×: „Gohnauer” → Gochnauer
  • s. 96: „w wszystkich plastrach” → we wszystkich plastrach
  • s. 100, tab. 3: „mummiesobtained” → mummies obtained
  • s. 101, tab. 4: „botom insertsand” → bottom inserts and
  • s. 102, tab. 5 i 6, 2×: „succesive” → successive
  • s. 102, tab. 5 i 6, 2×: „Succesive” → Successive
  • s. 102, tab. 6: „weakly intervals” → weekly intervals
  • s. 104, piśmiennictwo: „Hymenopyera” → Hymenoptera
  • s. 105, piśmiennictwo: „kalbrutbeffalener” → kalkbrutbefallener
  • s. 105, piśmiennictwo: „Kwiaciarstawa” → Kwiaciarstwa
  • s. 105, piśmiennictwo: „relation tp” → relation to
  • s. 105, streszczenie: „colonies witch” → colonies with
  • s. 106, streszczenie: „bening” → being
  • s. 106, streszczenie: „releted” → related
  • s. 106, streszczenie: „sympthoms” → symptoms
  • s. 106, streszczenie: „assesments” → assessments
  • s. 106, streszczenie: „in1996″ → in 1996
  • s. 106, streszczenie: „Table5″ → Table 5

Podobne wpisy