ROŚLINY POKARMOWE I ZNACZENIE GOSPODARCZE PSZCZOLINEK (ANDRENA FABR.) Z GRUPY MINUTULA (PODRODZAJ MICRANDRENA ASHM. PARTIM, ANDRENIDAE, HYMENOPTERA)
tekst: Andrzej Ruszkowski, Janina Gosek, Mieczysław Biliński, Krystyna Kaczmarska
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XLIV, 2000 — Andrzej Ruszkowski, Janina Gosek, Mieczysław Biliński, Krystyna Kaczmarska
strona 55PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XLIV 2000
Andrzej Ruszkowski, Janina Gosek, Mieczysław Biliński, Krystyna Kaczmarska
Instytut Sadownictwa i Kwiaciarstwa, Oddział Pszczelnictwa, ul. Kazimierska 2, 24-100 Puławy
Data nadesłania – 10 kwiecień 2000
Streszczenie
Na podstawie okazów zebranych w latach 1959-1993 oraz literatury zestawiono listę roślin pokarmowych dla 13 gatunków pszczolinek (Andrena Fabr.) z grupy minutula podrodzaju Micrandrena Ashm.
Większość z badanych gatunków pszczolinek można uznać za potencjalnych zapylaczy roślin uprawnych: rzepaku Andrena alfkenella Perk., A. minutula (Kirby), A. minutuloides Pér., A. strohmella E. Stöck., marchwi i kolendry (A. alfkenella, A. minutula, A. minutuloides), poziomek (A. alfkenella, A. minutula, A. subopaca Nyl., A. semilaevis Pér., A. saxonica E. Stöck.), rzodkwi i gorczycy czarnej (A. pusilla Pér.), fenkułu (A. minutuloides) oraz jabłoni, gruszy, węgierki i malin (A. minutula).
Słowa kluczowe: pszczoły samotnice, Andrena, zapylanie, rośliny pokarmowe, rzepak, marchew.
WPROWADZENIE I METODYKA
Kontynuując badanie listy roślin pokarmowych i znaczenia gospodarczego pszczolinek (Andrena Fabr.), zajęliśmy się w obecnej publikacji 13 gatunkami z grupy minutula (Dylewska 1987) podrodzaju Micrandrena Ashm. Gatunki z grupy enslinella (Dylewska 1987) omówiliśmy w poprzedniej pracy (Ruszkowski i in. 2000). Z grupy minutula są uwzgędnione pszczolinki: rzepakowo-marchwiana – Andrena alfkenella Perk., karliczka – minutula (Kirby), rzepakowo-fenkułowa – A. minutuloides Pér., mniszkowo-poziomkowa – A. subopaca Nyl., wąskodołowa – A. simontornyella Nosk., mniszkowo-przetacznikowa – A. semilaevis Pér., wałecznica – A. falsifica Perk.,
strona 56krymska – A. rugulosa E. Stöckh., białopaskowana – A. niveata Friese, listewkowa – A. strohmella E. Stöckh., blondyneczka – A. pusilla Pér., siwobrzucha – A. pauxilla E. Stöckh. oraz płaskonadustkowa – A. saxonica E. Stöckh.
Badania oparte zostały na okazach zebranych w Oddziale Pszczelnictwa w latach 1959-1993 (oznaczonych częściowo przez M. Dylewską, ale w większości wspólnie przez A. Ruszkowskiego i J. Gosek) oraz na danych z literatury. Metodykę stosowano analogiczną jak we wcześniejszych pracach tego cyklu (np. Ruszkowski, Gosek 1999, 2000).
Nazwy polskie pszczolinek zaczerpnięto ze „Słownika polskich nazw owadów” (Ruszkowski i Ruszkowski 1998), cytowanego w tekście jako „Słownik”. Ponieważ jednak słownik ten został wydany przed opracowaniem listy roślin pokarmowych pszczolinek, niektóre z tych nazw okazały się nieuzasadnione i zostały w obecnej pracy zmienione na poprawniejsze (dotyczy to A. minutula, A. simontornyella, A. rugulosa i A. niveata). Polskie nazwy roślin zaczerpnięto głównie z opracowania Mirek i in. 1995.
WYNIKI
Pszczolinka rzepakowo-marchwiana – Andrena alfkenella Perk. łowiona była na 36 gatunkach roślin z 14 rodzin (tab. 1), głównie z Umbelliferae (36% całego oblotu), Cruciferae (24%), Compositae (17%), Rosaceae (5%) i Scrophulariaceae (3%). Najwierniej i najliczniej oblatywała ona marchew (Daucus carota); wiernie i czasem licznie – kolendrę (Coriandrum), rzepak (Brassica napus), żmijowiec (Echium vulgare) i jastrzębce (Hieracium); wiernie, ale raczej mniej licznie – pięciornik (Potentilla nemanniana), pyleniec (Berteroa), tasznik (Capsella), poziomki (Fragaria), dzięgiel (Angelica sylvestris), stokrotki (Bellis), mniszki (Taraxacum) i przetacznik (Veronica chamaedrys); czasem licznie – trybule (Anthriscus) i sierpnicę (Falcaria). Pszczolinka ta może więc być uznana za potencjalnego zapylacza marchwi, rzepaku, rzepiku, kolendry i poziomek.
Pszczolinka karliczka – A. minutula (Kirby) odwiedzała 108 gatunków roślin z 27 rodzin (tab. 1), głównie z Compositae (24%), Rosaceae i Umbelliferae (po 18%), Cruciferae (12%), Salicaceae (8%), Scrophulariaceae (5%) oraz Caryophyllaceae i Liliaceae (po 3%). Najwierniej i najliczniej oblatywała mniszki (Taraxacum), bardzo też wiernie i czasem licznie – pięciorniki (zwłaszcza Potentilla verna i P. erecta), wierzby (Salix) i podbiał (Tussilago); wiernie i czasem licznie także – poziomki (Fragaria), jabłoń (Malus domestica), gruszę (Pyrus), maliny i jeżyny (Rubus), rzepak (Brassica napus), marchew (Daucus), kolendrę (Coriandrum), podagrycznik (Aegopodium), przetaczniki (zwłaszcza Veronica chamaedrys), pyleniec
strona 57(Berteroa ), wiosnówkę (Erophila verna), krwawnik (Achillea millefolium), stokrotki (Bellis), ostrożenie (Cirsium), jastrzębce (Hieracium) i brodawniki (Leontodon); wiernie, ale raczej nielicznie – głogi (Crataegus)), tawuły (Spirea), złocie (Gagea), trybulę (Anthriscus sylvestris), pszonkę (Ficaria verna), tasznik (Capsella), rozchodniki (Sedum), pępawy (Crepis) oraz gwiazdnice (Stellaria holostea i S. media); a czasem licznie, choć mniej wiernie – węgierkę (Prunus domestica), wiśnie (Cerasus), kminek (Carum), dzięgle (Angelica), gorysze (Peucedanum), pieprzycznik (Cardaria), tobołki (Thlaspi) i lipę (Tilia tomentosa). Jest to, jak widać, pszczolinka bardzo polifagiczna, będąca potencjalnym zapylaczem wielu roślin sadowniczych (jak jabłoń, grusza, śliwa, maliny, poziomki) i rolniczych (jak rzepak, marchew, kolendra, kminek). Nazwa „głogowianka” proponowana w „Słowniku” okazała się mylącą gdyż jest to pszczoła bardzo wielożywna, a gospodarczo raczej sadowo-baldaszkowa (tab. 1).
Pszczolinka rzepakowo-fenkułowa – A. minutuloides Perk. stwierdzona została na 46 gatunkach roślin z 11 rodzin (tab. 1) – głównie z Umbelliferae (47%), Compositae (17%), Cruciferae (11%), Rosaceae (8%) oraz Labiatae i Scrophulariaceae (po 6%). Najliczniej i najwierniej oblatywała ona kolendrę (Coriandrum), a wiernie i czasem licznie – marchew (Daucus), fenkuł (Foeniculum) i rzepak (Brassica napus); wiernie, ale raczej mniej licznie – jabłoń (Malus domectica), pięciorniki (Potentilla), podagrycznik (Aegopodium), barszcz (Heracleum sphondylium), poziomkę (Fragaria vesca), sierpnicę (Falcaria), przetacznik (Veronica chamaedrys), mniszki (Taraxacum) i stokrotki (Bellis); a czasem licznie – kminek (Carum) oraz złocienie (Chrysanthemum). Jest ona potencjalnym zapylaczem – kolendry, marchwi, fenkułu, rzepaku, a prawdopodobnie też kminku, poziomek i jabłoni.
Pszczolinka mniszkowo-poziomkowa – A. subopaca Nyl. obserwowana była (tab. 1) na 36 gatunkach roślin z 14 rodzin – głównie z Rosaceae (31%), Compositae (27%), Scrophulariaceae(22%), Salicaceae (5%) Cruciferae (4%) oraz Umbelliferae, Ranunculaceae i Caryophyllaceae (po 3%). Najliczniej i najwierniej oblatywała ona pięciorniki (zwłaszcza Potentilla erecta), przetacznik (Veronica chamaedrys) i mniszki (Taraxacum); wiernie i czasem licznie – poziomki (Fragaria), stokrotki (Bellis) i jastrzębce (Hieracium); wiernie, ale raczej mniej licznie – wierzby (Salix), jaskry (Ranunculus), złoć (Gagea lutea), brodawniki (Leontodon) i gwiazdnice (Stellaria); a czasem licznie – szczawik (Oxalis acetosella). Pszczolinkę tę można uznać za potencjalnego zapylacza poziomek (tab. 1).
Pszczolinka wąskodołowa – A. simontornyella Nosk (w „Słowniku” błędnie wydrukowano „wąskodołkowa”) stwierdzona została na 6 gatunkach roślin z 6 rodzin, przy czym czasem licznie tylko na wilczomleczu (Euphorbia). Znaczenia gospodarczego z pewnością nie posiada, tym bardziej, iż jest to gatunek południowy, w Polsce dotąd nie odnaleziony.
strona 58Tabela 1 Rośliny pokarmowe pszczolinki rzepakowo-marchwianej, głogowianki, rzepakowo-fenkułowej, mniszkowo-poziomkowej i wąskodołkowej. – Food plants of Andrena alfkenella, A. minutula, A. minutuloides, A. subopaca and A. simontornyella.
| RODZINA i gatunek rośliny / PLANT FAMILY and plant species | alfkenella / Al | minutula / Ma | minutuloides / Ms | subopaca / Su | simontornyella / Si |
|---|---|---|---|---|---|
| ROSACEAE | |||||
| Cerasus vulgaris Mill. | – | 19,25a;C.sp.53 | 53 | 19,53 | – |
| C. avium (L.) Moench | – | 61a | 61a | – | – |
| Crataegus laevigata (Peir.) DC. | – | 52,53,55,56 | – | – | – |
| Fragaria vesca L. | 61a,F.sp.30m,29 | 51m,60m,33,53,61a,63;F.sp.29,30 | 61a,63;F.sp.29 | 60m,30,37,53,61a,63;F.sp.29 | – |
| Malus domestica Borb. | – | 19m,53,61a;M.sp.25a,63 | 19,20,53,61a | 19,53 | – |
| Padus avium Mill. | – | 55 | – | – | – |
| Potentilla | 63 | 47,63 | 34 | 32m,47,59,63 | 60a |
| P. arenaria Borkh | – | 35 | – | – | – |
| P. aurea L. | – | 32 | – | 32m,61m,30 | – |
| P. erecta (L.) Hampe | 30 | 60m,53,55,56 | – | 30m,32m,61m | – |
| P. heptaphylla L. | 17 | – | – | – | – |
| P. reptans L. | – | 61a | 47,61a | 60m,53 | – |
| P. sterilis Garcke | – | 56 | – | – | – |
| P. nemanniana Rchb | 53,60,61a | 60m,27,33,40,53,58,61a | 61a | 60m,37,53,61a | – |
| Prunus domestica L. | – | 19m | P.sp.63 | – | – |
| P. spinosa L. | – | 55;P.sp.25a | – | – | – |
| Pyrus communis L. | – | 19m,48,55;P.sp.25a | – | – | – |
| Rosa canina L. | – | – | – | 61a | – |
| Rubus idaeus L. | – | 60m,56;R.sp.17,53,59 | 30;R.sp.17 | 61,61a | – |
| R. fruticosus L. nom. ambig | – | 60m,61a | 61a | – | – |
| Spiraea | – | 55m | – | – | – |
Główka kolumn powtórzona na tej stronie (jak na s. 58).
| RODZINA i gatunek rośliny / PLANT FAMILY and plant species | alfkenella / Al | minutula / Ma | minutuloides / Ms | subopaca / Su | simontornyella / Si |
|---|---|---|---|---|---|
| UMBELLIFERAE | 53m, 60am- | 39,40,53,58 | 53m,60m,60am,11,59 | 47 | 60a |
| Aegopodium podagraria L. | – | 60m,53,55,56,63 | 53,60,61a,63 | 53,63 | – |
| Anethum graveolens L. | – | 55 | 1 | – | – |
| Angelica sylvestris L. | 60m,53,61a | A.sp.60m,53 | – | – | – |
| Anthriscus sylvestris (L.) Hoffm. | 61a;A.sp.53m | 55,56,61a;A.sp.33 | 61a | – | 63 |
| Carum carvi L. | 23 | 1m,55 | 1m | – | – |
| Coriandrum sativum L. | 22-23m,1,2,24 | 1m,12,23 | 1m,12m,23m,4 | – | – |
| Daucus carota L. | 4m,53m,60m,5,14,17,52,53,61a | 4m,60m,8,11,15,52,53,55,56 | 4m,60m,5,8,53,61a,63 | 52 | – |
| Eryngium planum L. | – | – | 7 | – | – |
| Falcaria vulgaris Bernh. | F.sp.53m | F.sp.53 | 61a;F.sp.53,63 | – | – |
| Foeniculum capillaceum Gilib. | 2,23 | 1m,2,12,22 | 1m,4m,12,22 | – | – |
| Heracleum sphondylium L. | – | 56 | 53,60,61a;H.sp.63 | – | – |
| Pastinaca sativa L. | 61a;P.sp.53 | P.sp.53 | – | – | – |
| Petroselinum sativum Hoffm. | – | 38 | – | – | – |
| Peucedanum cervaria (L.) Lap. | – | 55m | – | – | – |
| P. oreoselinum (L.) Moench | – | P.sp.57m | 38 | – | – |
| Pimpinella maior (L.) Huds. | – | 4,55 | 4 | – | – |
| P. saxifraga L. | – | 55 | – | – | – |
| Torilis japonica (Houtt.) DC. | – | 56 | – | – | – |
| CRUCIFERAE | 53,63 | 63 | – | – | – |
| Arabis | – | 60a | – | – | – |
| Berteroa incana (L.) DC. | 7,17,53 | 11m,35,53,56 | 11 | 17 | – |
| Brassica napus L. | 18m,42m,53,61a;B.sp.59,63 | 18m,53m,25,42,56 | 18m,42m,33,61a | 18,42 | – |
| B. rapa L. | 53,60,61a | 27 | B.sp.59,63 | – | – |
| Capsella bursa-pastoris (L.) Med. | 53,60,63 | 3,40,53,60a | 60a | – | – |
| Cardamine pratensis L. | 53,60,61a | 55 | C.sp.29,63 | C.sp.29,52 | – |
| Cardaminopsis arenosa (L.) Hayek | – | 35 | – | – | – |
| Cardaria draba (L.) Desv. | 53,61a | 53m,51 | 61a | – | – |
| Descurainia sophia (L.) Webb. | – | 35 | – | – | – |
| Erophila verna (L.) Chewall. | – | 60m,37,55,56 | – | – | – |
| Lepidium sativum L. | – | 55 | – | – | – |
| Libanotis montana Cr. | – | 35 | – | – | – |
| Raphanus | – | 40 | – | – | – |
| Sinapis arvensis L. | 13,53 | – | 61a | – | – |
| Sisymbrium officinale (L.) Scop. | 17;S.sp.53 | 21 | – | – | – |
| Thlaspi arvense L. | 61a;Th.sp.53 | Th.sp.53m | 61a | – | – |
Główka kolumn powtórzona na tej stronie (jak na s. 58).
| RODZINA i gatunek rośliny / PLANT FAMILY and plant species | alfkenella / Al | minutula / Ma | minutuloides / Ms | subopaca / Su | simontornyella / Si |
|---|---|---|---|---|---|
| COMPOSITAE | 53,63 | – | 29 | 63 | – |
| Achillea millefolium L. | 11 | 60m,51-53 | 17 | – | – |
| Anthemis arvensis L. | – | 55 | – | – | – |
| Aster L. | – | – | 63 | – | – |
| Bellis perennis L. | 53,60,63 | 60m,37,53,55,56,63 | 53,60,63 | 60m,30,53 | – |
| Chrysanthemum leucanthemum L. | – | – | Ch.sp.60am | 53 | – |
| Cirsium arvense (L.) Scop. | – | 60m,53;C.sp.60a,63 | – | – | – |
| Crepis biennis L. | – | 55,56 | 61a | – | – |
| C. virens Vill. | – | 56 | – | – | – |
| Hieracium | 60m,53,63 | 49m,60m,31,32,53,63 | 30,32 | 32m,30,31 | – |
| H. pilosella L. | – | 56 | – | 52 | – |
| Leontodon autumnale L. | – | 60m,52,53,56,63 | – | 52 | – |
| L. hispidum L. | – | – | 52;L.sp.31 | 52;L.sp.32 | – |
| Solidago canadensis L. | – | 60a | – | – | – |
| Tanacetum vulgare L. | 9 | 40,44 | – | – | – |
| Taraxacum | 17,29,30 | 29m,31m,55m,60m,3,17,25,27,28,33,37,47,49,52,53,56,58,59,60a,61a | 3,17,29,47,52,53,63 | 29m,32m,61m,17,30,36,41,52,53,63 | – |
| Tussilago farfara L. | 29 | 55m,60m,60am,16,17,30,37,47,49,53,56,63 | 17,61a | 16,17,30,32,47,53 | – |
| SALICACEAE | |||||
| Salix | 29 | 49m,60m,60am,29-31,33,37,40,47,48,55,56,59,62,63 | 29 | 29,32,53,59,63 | 60a |
| S. amygdalina L. | – | 56 | – | – | – |
| S. aurita L. | – | 32 | – | – | – |
| S. caprea L. | – | 17,29,61a | 61a | 17,31 | – |
| S. fragilis L. | – | 31 | 32 | – | – |
| S. purpurea L. | – | 56 | – | – | – |
| S. viminalis L. | – | 53,56 | – | – | – |
| LILIACEAE | |||||
| Allium odorum L. | – | 4 | 4 | – | – |
| Gagea arvensis Dum. | – | 35 | – | – | – |
| G. lutea (L.) Ker.-Gaw. | 31 | 56;G.sp.37,53,63 | – | -31,53,63 | – |
| G. pratensis (Pers.) Dum. | – | 35 | – | – | – |
| G. pusilla Schult. | – | 48 | – | – | – |
| G. spathacea (Hayne) Salisb. | – | 56 | – | – | – |
Główka kolumn powtórzona na tej stronie (jak na s. 58).
| RODZINA i gatunek rośliny / PLANT FAMILY and plant species | alfkenella / Al | minutula / Ma | minutuloides / Ms | subopaca / Su | simontornyella / Si |
|---|---|---|---|---|---|
| LABIATAE | |||||
| Ballota nigra L. | – | 53 | – | – | – |
| Glechoma hederacea L. | – | – | – | 53 | – |
| Lamium purpureum L. | – | – | L.sp.53,63 | 11 | – |
| Lavandula officinalis Chaix. | – | 25 | – | – | – |
| Mentha | – | – | 29,63 | – | – |
| Origanum vulgare L. | – | 61a | – | – | – |
| Thymus | – | – | 29,63 | – | – |
| SCROPHULARIACEAE | – | – | – | 30 | – |
| Euphrasia | – | 55 | – | – | – |
| Verbascum thapsus L. | V.sp.60a | 55,56 | – | – | – |
| Veronica beccabunga L. | 31,53,60,61a | 60m,7,11,26a,27,33,52,53,56,61a,63 | 17,31,53,60,61a,63 | 30-32m,51m,60m,7,10,17,37,53,61a,63,26a,V.sp.60a | – |
| V. chamaedrys L. | – | – | – | – | – |
| V. hederifolia L. | – | 55,56 | V.sp.60am,59 | V.sp.60am | – |
| RANUNCULACEAE | |||||
| Adonis vernalis L. | – | – | 34 | – | – |
| Anemone nemorosa L. | – | 56 | – | – | – |
| Ficaria verna Huds. | – | 48,55,56,61a | – | – | – |
| Ranunculus acris L. | 17 | 52 | – | 30,52 | – |
| R. repens L. | – | 33 | – | R.sp.32,53 | – |
| PAPILIONACEAE | |||||
| Lotus corniculatus L. | – | – | 6 | 6 | – |
| Medicago lupulina L. | M.sp.54 | – | – | 10 | – |
| M. media Pers. | 1 | – | – | 20 | – |
| Trifolium dubium Sibth. | – | 56 | – | – | T.sp.60a |
| CARYOPHYLLACEAE | |||||
| Cerastium arvense L. | – | 33,56 | – | C.sp.53 | – |
| Stellaria holostea L. | – | 53,55,56,61a,63 | – | 53,61a | – |
| S. media Vill. | – | 55,56,58 | – | 53;S.sp.63 | – |
Główka kolumn powtórzona na tej stronie (jak na s. 58).
| RODZINA i gatunek rośliny / PLANT FAMILY and plant species | alfkenella / Al | minutula / Ma | minutuloides / Ms | subopaca / Su | simontornyella / Si |
|---|---|---|---|---|---|
| PAPAVERACEAE | |||||
| Chelidonium maius L. | – | 56 | – | – | – |
| Corydalis solida Smith | – | 48 | – | – | – |
| Papaver nudicaule L. | – | 56 | – | – | – |
| ERICACEAE | |||||
| Calluna vulgaris (L.) Salisb. | – | 55 | – | – | – |
| Vaccinium myrtillus L. | – | 56 | – | – | – |
| EUPHORBIACEAE | |||||
| Euphorbia cyparissias L. | – | 56 | – | – | E.sp.60am |
| E. polychroma Kern. | – | E.sp.60a | – | – | 63 |
| SAXIFRAGACEAE | |||||
| Chrysosplenium alternifolium L. | – | 56 | – | – | – |
| Ribes vulgare Lam. | 30 | – | – | – | – |
| BORAGINACEAE | |||||
| Echium vulgare L. | 60m,53,63 | – | – | – | – |
| GERANIACEAE | |||||
| Geranium molle L. | – | 56 | – | – | – |
| G. pyrenaicum L. | – | 55 | – | G.sp.53 | – |
| CRASSULACEAE | |||||
| Sedum acre L. | – | 55m,17 | – | – | – |
| S. reflexum L. | – | 61a | – | – | – |
Główka kolumn powtórzona na tej stronie (jak na s. 58).
| RODZINA i gatunek rośliny / PLANT FAMILY and plant species | alfkenella / Al | minutula / Ma | minutuloides / Ms | subopaca / Su | simontornyella / Si |
|---|---|---|---|---|---|
| INNE – OTHER FAMILIES | |||||
| Acer campestre L. | – | 53,61a | 61a | – | – |
| Campanula | 29 | – | – | 31 | – |
| Cypripedium calceolus L. | – | 55 | – | – | – |
| Helianthemum | – | – | 53,63 | – | – |
| Hypericum perforatum L. | 17 | – | – | – | – |
| Impatiens glandulifera Royle | – | – | 17 | – | – |
| Malva silvestris L. | – | 55 | – | – | – |
| Ornithogalum umbellatum L. | – | – | – | 61a | – |
| Oxalis acetosella L. | – | 26 | – | 26m | – |
| Phellandr. aquat. | – | 56 | – | – | – |
| Polygonum | – | 21 | – | – | – |
| Reseda alba L. | – | 4 | – | – | – |
| Teesdalea nudicaulis (L.) R.Br. | – | 56 | – | – | – |
| Tilia tomentosa Moench | 2 | 2m | – | – | – |
| Viola canina Rchb. | – | 47;V.sp.47 | – | – | – |
| bez rośliny – without any plant | – | – | 16 | – | – |
Objaśnienia do tab. 1 i 2 – Explanations to the tables 1 and 2: a) Symbole gatunków pszczolinek – Symbols of the Andrena species Al – A.alfkenella Perk. – rzepakowo-marchwiana, Fa – A. falsifica Perk. – wałecznica, Ma- A. minutula (Kirby) – głogowianka, Ms – A. minutuloides (Perk.) – rzepakowo-fenkułowa, Ni – A. niveata Friese – gorczycowo-przelotowa, Pa – A. pauxilla E. Stöckh. – siwobrzucha, Pu – A. pusilla Pér. – blondyneczka, Ru – A. rugulosa E. Stöckh. – tasznikowo-smagliczkowa, Sa – A. saxonica E. Stöckh. – płaskonadustkowa, Se – A. semilaevis Pér. – mniszkowo-przetacznikowa (błyszcząco tergitowa), Si – A. simontornyella Nosk. – wąskodołowa, St – A. strohmella E. Stöckh. – listewkowa, Su – A. subopaca Nyl. – mniszkowo-poziomkowa. b) Liczby w tabeli oznaczają teren badań, lata i autorów: The numbers in the table indicate the regions, years and authors of the investigations:
POLSKA – POLAND
Woj. lubelskie:
- Puławy-Kępa 1959-1961 leg. A. Ruszkowski i M. Zadura;
- Puławy-park 1960-1964 leg. A. Ruszkowski i M. Zadura;
- Puławy-Górna Niwa 1967-1975 leg. A. Ruszkowski, K. Kaczmarska i K. Kunowa;
- Puławy-Górna Niwa 1990-1993 leg. J. Gosek, A. Ruszkowski i J. Wojdaszka;
- Puławy-Włostowice 1975 leg. K. Kunowa;
- Żyrzyn pow. Puławy 1974 leg. J. Gosek;
- Gołąb pow. Puławy 1988-1989 leg. J. Gosek;
- Zbędowice pow. Puławy 1986 leg. M. Biliński;
- Wojszyn pow. Puławy 1986 leg. J. Wojdaszka;
- Bronowice pow. Puławy 1988 leg. J.Gosek, A. Ruszkowski i K. Kaczmarska;
- Łęka pow. Puławy 1987-1989 leg. J. Gosek, A. Ruszkowski, K. Kaczmarska i J. Korczyńska;
- Szczekarków pow. Opole Lub. 1960 leg. T. Stachyra;
- Truszków pow. Opole Lub. 1975 leg. M. Biliński;
- Teratyn pow. Hrubieszów 1972 leg. K. Kaczmarska;
- Chełm pow. Chełm 1991 leg. J. Gosek;
- ex-woj. zamojskie 1987 leg. T. Pawlikowski;
- ex-woj. zamojskie (Kosior, Fijał 1992);
- (Miczulski 1967);
- (Anasiewicz, Warakomska 1971);
- (Anasiewicz 1972, 1973).
Woj. podkarpackie:
- Czelatyce koło Rokitnicy 1986 leg. J. Wojdaszka.
Woj. wielkopolskie:
- Strykowo pow. Poznań 1960 leg. T. Stachyra;
- Klęka pow. Jarocin 1959-1960 leg. T. Stachyra;
- Dęby Szlacheckie pow. Koło 1961 leg. T. Stachyra;
- Poznań (Banaszak 1973, 1976); 25a. Poznań (Wójtowski, Feliszek 1977);
- Wągrowiec (Banaszak 1977); 26a. Rogaczewo (Cierzniak, Ratyńska 1997).
Woj. warmińsko-mazurskie:
- (Alfken 1910, 1913).
Woj. małopolskie:
- (Łoziński 1920);
- Pieniny – Mountains (Dylewska, Noskiewicz 1963);
- Babia Góra – Mountains (Dylewska 1966);
- Ojców pow. Olkusz (Dylewska 1988);
- Tatry – Mountains (Dylewska 1991).
Woj. pomorskie:
- (Alfken 1909, 1912);
- (Banaszak 1975, 1980).
Woj. kujawsko-pomorskie:
- (Torka 1912);
- (Pawlikowski 1978).
Woj. zachodniopomorskie:
- (Blüthgen 1919).
Woj. mazowieckie:
- Puszcza Kampinoska (Banaszak, Plewka 1981).
Śląsk – Silesia:
- (Ducke 1898);
- (Dittrich 1903);
- (Torka 1927);
- (Gałuszkowa 1965);
- Kamienica pow. Nysa 1972 leg. K. Kaczmarska;
- Cieplice pow. Jelenia Góra 1972 leg K. Kaczmarska.
Różne rejony: Polski – Different regions of Poland
- (Sowa 1973);
- (Banaszak 1979).
LITWA – LITHUANIA
- (Adolph 1934, 1937).
UKRAINA
- (Bramson 1879);
- (Noskiewicz 1922);
- (Kinel, Noskiewicz 1924).
SŁOWACJA – SLOVAKIA
- (Beláková, Dorn 1968);
- (Beláková 1970, 1971, 1977).
CZECHY – CZECH
- (Kocourek 1966).
WĘGRY – HUNGARY
- (Benedek 1967, 1969).
NIEMCY – GERMANY + AUSTRIA
- (Müller 1873);
- (Alfken 1914);
- (Hedicke 1922);
- (Friese 1926);
- (Hedicke 1930);
- (Stoeckhert 1933); 60a. (Warncke 1981);
- (Dylewska 1993); 61a. (Westrich 1989).
RÓŻNE – VARIOUS
- (Popov 1948);
- (Dylewska 1987) m – liczny oblot danej rośliny – a frequent visiting of this plant species
Pszczolinka mniszkowo-przetacznikowa – A. semilaevis Pér. (tab. 2) łowiona była na 30 gatunkach roślin z 12 rodzin – głównie z Umbelliferae (23%), Compositae (20%), Rosaceae (20%), Scrophulariaceae (13%) oraz Salicaceae, Papilionaceae i Cruciferae (po 5%). Wiernie i czasem licznie odwiedzała ona: mniszki (Taraxacum), stokrotki (Bellis), podagrycznik (Aegopodium), trybule (Anthriscus), pięciorniki (głównie Potentilla erecta i P. verna), przetacznik (Veronica chamaedrys) i poziomki (Fragaria); wiernie ale raczej nielicznie wierzby (Salix); a czasem licznie – gorczycę (Sinapis arvensis), kminek (Carum), marchew (Daucus) i lipę (Tilia tomentosa). Pszczolinka ta jest więc potencjalnym zapylaczem poziomek, a prawdopodobnie też marchwi i kminku.
Pszczolinka wałecznica – A. falsifica Perk. oblatywała 22 rośliny z 12 rodzin (tab. 2) głównie z Rosaceae (30%), Compositae (26%), Scrophulariaceae (18%), Cruciferae (10%) i Salicaceae (8%). Najliczniej i najwierniej odwiedzała pięciorniki (Potentilla) i przetacznik (Veronica chamaedrys); wiernie i czasem licznie – mniszki (Taraxacum) i jastrzębce (Hieracium); a wiernie, ale raczej mniej licznie – wierzby (Salix)i stokrotki (Bellis). Czasem spotykana była na poziomkach (Fragaria), rzepaku (Brassica napus), lucernie (Medicago media) i brusznicy (Vaccinium vitis-idaea), być może więc odgrywa jakąś rolę w zapylaniu tych roślin.
Pszczolinka krymska – A. rugulosa E. Stöckh. obserwowana była (tab. 2) tylko na 8 gatunkach roślin z 3 rodzin. Wiernie oblatywała tylko pieprzycznik (Cardaria draba). Można z tych obserwacji wyciągnąć tylko wniosek, że jest silnie związana z Cruciferae (82% oblotu). Dlatego użyta w „Słowniku” nazwa „tasznikowo-smagliczkowa” nie wydaje się uzasadnioną.
strona 67Tabela 2 Rośliny pokarmowe innych pszczolinek z grupy minutula – Food plants of other species from the group minutula.
| RODZINA i gatunek rośliny / PLANT FAMILY and plant species | Se | Fa | Ni | St | Pa | Pu | Sa | Ru |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| CRUCIFERAE | 63 | 46,53,63 | 60m,61am,53 | – | 53m,60m,63m | – | – | 53,63 |
| Alliaria officinalis Andrc | – | – | – | 53,60 | – | – | – | – |
| A. petiolata (Bieb.) Cav. et Grade | – | – | – | 63 | – | – | – | – |
| Alyssum desertorum Stapf. | – | – | – | – | – | – | – | 63 |
| Barbarea vulgaris R. Br. | – | – | 53 | – | – | – | – | – |
| Berteroa incana (L.) DC. | – | – | – | – | – | 53 | – | – |
| Brassica napus L. | – | 42 | 18m,42,53,61a | – | – | – | – | – |
| B. nigra (L.) Koch | – | – | B.sp.59 | – | B.sp.53 | 53,60 | – | – |
| B. rapa L. | – | – | – | 53,60,63 | – | 60m,53 | – | 61a |
| B. sinapistrum | 53 | – | 53 | – | – | – | – | B.sp.60 |
| Capsella bursa-pastoris (L.) Med. | – | 53 | 40,53 | – | 53,63 | 53,63 | – | 53,63 |
| Cardamine pratensis L. | – | – | – | – | – | – | – | 61a |
| Cardaria draba (L.) Desv. | – | 53 | 53,61a | – | 53,63 | – | – | 53,61a,63 |
| Cochlearia anglica L. | – | – | – | – | – | 53 | – | – |
| Descurainia sophia (L.) Webb. | – | – | 63 | – | – | – | – | – |
| Erysimum | – | – | 50m | – | – | – | – | – |
| Isatis tinctoria L. | – | – | – | – | – | 53 | – | I.sp.60 |
| Neslia paniculata (L.) | – | – | 40 | – | – | – | – | – |
| Raphanus raphanistrum L. | – | – | 61a,R.sp.53 | – | – | 53,60 | – | – |
| R. sativus L. | – | – | – | – | – | 60m | – | – |
| Sinapis arvensis L. | 31m | – | 53,61a,63 | – | – | 37 | – | – |
| Sisymbrium orientale L. | – | – | 61a;S.sp.39,40 | – | – | 60 | – | – |
| S. officinale (L.) Scop. | – | – | 61a | – | – | S.sp.53 | – | – |
| Thlaspi arvense L. | – | Th.sp.53 | 61a | – | Th.sp.53,63 | – | – | – |
Główka kolumn powtórzona na tej stronie (jak na s. 67).
| RODZINA i gatunek rośliny / PLANT FAMILY and plant species | Se | Fa | Ni | St | Pa | Pu | Sa | Ru |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ROSACEAE | ||||||||
| Fragaria vesca L. | 60m,53,63 | 46,63 | – | 53,60,63 | – | – | 53m,63 | – |
| Potentilla | 63 | 34m,60am,46,47,57,63 | 40 | – | – | – | – | – |
| P. argentea L. | – | – | 33 | – | – | – | – | – |
| P. aurea L. | 32 | 32m | – | – | – | – | – | – |
| P. erecta (L.) Hampe | 32m,60m,30,53,61 | 61m,32 | – | – | – | – | – | – |
| P. heptaphylla L. | – | 17 | – | – | – | – | – | – |
| P. sterilis Garcke | – | 53 | – | – | – | – | – | – |
| P. nemanniana Rchb. | 60m,53 | 60m,53,61a | – | 53,60,63 | – | – | – | – |
| Prunus spinosa L. | – | – | – | – | – | 53 | – | – |
| COMPOSITAE | ||||||||
| Bellis perennis L. | 60m,30,53 | 46,53,63 | S.sp.53 | – | – | 53,63 | – | – |
| Centaurea | – | – | 53 | – | – | – | – | – |
| Chrysanthemum leucanthemum L. | – | – | 53,60 | – | – | – | – | – |
| Crepis tectorum L. | – | – | – | – | – | 35 | – | – |
| Hieracium | 30,61 | 32m,47,61 | – | – | – | – | – | – |
| Matricaria chamomilla L. | – | – | 53 | – | – | – | – | – |
| Petasites albus (L.) Gaertn. | 30 | – | – | – | – | – | – | – |
| Senecio vernalis W.K. | – | – | – | – | – | 37 | – | – |
| Taraxacum | 60m,30,31,37,52,53,61,61a,63 | 32m,17,46,47,53,61,63 | 53,60,63 | 53,60,63 | – | 35,37 | 63 | 63 |
| Tussilago farfara L. | 31,61 | 17,53 | – | – | – | – | – | – |
| UMBELLIFERAE | 59 | – | 60m,53 | – | 53m | 53,60a,63 | – | – |
| Aegopodium podagraria L. | 60m,17,37,53,61a,63 | – | – | – | – | – | – | – |
| Anthriscus | 60m,53,59 | – | – | – | – | – | – | – |
| A. sylvestris (L.) Hoffm. | 61a | – | – | – | – | – | – | – |
| Carum carvi L. | 1m | – | – | – | – | – | – | – |
| Coriandrum sativum L. | 1,12 | – | – | – | – | – | – | – |
| Daucus carota L. | 60m,53 | – | 53 | – | 63 | – | – | – |
| Torilis japonica (Houtt.) DC. | 37 | – | – | – | – | – | – | – |
Główka kolumn powtórzona na tej stronie (jak na s. 67).
| RODZINA i gatunek rośliny / PLANT FAMILY and plant species | Se | Fa | Ni | St | Pa | Pu | Sa | Ru |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| PAPILIONACEAE | ||||||||
| Anthyllis vulneraria L. | – | – | 63 | – | – | – | – | – |
| Lotus corniculatus L. | 61 | – | – | – | – | – | – | – |
| Medicago media Pers. | – | 20 | 20,45 | – | – | – | – | – |
| Trifolium dubium Sibth. | 37,53 | – | 53,60 | – | – | 37 | – | – |
| T. pratense L. | 43 | – | 53 | – | – | – | – | – |
| T. repens L. | 11 | – | – | – | – | – | – | – |
| SALICACEAE | ||||||||
| Salix | – | 46,47,53,60a,63 | – | 60m,53,59,63 | – | – | – | – |
| S. aurita L. | 32 | – | – | – | – | – | – | – |
| S. caprea L. | 16 | 17 | – | – | – | – | – | – |
| S. fragilis L. | 32m | 32 | – | – | – | – | – | – |
| INNE – OTHER FAMILIES | ||||||||
| Acer pseudoplatanus L. | – | – | – | – | – | – | – | 61a |
| Asparagus L. | – | – | 53 | – | – | – | – | – |
| Calepina irregularis (Asso) Thell. | – | – | – | – | – | – | – | 63 |
| Campanula L. | 30 | – | – | – | – | – | – | – |
| Euphorbia cyparissias L. | E.sp.10 | 53,60 | – | E.sp.53,63 | – | – | – | – |
| Gagea lutea (L.) Ker.-Gaw. | G.sp.1 | 32 | – | – | – | – | – | – |
| Ornithogalum L. | – | – | – | – | – | – | 53m,63m | – |
| Pulmonaria obscura Dum. | – | 17 | – | – | – | – | – | – |
| Ranunculus L. | 3 | – | – | 53,60,63 | – | – | – | – |
| Sedum acre L. | – | – | 53 | – | – | – | – | – |
| Stellaria media Vill. | – | – | – | – | – | 53 | – | – |
| Tilia tomentosa Moench | 1m | – | – | – | – | – | – | – |
| Vaccinium vitis-idaea L. | – | 53 | – | – | – | – | – | – |
| Veronica L. | 59 | 57 | – | – | – | – | 60m | – |
| V. chamaedrys L. | 31m,60m,10,11,30,37,53,61a,63 | 32m,52m,60m,17,31,53,61a | 33 | 53,60,63 | – | 37,53,63 | 53m,63 | – |
| Bez rośliny – without any plant | – | – | 3 | – | – | – | – | – |
Pszczolinka białopaskowana – A. niveata Friese (w „Słowniku” nazwana „gorczycowo-przelotowa”, ale w świetle listy roślin pokarmowych okazało się to nieuzasadnione, a pszczoła ta wyróżnia się śnieżnobiałymi przepaskami) obserwowana była na 26 gatunkach roślin z 8 rodzin, głównie z Cruciferae (50% oblotu), ale także Compositae (17%), Papilionaceae (13%) i Umbelliferae (10%). Wiernie i czasem licznie oblatywała ona rzepak (Brassica napus); wiernie, ale raczej mniej licznie – mniszki (Taraxacum) i koniczyny (Trifolium); a czasem licznie pszonaki (Erysimum ). Z roślin uprawnych spotykana też była na rzodkwi (Raphanus), marchwi (Daucus), przelocie (Anthyllis), lucernie (Medicago media) i szparagach (Asparagus). Jest więc to potencjalny zapylacz rzepaku, a może odgrywać pewną rolę także w zapylaniu koniczyn i niektórych innych roślin uprawnych.
Pszczolinka listewkowa – A. strohmella E. Stöckh. (tab. 2) stwierdzona została na kwiatach 10 roślin z 7 rodzin – głównie Cruciferae, Salicaceae i Rosaceae (po 21%) oraz Compositae, Ranunculaceae i Scrophulariaceae (po 10%). Wiernie i czasem licznie odwiedzała wierzby (Salix), a wiernie, lecz nie wiadomo jak licznie – rzepik (Brassica rapa), poziomkę (Fragaria vesca), czosnaczek (Alliaria), pięciornik (Potentilla nemanniana), mniszki (Taraxacum), jaskry (Ranunculus) i przetacznik (Veronica chamaedrys). Jest to więc potencjalny zapylacz rzepaku, a być może także rzepiku i poziomek.
Pszczolinka blondyneczka – A. pusilla Pér. (tab. 2) łowiona była na 19 gatunkach roślin z 7 rodzin – głównie z Cruciferae (58%), Compositae (18%) i Scrophulariaceae (9%). Wierny oblot podano tylko z przetacznika (V. chamaedrys), a licznie obserwowana była czasem na rzepiku (Brassica rapa) i rzodkwi (Raphanus sativus), można więc zaliczyć ją do potencjalnych zapylaczy rzepiku i rzodkwi. Spotykana też była na gorczycy czarnej (Brassica nigra) i tarninie (Prunus spinosa).
Pszczolinkę siwobrzuchą – A. pauxilla E. Stöckh. (tab. 2) łowiono na 5 gatunkach roślin z 2 rodzin – Cruciferae (79%) i Umbelliferae (21%). Z roślin uprawnych odwiedzała kapustne (Brassica) i marchew (Daucus). Prawdopodobnie więc odgrywa pewną rolę w ich zapylaniu.
Pszczolinkę płaskonadustkową – A. saxonica E. Stöckh. zbierano z 4 gatunków rodzin (tab. 2) – głównie z Scrophulariaceae (39%), Liliaceae (33%) i Rosaceae (22%). Wiernie i czasem licznie oblatywała przetacznik (V. chamaedrys), a czasem licznie poziomkę (Fragaria vesca) i śniedek (Ornithogalum). Może więc odgrywać jakąś rolę w zapylaniu poziomek.
WNIOSKI
Większość z tych gatunków Andrena można uznać za potencjalnych zapylaczy roślin uprawnych, jak Brassica napus (Andrena alfkenella, A. minutula, A. minutuloides, A. strohmella), B. nigra i Raphanus sativus (*A.
strona 71pusilla), Daucus carota i Coriandrum sativum (A. alfkenella , A. minutula, A. minutuloides), Foeniculum vulgare (A. minutuloides), Fragaria vesca (A. alfkenella, A. minutula, A. subopaca, A. semilaevis, A. saxonica) oraz Malus domestica, Pyrus communis, Prunus domestica i Rubus idaeus (A. minutula).
Główną bazę pokarmową dla poszczególnych gatunków stanowią: prawie wyłącznie Cruciferae (50-82%) – dla A. rugulosa, A. pauxilla, A. pusilla , A. niveata (a z grupy enslinella – dla A. enslinella i A. floricola); głównie Umbelliferae (31-78%) – dla A. alfkenella, A. minutuloides (a z grupy enslinella – dla A. nanula i A. nana); głównie Rosaceae (30-31%), Compositae (26-27%) i Scrophulariaceae (18-22%) – dla A. subopaca i A. falsifica; głównie Compositae (24%), Rosaceae, Umbelliferae i Cruciferae (po 12-18%) – dla A. minutula; lub głównie Scrophulariaceae – dla A. saxonica.
Widać wyraźnie, jak bardzo różnią się poszczególne gatunki pszczolinek pod względem bazy pokarmowej i znaczenia gospodarczego.
LITERATURA
Adolph W. (1934)- Materiały do znajomości fauny pszczół Wileńszczyzny. Prace Tow. Przyj. Nauk w Wilnie, Wydz. Nauk Mat.-Przyr., 8, 27:1-38.
Adolph W. (1937)- Zespoły wiosenne pszczół w Ponarach pod Wilnem. Prace Tow. Przyj. Nauk w Wilnie, Nauk Mat. i Przyr., 11.
Alfken J.D. (1909)- Beitrag zur Kenntnis der Apidenfauna von Westpreussen. Ber. Westpr. Bot.-zool. Ver., 31:101-123.
Alfken J.D. (1910)- Beitrag zur Kenntnis der Apidenfauna von Ostpreussen. Schr. Physiol.-ökon. Gesell. Königsberg, 50:320-345.
Alfken J.D. (1912)- Die Bienenfauna von Westpreussen. Ber. Westpr. Bot.-Zool. Ver., 34:1-96.
Alfken J.D. (1913)- Die Bienenfauna von Ostpreussen. Schr. Physiol.-ökon. Gesell. Königsberg, 53:114-182.
Alfken J.D. (1914)- Die Bienenfauna von Bremen. Abh. Naturwiss. Ver. Bremen, 22:1-220.
Anasiewicz A. (1972)- Oblot niektórych drzew owocowych i porzeczki czarnej przez błonkówki pszczołowate (Hymenoptera, Apoidea). Pol. Pismo Ent., 42(2):491-506.
Anasiewicz A. (1973)- Błonkówki pszczołowate (Apoidea, Hymenoptera) występujące na plantacjach lucerny mieszańcowej (Medicago media Pers.) i skład florystyczny zebranego przez nie pyłku. Rozpr. Nauk. AR Lublin, 5:1-39.
Anasiewicz A., Warakomska Z. (1971)- Analysis of pollen collected by wild Apoidea from fruit trees and bushes. Ekol. Pol. 19(34):509-523.
Banaszak J. (1973a)- Pszczołowate (Apoidea) okolic Poznania. Bad. Fizjogr. Pol. Zach., B, 26:33-78.
strona 72Banaszak J. (1973b)- Pszczołowate (Apoidea) Wolińskiego Parku Narodowego. Bad. Fizjogr. Pol. Zach., B, 26:79-88.
Banaszak J. (1975)- Materiały do znajomości fauny pszczół (Apoidea, Hymenoptera) siedlisk kserotermicznych nad dolną Wisłą. Bad. Fizjogr. Pol. Zach., C, 28:109-122.
Banaszak J. (1976)- Materiały do znajomości pszczół (Hymenoptera, Apoidea) fauny Polski. I. Pol. Pismo Entomol, 46:251-255.
Banaszak J. (1977)- Pszczoły (Hymenoptera: Apoidea) rezerwatu Dębina pod Wągrowcem. Bad. Fizjogr. Pol. Zach., C – Zoologia, 30:155-158.
Banaszak J. (1979)- Materiały do znajomości pszczół (Hymenoptera, Apoidea) fauny Polski. II. Bad. Fizjogr. Pol. Zach., C, 32:59-68.
Banaszak J. (1980)- Pszczoły (Apoidea, Hymenoptera) siedlisk kserotermicznych rejonu dolnej Wisły. Fragm. Faun., 25:335-360.
Banaszak J., Plewka T. (1981)- Apoidea (Hymenoptera) Kampinoskiego Parku Narodowego. Fragm. Faun., 25:435-452.
Beláková A. (1970)- Príspevok k poznaniu niektorých druhov samotárskych včiel rodov Andrena (Fabricius) a Halictus (Latreille) a ich žívných rastlín na Slovensku. Entomol. Probl., 8:154-169.
Beláková A. (1971)- Včely (Apoidea) z niektorých významných oblasti Slovenska. Entomol. Probl., 10:141-191.
Beláková A. (1977)- Včely (Apoidea) okolia Zemplinskej šíravy. Acta Fac. Rer. Nat. Univ. Comen. Zool., 22:109-123.
Beláková A., Dorn M. (1968)- Príspevok k poznaniu opelovačov rodu Andrena (Fabricius) v prírodnej rezervácií Jurský Šúr a Chotín. Ochrana Fauny, 2(3):7-13.
Benedek P. (1967)- Új ismeretek a lucernát magporzó vadméhekról. Budapest.
Benedek P. (1969a)- Flower visiting habits of lucerne pollinating wild bees and the increasing of wild bee population by providing unbroken feeding possibilities. Zeitschr. f. Angew. Entomol., 63(2):186-199.
Benedek P. (1969b)- Examinations on lucerne pollinating wild bees (Hym., Apoidea) in the Hungarian Great Plain. Folia Entomol. Hung. (SN) 22(6):101-115.
Blüthgen P. (1919)- Die Bienenfauna Pommerns. Stettiner Ent. Ztg., 80:65-131.
Bramson K.Z. (1879)- Die Hymenoptera Mellifera der Umgegend von Jetaterinoslaw. Bull. Soc. Nat. Mosc., 54 (2):253-306.
Cierzniak T., Ratyńska K. (1997)- Wstępne wyniki badań nad znaczeniem przytorzy dla fauny pszczół (Apoidea) Zesz. Nauk.. WSP, Stud. Przyr. 13:63-88.
Dittrich R. (1903)- Verzeichnis der bisher in Schlesien aufgefundenen Hymenopteren. I. Apidae. Z. Entom., 28:21-54.
strona 73Ducke A. (1898)- Die Bienenfauna Österreich.-Schlesiens. Entom. Nachr. Berlin, 24:129-146.
Dylewska M. (1966)- The Apoidea of the Babia Góra Mountain. Acta Zool. Cracov., 11(5):111-175.
Dylewska M. (1987)- Die Gattung Andrena Fabricius (Andrenidae, Apoidea) in Nord- und Mitteleuropa. Acta Zool. Cracov., 30 (12):359-708.
Dylewska M. (1988)- Apoidea of the Ojców National Park. Part I. Colletidae, Halicńidae, Andrenidae, Melittidae, Megachilidae, Anthophoridae. Acta Biol. Cracov., Zool. 30:19-72.
Dylewska M. (1991)- Apoidea of Tatra Mountains and the adjacent area. Part I. Colletidae, Andrenidae, Halictidae, Melittidae, Megachilidae and Anthophoridae. Acta Zool. Cracov., 34 (1):189-265.
Dylewska M. (1993)- Apoidea (except Apidae) on the northern slopes of the Hohe Tauern Mts. Acta Zool. Cracov., 35(3):509-564.
Dylewska M., Noskiewicz J. (1963)- Apoidea of the Pieniny National Park. Part 2. Colletidae, Andrenidae, Halictidae, Melittidae, Apidae (Nomada Scop.). Acta Zool. Cracov., 8:477-532.
Friese H. (1926)- Die Bienen, Wespen, Grab- und Goldwespen. Die Insekten Mitteleuropas, insbesondere Deutschlands. Stuttgart.
Gałuszkowa I. (1965)- Pszczołowate (Apidae) zebrane na rzepaku ozimym na Niżu i Wyżu Dolnego Śląska. Pol. Pismo Entomol., 14(3-4):146-155.
Hedicke H. (1922)- Die Hymenopterenfauna des Gr.- Machnower Weinbergs bei Mitterwalde (Mark.). Deut. Entomol. Z. Berlin, 3.
Hedicke H. (1930)- Hautflügler, Hymenoptera. Die Tierwelt Mitteleuropas, 5 (2):1-246.
Kinel J., Noskiewicz J. (1924)- Zapiski entomologiczne z Kasowej Góry. Kosmos, t. 49.
Kocourek M. (1966)- Prodromus Insectorum Bohemoslovakiae. IX. Apoidea, Andrena. Ac. Faun. Entomol. Mus. Nat., Pragae, 12 suppl.:1-122.
Kosior A. i Fijał J. (1992)- Analiza faunistyczno-ekologiczna owadów pszczołowatych Apoidea województwa zamojskiego. Stud. Ośr. Dokum. Fizjogr., 20:13-53.
Łoziński P. (1920)- Błonkówki pszczołowate okolic Krakowa. Spraw. Kom. Fizjogr., 53:125-137.
Miczulski B. (1967)- Błonkówki (Hymenoptera) w biocenozie upraw rzepaku. Cz. IV. Żądłówki (Aculeata). Pol. Pismo Entomol., 37:487-506.
Mirek Z., Piękoś-Mirkowa H., Zając A., Zając M. (1995)- Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. Kraków.
Müller H. (1873)- Die Befruchtung der Blumen durch Insecten und die gegenseitigen Anpassungen beider. Leipzig.
Noskiewicz J. (1922)- Pszczołowate okolic Lwowa. Spraw. Kom. Fizj. 55-56:157-179.
strona 74Pawlikowski T. (1978)- Związki pokarmowe pszczołowatych (Hymenoptera, Apoidea) występujących na uprawach rzepaku ozimego – Brassica napus L. z innymi roślinami zielnymi w okolicy Torunia. Pol. Pismo Entomol., 48: 267-277.
Popov V.V. (1948)- Apidae – pčelinyje (w Opredelitel nasekomych europejskoj časti SSSR. Moskwa-Leningrad.
Ruszkowski A., Gosek J. (1999)- Rośliny pokarmowe i znaczenie gospodarcze pszczolinek (Andrena Fabricius) z podrodzajów Poecilandrena Hedicke, Margandrena Warncke i Carandrena Hedicke. Pszczeln. Zesz. Nauk., 43(1):351-360.
Ruszkowski A., Gosek J. (2000)- Rośliny pokarmowe i znaczenie gospodarcze pszczolinek z grupy enslinella (podrodzaj Micrandrena Ashm. partim, Hymenoptera, Andrenidae). Pszczeln. Zesz. Nauk., 44:
Ruszkowski A., Ruszkowski J. (1998)- Słownik polskich nazw owadów. Część I. Puławy.
Sowa S. (1973)- Z badań nad owadami zapylającymi lucernę w Polsce. Zesz. Probl. Nauk Roln., 131:145-152.
Stoeckhert F.K. (1933)- Die Bienen Frankens (Hym., Apid.). Deut. Entomol. Z., 1932.
Torka V. (1912)- Die Bienen der Provinz Posen. Z. Naturwiss. Abt. Posen, 20:97-181.
Torka V. (1927)- Zur Bienenfauna Oberschlesiens. Inter. Entom. Zeit. 16: 125-130.
Warncke K. (1981)-Die Biennen des Klagefurter Beckens (Hymenoptera, Apidae) Carinthia II, 171(91):275-348.
Westrich P. (1989)- Die Wildbienen Baden-Württenbergs. Spezieller Teil. Stuttgart.
Wójtowski F., Feliszek H. (1977)- Apidofauna zapylająca drzewa krzewy owocowe w pracowiczych ogródkach działkowych Poznania. Roczn. Ak. Rol. Pozn. 94:235-241.
strona 75FOOD PLANTS AND AN ECONOMIC IMPORTANCE OF ANDRENA SPECIES OF THE GROUP MINUTULA (SUBGENUS MICRANDRENA ASHM. PARTIM, ANDRENIDAE, HYMENOPTERA)
A. Ruszkowski, J. Gosek, M. Biliński, K. Kaczmarska
Summary
The lists of food plants for Andrena species of the group minutula were compiled on the basis of own bee specimens collected during the years 1959-1993 and of the literature. The list for A. minutula (Kirby) included 108 plant species, for A. minutuloides Perk. – 46, for A. alfkenella Perk. – 36, for A. subopaca Nyl. – 36, for A. semilaevis Pérez – 30, for A. niveata Friese – 26, for A . falsifica Perk. – 22, for A. pusilla Pérez – 19, for A. strohmella E. Stöckh. – 10, for A. rugulosa E. Stöckh. – 8, for A. Pauxilla E. Stöckh. – 5, and for A. saxonica E. Stöckh. – 4 plant species.
A greater part of these Andrena spieces should be accepted as the potential pollinators of the following cultivated plants: of Brassica napus (A. alfkenella, A. minutula, A. minutuloides, A. strohmella); of Brassica nigra and Raphanus sativus (A. pusilla); of Daucus carota and Coriandrum sativum (A. alfkenella, A. minutula, A. minutuloides); of Foeniculum vulgare (A. minutuloides); of Fragaria vesca (A. alfkenella, A. minutula, A. subopaca, A. semilaevis, A. saxonica); and of Malus domestica, Pyrus communis and Rubus idaeus (A. minutula).
A fundamental food basis for A. rugulosa, A. pusilla and A. niveata are Cruciferae (50 – 82% of visiting); for A. alfkenella and A. minutuloides – Umbelliferae (31 – 78% of visiting); for A. subopaca and A. falsifica – Rosacace, Compositae, Scrophulariaceae, Umbelliferae and Cruciferae; and for A. saxonica – Scrophulariaceae.
Keywords: solitary bees, Andrena, pollination, food plants.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 55: „uwzgędnione” → uwzględnione
- s. 56: „Potentilla nemanniana” → Potentilla neumanniana
- s. 57: „Malus domectica” → Malus domestica
- s. 58, tab. 1: „wąskodołkowej” → wąskodołowej
- s. 58, tab. 1: „P. nemanniana” → P. neumanniana
- s. 59, tab. 1: „Chewall.” → Chevall.
- s. 67, tab. 2: „Andrc” → Andrz.
- s. 67, tab. 2: „Cav. et Grade” → Cav. et Grande
- s. 68, tab. 2: „P. nemanniana” → P. neumanniana
- s. 70: „Potentilla nemanniana” → Potentilla neumanniana
- s. 72, piśmiennictwo: „Jetaterinoslaw” → Jekaterinoslaw
- s. 73, piśmiennictwo: „Halicńidae” → Halictidae
- s. 74, piśmiennictwo: „Biennen” → Bienen
- s. 74, piśmiennictwo: „Klagefurter” → Klagenfurter
- s. 74, piśmiennictwo: „Württenbergs” → Württembergs
- s. 74, piśmiennictwo: „pracowiczych” → pracowniczych
- s. 75, summary: „spieces” → species
- s. 75, summary: „Rosacace” → Rosaceae
