Z LABORATORYJNYCH BADAŃ TOKSYCZNOŚCI SYNTETYCZNYCH PYRETROIDÓW DLA PSZCZÓŁ
tekst: Zofia Gromisz, Michał Gromisz
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXXVII, 1993 — Zofia Gromisz, Michał Gromisz
strona 145PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XXXVII 1993
Zofia Gromisz, Michał Gromisz
Instytut Sadownictwa i Kwiaciarstwa, Oddział Pszczelnictwa ul. Kazimierska 2, 24-100 Puławy
Streszczenie
Badano laboratoryjnie w temperaturze 26°C wrażliwość pszczół na szkodliwe działanie preparatu Sherpa, Ripcord, Corsair i Ambusz. W działaniu żołądkowym dwa pierwsze z nich okazały się wysoce toksyczne, natomiast Corsair i Ambusz były praktycznie nieszkodliwe. Użycie wszystkich tych preparatów w stężeniu wyższym (0,03%) prowadziło do silnego wzrostu śmiertelności pszczół. Toksyczne działanie kontaktowe wszystkich badanych preparatów było bardzo silne i długotrwałe. Właściwości toksyczne najszybciej tracił Ripcord (po 2 tygodniach), następnie Sherpa, natomiast Corsair i Ambusz jeszcze po upływie 17 dni istotnie zagrażały pszczołom.
Słowa kluczowe: pyretroidy, pszczoła miodna, toksyczność.
WPROWADZENIE
Już od dawna był znany środek owadobójczy pochodzenia roślinnego, rozpowszechniany pod nazwą piretrum. W ochronie roślin nie zyskał on jednak większego znaczenia, gdyż bardzo szybko tracił właściwości toksyczne w świetle słonecznym. Dopiero po otrzymaniu przez firmy farmaceutyczne syntetycznych odpowiedników piretrum zainteresowanie preparatami z tej grupy bardzo wzrosło.
Syntetyczne pyretroidy odznaczają się bardzo dużą aktywnością w stosunku do owadów, co pozwala stosować je w bardzo małych stężeniach. Wiadomo, że działają silnie kontaktowo, gdyż łatwo przenikają przez kutikulę owadów, a także żołądkowo. Ich wadą jest mała selektywność, wskutek czego są niebezpieczne dla owadów pożytecznych, w tym także pszczół, ale pod tym względem nie zostały jeszcze dokładnie poznane (Boczek, Davis 1987, Gromisz 1991; Gromisz Z., Gromisz M. 1980, Fries, Wibran 1987; Rieth, Levin 1987; Wilkaniec 1980; Wilkaniec, Wójtowski 1979).
Syntetyczne pyretroidy produkuje obecnie wiele firm zagranicznych, a według ich licencji preparaty pyretroidowe wytwarza się w Polsce. Substancją
strona 146czynną pyretroidów mogą być różne związki chemiczne o nazwach zwyczajowych na przykład alfametryna, bioresmetryna, cypermetryna, deltametryna, fenwalerat, permetryna. W niniejszej pracy pragniemy przedstawić wyniki badań toksyczności żołądkowej i kontaktowej dla pszczół czterech preparatów z tej grupy, zawierających permetrynę i cypermetrynę, jako substancje biologicznie czynne.
METODYKA
Badania przeprowadzono w sezonie 1983 roku oznaczając szkodliwe działanie żołądkowe i kontaktowe dla pszczół czterech preparatów z grupy pyretroidów. Pszczoły do badań pobierano z 5 rodzin pszczelich należących do rasy kaukaskiej, traktowanych jako powtórzenia. Preparaty wybrano zaś następujące:
Corsair 20 – zawierający 20% permetryny, Sherpa 25 EC – zawierający 25 cypermetryny, Ambusz 25 EC – zawierający 25 permetryny, Ripcord 10 EC – zawierający 10% cypermetryny.
Działanie żołądkowe. Pszczoły umieszczano w klateczkach (wymiary: 13x11x4,5 cm), po 20 sztuk w każdej. Preparaty podawano w syropie cukrowym, w stężeniu 0,015% (Ripcord 0,02%) i 0,03% na przeciąg jednej doby. Syrop sporządzany z wody i cukru w stosunku 1:1 stanowił pokarm pszczół w klateczkach. W obrębie każdego poziomu stężenia przeprowadzono trzy serie badań w kilkudniowych odstępach (0,015% – 8, 15 i 20 czerwca; 0,03% – 24 i 29 czerwca oraz 6 lipca). W sumie objęły one 150 klateczek z pszczołami. Przetrzymywano je w cieplarce, utrzymującej temperaturę na poziomie 26°C. Codziennie usuwano z klateczek i liczono martwe pszczoły. Dawki preparatu, który pobierały pszczoły z syropem, obliczano poprzez oznaczanie jego spożytej masy. Dostęp do syropu był nieograniczony. Pszczoły grupy kontrolnej otrzymywały wyłącznie syrop czysty.
Działanie kontaktowe. Pszczoły nakładano na bibułę filtracyjną wyścielającą szalki Petriego, po 10 sztuk do każdej, i przetrzymywano je tam przez 24 godziny w pomieszczeniu o temperaturze 26°C. Bibułę nasączano uprzednio roztworem wodnym preparatu w stężeniu 0,015% (Ripcord 0,02%) lub czystą wodą w grupie kontrolnej, zużywając na 1 dm² bibuły 2 cm³ roztworu. Ubytki wśród pszczelej obsady szalek interpretowano jako skutek kontaktu ze skażoną bibułą. Drogą prób starano się ustalić okres czasu, po upływie którego kontakt pszczół ze skażoną bibułą był dla nich bezpieczny. Do każdego nałożenia pszczół przygotowywano inną bibułę. Bibułę po nasączeniu suszono na wolnym powietrzu. Pszczoły nakładano w następujących odstępach czasu: na świeżo nasączoną bibułę, po 1 i 3 godzinach oraz po 3, 12 i 17 dniach suszenia. Badaniami objęto ogółem pszczoły w 250 szalkach.
strona 147W badaniach szkodliwości żołądkowej jako wskaźnikowy przyjęto poziom śmiertelności pszczół po 72 godzinach od podania syropu skażonego, a w badaniach szkodliwości kontaktowej – po 24 godzinach. Wskaźnik przeżywalności pszczół określano zaś liczbą dni, w ciągu których ginie ich w klateczkach 50%. W celu wyeliminowania wpływu na wyniki naturalnych ubytków pszczół, korzystano w przeliczeniach z wzoru Abbotta:
P = 100(P_o-c) : (100-c)
gdzie: P odpowiada śmiertelności skorygowanej, P_o – śmiertelności obserwowanej i c – śmiertelności stwierdzonej w grupie kontrolnej. Ocenę statystyczną oparto na analizie zmienności, w razie potrzeby dokonując transformacji cechy według wzoru Freemana-Tukey’a (śmiertelność pszczół). W ocenie istotności różnic zastosowano test Duncana, przyjmując poziom wiarygodności 0,05. Różnice istotne symbolizowano literami a-b (nieistotne a-a). Średni poziom śmiertelności pszczół podano w tekście w wartościach rzeczywistych (nie z przeliczenia wartości transformowanych).
WYNIKI
Zachowanie się pszczół grupy kontrolnej stanowiło odniesienie do oceny skutków działania badanych preparatów. Śmiertelne przypadki w tej grupie przyjmowano jako naturalne ubytki. W serii badań toksyczności żołądkowej śmiertelność pszczół w grupie kontrolnej po upływie pierwszej i drugiej doby wynosiła 0,7%, a po trzeciej sięgała 1,7%. Do ubytku 50% obsady klateczek upłynęło 29 dni. Natomiast w szalkach Petry’ego, gdzie oznaczano działanie kontaktowe preparatów, ubytek naturalny po 24 godzinach równał się praktycznie zero.
W każdym przypadku działanie preparatów prowadziło do przekroczenia ubytku naturalnego pszczół. Poziom śmiertelności przypisywany toksycznemu działaniu poszczególnych badanych preparatów był jednak bardzo zróżnicowany. Pszczoły pobierały także różne ilości syropu skażonego, zawsze niższe niż w grupie kontrolnej (tab. 1).
Corsair. Preparat ten poddany do syropu cukrowego w stężeniu 0,015% przyczyniał się nieznacznie i nieistotnie do wzrostu śmiertelności pszczół, po upływie 72 godzin o 2,7%. Zwiększenie jednak stężenia do 0,03% prowadziło do wzrostu śmiertelności o 20,7%, co było już wielkością istotną w analizie statystycznej. Natomiast w działaniu kontaktowym Corsair okazał się wysoce niebezpieczny. Bibuła nasączona 0,015% roztworem tego preparatu jeszcze po 17 dniach suszenia prowadziła w kontakcie do śmierci 40% pszczół (ryc. 1).
Sherpa. Preparat ten cechuje się dość wysoką toksycznością żołądkową. Po wyeliminowaniu ubytków naturalnych ginęło jeszcze po 72 godzinach 23,1% pszczół gdy użyto go w stężeniu 0,015%. Ze zwiększeniem stężenia do 0,03% odsetek ten wzrastał do 41,2%. Natomiast jego szkodliwe działanie kontaktowe
strona 148Tabela 1 Spożycie pokarmu skażonego i przeżywalność pszczół Ingestion of contaminated food and bee survival rate
| Preparat / Formula | Stężenie (%) / Concentration (%) | Spożycie syropu skażonego mg/pszczołę / Ingestion of contaminated syrup (mg/bee) | Śmiertelność pszczół po 72 godzinach (%) / Bee mortality after 72 hr. (%) | Liczba dni do śmierci 50% pszczół / Days to death of 50% of bees |
|---|---|---|---|---|
| Corsair | 0,015 | 45,14 c | 3,0 a | 28,4 c |
| Sherpa | 0,015 | 26,32 b | 24,7 b | 17,3 b |
| Ambusz | 0,015 | 39,69 c | 3,3 a | 26,6 c |
| Ripcord | 0,02 | 18,84 a | 56,7 c | 7,6 a |
| kontrolne / control | 0 | 55,45 d | 1,7 a | 29,0 c |

Ryc.1. Szkodliwość kontaktowa pyretroidów, śmiertelność pszczół po 24 godzinach kontaktu w %) – śmiertelność w grupie kontrolnej = 0. Contact toxicity of pyretroids, honey bee mortality after 24 hr. of contact (%) – mortality in control group = 0.
przez pierwsze dni suszenia bibuły nie było wprawdzie tak radykalne jak preparatu Corsair (śmiertelność na poziomie 80% wobec 95%), ale zachowywał on nadal swoje trujące właściwości, które dopiero po upływie 2 tygodni traciły istotne znaczenie.
strona 149Ambusz. Ten preparat w omawianiu wymaga specjalnego potraktowania. W naszych badaniach okazał się on praktycznie nieszkodliwy dla pszczół w żołądkowym działaniu (śmiertelność 2,7%, brak istotności). Przy zastosowaniu w stężeniu wyższym (0,03%) niż 0,015% ilościowe ubytki pszczół nabierały już cech istotności (śmiertelność 15,3%). Pod względem toksyczności kontaktowej okazał się on najgroźniejszy z opisywanych tutaj pyretroidów, zarówno poziom śmiertelności, jak i długotrwałego utrzymywania się aktywności preparatu. Po 17 dniach od nasączenia bibuły śmiertelność wynosiła jeszcze 60%. Trzeba tutaj jednak wskazać, że toksyczne działanie tego preparatu uzależnione jest od temperatury otoczenia. W późniejszych naszych badaniach (Gromisz Z., Gromisz M. 1992) stwierdziliśmy, że w działaniu żołądkowym Ambusz był groźny dla pszczół w temperaturach niższych (14°C), natomiast w temperaturach wyższych (34°C) praktycznie nie szkodził im. Załamanie toksycznego działania następowało dość gwałtownie gdzieś w przedziale temperatur 24°C – 34°C. W opisywanym tutaj doświadczeniu klateczki z pszczołami przetrzymywane były w cieplarce, która utrzymywała temperaturę na poziomie 26°C.
Ripcord. Ten preparat w działaniu żołądkowym okazał się najgroźniejszy z badanych pyretroidów. Użyty w stężeniu 0,02% powodował w ciągu 72 godzin w ujęciu średnim śmierć 54,7% pszczół, ale w poszczególnych seriach (3 serie) przeciętny poziom śmiertelności był wysoce zróżnicowany (87%, 43%, 31%), w o wiele większym stopniu niż w przypadku pozostałych preparatów. Ten układ wyjaśnia nam pozorną sprzeczność, gdy w tabeli 1 odczytujemy dla tego preparatu, że do śmierci 50 pszczół mija 7,6 dnia. Tego rodzaju wskaźnik dla pszczół grupy kontrolnej jest 3,8 raza większy. W działaniu kontaktowym Ripcord wypadał nieco odmiennie od pozostałych badanych pyretroidów. Generalnie jego szkodliwość była najniższa. Pszczoły naniesione na świeżo nasączoną bibułę nie ginęły w 100%, ale niektóre z nich przeżywały (6%), co było ewenementem w tych badaniach. Już po 2-godzinnym suszeniu bibuły ale aż do 3 dni śmiertelność kontaktujących się z nią pszczół kształtowała się na poziomie około 30%. Przy dalszym wydłużaniu okresu suszenia bibuły groźba zatrucia pszczół traciła cechy istotności, aczkolwiek w czasie do dwóch tygodni nie możemy wykluczyć całkowicie realności zagrożenia.
W tabeli 1 możemy odczytać, że syrop skażony był spożywany w mniejszych ilościach niż syrop czysty. W krańcowym przypadku, jaki wystąpił przy dodatku preparatu Ripcord, spożycie zmalało do 34,0%. W innej serii badań, w której stężenie preparatów w syropie wynosiło 0,03%, otrzymano podobne proporcje w ilości zużytego pokarmu, aczkolwiek pszczoły spożyły go przeciętnie nieco mniej (o 9,6%). W konsekwencji więc dawki preparatu, jakie przypadły na pojedyńczą pszczołę, były większe przy stężeniu 0,03%. Podajemy poniżej te dawki przeliczone na ilość substancji czynnej preparatów oraz odpowiadający im poziom śmiertelności pszczół po 24 godzinach (wyeliminowano ubytki naturalne):
strona 150| permetryna (Corsair) | 1,092 ng | 2,0% |
| 1,717 ng | 19,6% | |
| permetryna (Ambusz) | 1,200 ng | 3,0% |
| 2,038 ng | 15,3% | |
| cypermetryna (Sherpa) | 0,796 ng | 21,0% |
| 1,274 ng | 41,1% | |
| cypermetryna (Ripcord) | 0,304 ng | 46,0% |
| 0,569 ng | 42,7% |
Z praktycznego punktu widzenia jest to dobra ilustracja, jak może niewspółmiernie silnie wzrastać zagrożenie dla pszczół na skutek zwiększania stężenia preparatu w cieczy roboczej. W przypadku permetryny tego rodzaju skuteczność preparatów Corsair i Ambusz kształtuje się dość klarownie i na zbliżonym poziomie: użyte w stężeniu 0,015% praktycznie nie szkodziły pszczołom, natomiast w stężeniu 0,03% stawały się istrotnie groźne. Co do cypermetryny, która już w niższych stężeniach była szkodliwa dla pszczół, nie można było powiązać w sposób prostolinijny wielkości jej dawek ze zmianami poziomu śmiertelności tych owadów. Ogólny rachunek wskazuje na to, że cypermetryna jako składnik preparatu Ripcord działała bardziej toksycznie niż podana pszczołom w preparacie Sherpa. Można tu się dopatrywać zależności synergetycznych, których śladów trudno wykluczyć także w relacji wzajemnej preparatów Corsair i Ambusz.
We wszystkich kombinacjach doświadczalnych syrop skażony był spożywany w znacznie mniejszych ilościach niż syrop czysty w grupach kontrolnych. Był on zatem dla pszczół mniej atrakcyjny, co wskazuje między innymi na właściwości repelencyjne preparatów. W naszym doświadczeniu występowanie tej cechy można wiązać jedynie z preparatami Corsair i Ambusz, które w niższym stężeniu nie przedstawiały istotnego zagrożenia pszczołom. Natomiast źródła tendencji hamujących spożywanie syropu skażonego preparatem Sherpa i Ambusz trzeba w pierwszym rzędzie upatrywać w ich dość wysokim działaniu toksycznym. W serii badań preparatów w stężeniu 0,015% (Ripcord 0,02%) w grupie kontrolnej spożycie syropu czystego wynosiło 55,45 mg w przeliczeniu na jedną pszczołę, a przy stężeniu 0,03% – 61,37 mg. Natomiast wskaźniki spożycia odpowiadające badanym preparatom były następujące:
| 0,015% | 0,03% | |
|---|---|---|
| Corsair | 81,4% | 57,8% |
| Sherpa | 47,5% | 34,8% |
| Ambusz | 71,6% | 54,9% |
| Ripcord | 34,0% | 38,4% |
WNIOSKI
Z badanych laboratoryjnie w temperaturze 26°C pyretroidów preparaty Sherpa i Ripcord wykazywały dość wysokie działanie toksyczne żołądkowe dla pszczół, natomiast preparaty Corsair i Ambusz użyte w niższym stężeniu (0,015%) były praktycznie nieszkodliwe. W każdym przypadku zwiększanie stężenia preparatów prowadziło do silnego wzrostu śmiertelności pszczół. Należy zatem w warunkach polowych unikać używania cieczy roboczej o zbyt wysokim stężeniu preparatów.
Toksyczne działanie kontaktowe wszystkich badanych pyretroidów utrzymywało się na wysokim poziomie poprzez 2 tygodnie, po czym w różnym stopniu traciły one tę cechę. Po upływie 17 dni preparaty Ambusz i Corsair wywoływały jednak nadal wysoką śmiertelność pszczół. Preparat Ripcord natomiast wyróżniał się najszybszą utratą właściwości toksycznych, które już po upływie 2 tygodni wyraźnie się załamywała. W praktyce rolniczej powinno się zwracać uwagę na te własciwości badanych pyretroidów, gdyż mogą one istotnie zmieniać stopień zagrożenia dla pszczół.
LITERATURA
Boczek J., Davis R. (1987): Wpływ subletalnych dawek pestycydów na oawdy. Wiad.Ent. 7(1-2):39-44.
Fries I., Wibran K. (1987): Effects on honeybee coloies following application of the pyrethroids cypermethrin and PP 321 in flowering oilseed rape. Am.Bee J. 127(4):266-269.
Gromisz Z. (1991): Wpływ temperatury na działanie preparatu Decis na pszczoły. Pszczeln.Zesz.Nauk. 35:63-68.
Gromisz Z., Gromisz M. (1980): Szkodliwość pestycydu Ambusz i Zolone w stosunku do pszczół różnych ras. Pszczeln.Zesz.Nauk. 24:61-67.
Gromisz Z., Gromisz M. (1992): Wpływ temperatury na szkodliwe działanie dla pszczół preparatu Ambusz. Pszczeln.Zesz.Nauk. 36:20-25.
Rieth J.P., Levin M.D. (1987): The pyrethroid insecticyde hazard to honey bees. Am.Bee J. 127(11):789-790.
Wilkaniec Z. (1980): Toksyczność niektórych pestycydów dla pszczół w badaniach laboratoryjnych. Rocz.AR Pozn. 70:147-151.
Wilkaniec Z., Wójtowski F. (1979): Z badań nad szkodliwością niektórych insektycydów dla pszczoły miodnej. Materiały IX Sesji Naukowej Instytutu Ochrony Roślin, Poznań, s. 103-114.
strona 152SOME LABORATORY INVESTIGATIONS INTO THE TOXICITY OF CERTAIN PYRETROIDS TO THE HONEY BEE
Zofia Gromisz, Michał Gromisz
Summary
The investigations included four pyretroid formulas containing permetrin and cipermetrin. Gastric and contact toxicities at an ambient temperature of 26°C were examined. The addition of 0,015% of the formulas (Ripcord added at 0,02%) to the syrup caused the following bee losses: Corsair – 2,7%, Sherpa 23,1%, Ambusz – 2,7%, Ripcord – 53,7%. When used at a higher concentration (0,03%) all formulas caused a heavy mortality rate of the treated bees. Contact toxicity of all formulas was very high and persistent. Loss of toxicity on the surface of filter paper soaked with a pyretroid was fastest for Ripcord (after 2 wks) and then for Sherpa (18% of bees died after 17 days). The mortality rates after 17 days for Corsair and Ambush were as high as 40 and 60%, respectively.
Keywords: pyretroids, honey bee, toxicity.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 149: „54,7%” → 53,7%
- s. 149: „pojedyńczą” → pojedynczą
- s. 150: „istrotnie” → istotnie
- s. 151: „własciwości” → właściwości
- s. 151, literatura: „oawdy” → owady
- s. 151, literatura: „coloies” → colonies
- s. 151, literatura: „insecticyde” → insecticide
- s. 152, streszczenie: „PYRETROIDS” → PYRETHROIDS
- s. 152, streszczenie, 2×: „pyretroid” → pyrethroid
- s. 152, streszczenie: „permetrin” → permethrin
- s. 152, streszczenie: „cipermetrin” → cypermethrin
