ROŚLINY WSKAŹNIKOWE DLA TRZMIELI (BOMBUS LATR.) DŁUGO- I ŚREDNIOJĘZYCZKOWYCH

tekst: Andrzej Ruszkowski

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XLII, 1998 — Andrzej Ruszkowski

strona 333

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XLII, Nr 1 1998

Andrzej Ruszkowski

Instytut Sadownictwa i Kwiaciarstwa, Oddział Pszczelnictwa, ul. Kazimierska 2, 24-100 Puławy

Streszczenie

Na podstawie badań własnych i literatury ustalono rośliny wskaźnikowe (czyli takie, na których dany gatunek trzmiela występuje najchętniej) dla 5 gatunków trzmieli długojęzyczkowych i 10 średniojęzyczkowych.

Miarodajne obserwacje nad występowaniem tych gatunków trzmieli można prowadzić od czerwca (nad B. hortorum L., B. pascuorum Scop. i B. ruderarius Müll. już od maja) do września.

Dla stwierdzenia, czy dany gatunek trzmiela występuje w jakiejś okolicy, wystarczy przeprowadzić dokładne obserwacje na kilku gatunkach jego głównych roślin wskaźnikowych.

Słowa kluczowe: Bombus, monitoring, roślina wskaźnikowa, zoogeografia.

WPROWADZENIE

Trzmiele odgrywają ogromną rolę w biocenozach naturalnych i w kształtowanych przez człowieka agrocenozach, zapylając wiele cennych roślin użytkowych, a także umożliwiając przetrwanie wielu gatunkom roślin zagrożonych wyginięciem. Dlatego znajomość rozsiedlenia i liczebności poszczególnych gatunków trzmieli jest ogromnie ważna zarówno dla rolnictwa jak i dla ochrony przyrody.

Zapylaczami roślin o szczególnie głęboko położonym nektarze (np. wyka i koniczyna czerwona) są przede wszystkim trzmiele długojęzyczkowe z podrodzajów Megabombus i Subterraneobombus. Dla rejonizacji upraw tych roślin szczególnie ważną więc jest znajomość rozsiedlenia tych właśnie gatunków trzmieli. Metody badania ogólnej liczebności trzmieli i innych pszczół (Apoidea) zostały opracowane (Dylewska i in. 1970, Banaszak 1980 i 1991) i wypróbowane w szerokiej praktyce (m. in.: Sowa i in. 1970, 1983; Biliński i in. 1992). Opracowano również metody ustalania dominacji poszczególnych gatunków (Ruszkowski i in. 1997abc) i porównywania składów gatunkowych w różnych miejscowościach i rejonach (Ruszkowski 1968; Ruszkowski, Biliński 1968). Obecna praca dotyczy problemu roślin wskaźnikowych dla trzmieli – czyli takich roślin, które dany gatunek trzmiela odwiedza najchętniej. Rośliny te mogą posłużyć

strona 334

przy badaniach jakościowych fauny trzmieli. Dla ustalenia czy interesujący nas gatunek trzmiela występuje w danej okolicy, należałoby obserwacje skoncentrować na tych właśnie kilku głównych roślinach wskaźnikowych, a dopiero w ich braku na innych.

METODYKA

Listę roślin wskaźnikowych dla poszczególnych gatunków trzmieli oparłem na procentowym udziale danego gatunku trzmiela w oblocie poszczególnych gatunków roślin we “wzorcu składu gatunkowego trzmieli” (Ruszkowski i in. 1997abc, a częściowo też Ruszkowski i in. 1998) – za rośliny wskaźnikowe uważając te, w oblocie których dany gatunek trzmiela stanowił co najmniej 50% (jedynie wiosną i jesienią, lub dla rzadkich gatunków trzmieli uwzględniłem także i niższe procenty). Za główne zaś rośliny wskaźnikowe uznałem te, gdzie udział procentowy danego trzmiela w oblocie był najwyższy. Dla każdego miesiąca ustalałem rośliny wskaźnikowe osobno. Listę tę uzupełniłem również głównymi roślinami pokarmowymi (już bez podziału na miesiące) podawanymi dla danego gatunku trzmiela w literaturze (Ruszkowski 1969ab, 1970, 1974; Ruszkowski, Biliński 1970, 1995; Ruszkowski, Żak 1969). Obecna publikacja obejmuje rośliny wskaźnikowe dla 15 gatunków trzmieli długo- i średniojęzyczkowych.

WYNIKI

Rośliny wskaźnikowe dla trzmieli długojęzyczkowych podano w tab. 1. Dla Bombus hortorum (L.) i B. ruderatus (F.) głównymi roślinami wskaźnikowymi są: w maju – Lamium maculatum i L. album; w lecie – Delphinium, Consolida, Vicia faba, V. sepium, V. villosa, V. cracca, Digitalis purpurea, Salvia glutinosa, Tropaeolum, Prunella grandiflora, Trifolium pratense; we wrześniu – Salvia glutinosa i Galeopsis; w październiku – Helianthus annuus.

Dla B. subterraneus (L.), B. distinguendus Mor. i B. fragrans (Pall.) – rośliną wskaźnikową wydaje się być głównie Trifolium pratense, ale obok niej także dla B. subterraneus – Lamium, Anchusa, Leonurus, Salvia verticillata, Medicago; a dla B. distinguendus – Lathyrus, Alectorolophus, Lythrum, Leontodon, Carduus i Centaurea. Gatunki te należy obserwować głównie od czerwca do września, pamiętając, że liczebność ich bardzo się waha w poszczególnych latach.

Pozostałe z omawianych tu gatunków trzmieli należą do średniojęzyczkowych.

strona 335

B. pascuorum Scop. (tab. 2) należy szukać w kwietniu głównie na Pulsatilla, Pulmonaria i Lathyrus vernus; w maju – na Lamium, Galeobdolon, Pulmonaria, Ribes nigrum i Vaccinium myrtillus; w czerwcu – na Trifolium pratense i Anchusa; od lipca do września – głównie na Trifolium pratense, Cerinthe, Lamium album, Ballota, Dracocephalum, Anchusa, Lavandula, ale także i na Medicago, Melampyrum pratense, Vicia cracca, Dahlia, Betonica, Zinnia, Galeopsis, Impatiens glandulifera, Linaria, Centaurea; w październiku – na Lamium album i Aster. Obserwacje monitoringowe w kwietniu i październiku mogą jednak nie być miarodajne.

Dla B. muscorum (F.) roślinami wskaźnikowymi są Trifolium pratense (głównie), Lamium album, Knautia, Succisa, Anthyllis, Vicia, Taraxacum, Carduus, Centaurea i Lycium; dla B. humilis (Ill.) – Trifolium pratense (głównie), Medicago, Lathyrus, Echium, Dahlia i Salvia pratensis (tab. 2); dla B. ruderarius (Müll.): w maju – Lamium album, Glechoma i Geum rivale; w czerwcu – Leonurus i Phlomis; w lipcu i sierpniu – Helianthus, Onobrychis i Trifolium pratense (tab. 3); dla B. veteranus (F.) – Trifolium pratense (głównie), T. repens, Centaurea, Carduus, Taraxacum, Knautia, Succisa, Lathyrus, Stachys silvatica i S. palustris (tab. 3); dla B. pomorum Panz. – Trifolium pratense (głównie), Vicia, Anchusa, Echium i Centaurea (tab. 3); dla B. sylvarum (L.) – Trifolium pratense, Vicia villosa, V. faba i Lamium album; dla B. confusus (Schenck) – Ajuga, Lamium, Trifolium pratense, Centaurea i Calluna (tab. 4); dla B. schrencki Mor. – Geum i Calluna; dla B. maculidorsis (Skor.) – Trifolium (zwłaszcza T. pratense); dla B. laesus Mor. – Medicago (tab. 4).

Rośliny wskaźnikowe podane w tab. 4 (z wyjątkiem B. sylvarum) należy traktować tylko orientacyjnie, ponieważ o tych gatunkach trzmieli mamy jeszcze zbyt mało danych.

WNIOSKI

  1. Istnieją dla poszczególnych gatunków trzmieli długo- i średniojęzyczkowych ustalone wskaźnikowe gatunki roślin, które obserwując można ustalić, czy dany gatunek trzmiela występuje w badanej okolicy.
  1. Obserwacje takie należy przeprowadzać w okresie od czerwca do września – a w wypadku Bombus hortorum (L.), B. pascuorum Scop. i B. ruderarius (Müll.), także i w maju.
  1. Dla ustalenia, czy dany gatunek trzmiela występuje na badanym terenie, wystarczy przeprowadzić dokładne obserwacje na kilku gatunkach jego głównych roślin pokarmowych (kwitnących w danym miesiącu) – oczywiście przy odpowiedniej pogodzie.
strona 336

Tabela 1

Rośliny wskaźnikowe dla trzmiela ogrodowego, złotopasego, ozdobnego i paskowanego Monitoring plants for Bombus hortorum (L.), B. ruderatus (F.), B. distinguendus Mor. and B. subterraneus (L.)

Gatunek rośliny – Plant species IV V VI VII VIII IX X H^4 I^5 U^6
Hyacinthus orientalis L. 14 – – – – – – – – –
Corydalis solida Sm. 12 – – – – – – – – –
Lamium maculatum L. – 79 17 – – – – M^2 – –
Weigela – 42 33 – – – – – – –
Ribes aureum Pursh. – 35 – – – – – – – –
Pulmonaria obscura Dum. – 30 – – – – – M – –
Galeobdolon luteum Huds. – 29 – – – – – – – –
Lamium album L. – 24 14 15 – – 10 G – M
Delphinium hybridum hort. – – 98 95 84 – – M – –
Digitalis purpurea L. – – 88 81 – – – – – –
Nepeta grandiflora M.B. – – 61 – – – – – – –
Salvia officinalis L. – – 58 – – – – – – –
Consolida ajacis (L.) Schur. – – – 97 – – – M – –
Salvia glutinosa L. – – – 95 89 94 – – – –
Tropaeolum maius L. – – – 90 – – – – – –
Prunella grandiflora Jacq. – – – 82 – – – – – –
Stachys silvatica L. – – 16 81 – – – M – –
Linaria vulgaris (L.) Mill. – – – 52 – – – M – –
Antirrhinum maius L. – – – 51 30 17 11 – – –
Galeopsis pubescens Bess. – – – – 65 82 – M – –
Trifolium pratense L. – – 27 35 37 47 10 G G G^7
Impatiens glandulifera Royle – – – – – 17 – – – –
Helianthus annuus L. – – – – – – 43 – – –
Pulmonaria officinalis L. +^3 + – – – – – M – –
Primula elatior (L.) Grufb. + + – – – – – M – –
Primula denticulata Sm. + + – – – – – M – –
Vicia faba L. – + + + – – – G – –
Vicia sepium L. – + + + – – – G – –
Alectorolophus glaber (Lam.) Beck. – + + + – – – – M –
Anchusa officinalis L. – + + + + + + – – M
Lathyrus pratensis L. – – + + – – – – M –
Vicia villosa Roth. – – + + + – – G – –
strona 337

Ciąg dalszy tabeli 1. W druku tabela biegnie dalej bez powtórzonej główki — pierwszy wiersz strony to od razu Vicia cracca L. Główkę poniżej powtórzono tylko dlatego, że wymaga jej składnia tabeli Markdown.

Gatunek rośliny – Plant species IV V VI VII VIII IX X H^4 I^5 U^6
Vicia cracca L. [?] – + + + – – G – –
Consolida regalis S. F. Gray – – + + + – – M – –
Salvia verticillata L. – – + + + – – – – M
Medicago media Pers. – – + + + – – – – M
Leonurus cardiaca L. – – + + + + – – – M
Echium vulgare L. – – + + + + + M – –
Galeopsis tetrahit L. – – + + + + + M – –
Leontodon autumnalis L. – – + + + + + – M –
Delphinium elatum L. – – – + + – – M – –
Cirsium – – – + + – – M – –
Lythrum salicaria L. – – – + + – – – M –
Centaurea phrygia L. – – – + + – – – M –
Stachys palustris L. – – – + + + – M – –
Aconitum callibotryon Rchb. – – – + + + – M – –
Carduus – – – + + + – – M –

Odnośniki – Notes:

^1 Procentowy udział danego gatunku trzmiela w składzie wzorcowym (Ruszkowski i in. 1997abcde)

  • Per cent of this bumble bee species in the standard percentage (Ruszkowski et al. 1997abcde)

^2 G – roślina najchętniej oblatywana – the most willingly visited plant species M – roślina bardzo chętnie oblatywana – the very willingly visited plant species m – roślina chętnie oblatywana – the willingly visited plant species

^3 Okres kwitnienia danej rośliny Blooming period of the plant species

^4 H – Bombus hortorum (L.) – trzmiel ogrodowy + B. ruderatus (F.) – t. złotopasy (Ruszkowski, Żak 1969)

^5 I – B. distinguendus Mor. – t. ozdobny (Ruszkowski 1969b)

^6 U – B. subterraneus (L.) – t. paskowany (Ruszkowski 1969b)

^7 także B. fragrans Pall. – t. olbrzymi – also B. fragrans Pall. (Ruszkowski 1969b)

strona 338

Tabela 2

Rośliny wskaźnikowe dla trzmiela rudego, żółtego i zmiennego. Monitoring plants for Bombus pascuorum Scop., B. muscorum (F.) and B. humilis (Ill.)

Gatunek rośliny – Plant species IV V VI VII VIII IX X A^4 M^5 V^6
Pulsatilla vulgaris Mill. 59 – – – – – – – – –
Pulmonaria obscura Dum. 41 48 – – – – – m^2 – m
Salix 21 – – – – – – – – –
Corydalis solida Sm. 14 – – – – – – – – –
Ribes nigrum L. 14 52 – – – – – – – –
Ribes grossularia L. 14 13 – – – – – – – –
Lamium purpureum L. – 91 – – – – – – – –
Lamium maculatum L. – 60 37 – – – – m – –
Lamium album L. – 51 34 45 76 90 60 M M –
Galeobdolon luteum Huds. – 50 – – – – – m – –
Anchusa officinalis L. – – 68 57 51 84 – m – –
Trifolium pratense L. – – 59 59 61 100 24 M G G
Chamaenerion angustifolium L. – – 45 12 – – – m – –
Salvia pratensis L. – – 44 – – – – – – M
Medicago media Pers.^7 – – 42 52 23 – – m – M
Cerinthe minor L. – – 41 100 100 55 – – – –
Anthyllis vulneraria L. – – 36 – – – – – M –
Ballota nigra L. – – – 90 63 100 – m – –
Melampyrum pratense L. – – – 68 54 – – M – –
Vicia cracca L. – – – 67 – – – m – –
Dracocephalum moldavicum L. – – – 65 73 64 – – – –
Dahlia pinnata Cav. – – – 58 56 66 14 – – M
Betonica officinalis L. – – – 55 – – – m – –
Zinnia elegans Jacq. – – – – 67 40 – – – –
Galeopsis pubescens Bess. – – – – 60 15 – – – –
Impatiens glandulifera Royle – – – – 52 61 – – – –
Linaria vulgaris (L.) Mill. – – – 39 51 – – m – –
Stachys recta L. – – – – 50 – – – – –
Lavandula officinalis Chaix. – – – – – 75 – – – –
Centaurea rhenana Bor. – – – 14 12 64 – – – –
Gaillardia aristata Pursh. – – 17 20 – – 22 – – –
Cosmos bipinnatus Cav. – – – 14 13 14 22 – – –
Aster novi-belgii L.^8 – – – – – – 41 – – –
strona 339

Ciąg dalszy tabeli 2. W druku tabela biegnie dalej bez powtórzonej główki — pierwszy wiersz strony to od razu Lathyrus vernus (L.) Bernh. Główkę poniżej powtórzono tylko ze względu na składnię tabeli Markdown.

Gatunek rośliny – Plant species IV V VI VII VIII IX X A^4 M^5 V^6
Lathyrus vernus (L.) Bernh. +^3 + – – – – – M – –
Vaccinium myrtillus L. + + + – – – – M – –
Taraxacum officinale Web. – + + – – – – – M –
Vicia sepium L. – + + + – – – M – –
Trifolium repens L. – + + + + + – M – –
Knautia arvensis (L.) Coult. – + + + + + – – M –
Lathyrus pratensis L. – – + + – – – M – M
Vicia – – + + – – – – M –
Lycium halimifolium Mill. – – + + – – – – M –
Echium vulgare L. – – + + + + + M – M
Cirsium lanceolatum (L.) Scop. – – – + + – – M – –
Succisa pratensis Moench – – – + + + – – M –
Carduus crispus L. – – – + + + – – M –
Centaurea – – – + + + – – M –
Cirsium arvense (L.) Scop. – – – + + + + M – –
Calluna vulgaris (L.) Salisb. – – – – + + – – M –

Odnośniki – Notes:

^1-3 jak w tab. 1 – as in the table 1

^4 A – Bombus pascuorum Scop. – trzmiel rudy (Ruszkowski 1969a)

^5 M – B. muscorum (F.) – t. żółty (Ruszkowski 1974)

^6 V – B. humilis (Ill.) – t. zmienny (Ruszkowski, Biliński 1995)

^7 + M. sativa L. + M. falcata L.

^8 + A. novae-angliae L.

Tabela 3

Rośliny wskaźnikowe dla trzmiela rudonogiego, szarego i rdzawoodwłokowego Monitoring plants for Bombus ruderarius Müll., B. veteranus (F.) and B. pomorum Panz.

Gatunek rośliny – Plant species V VI VII VIII IX X D^4 E^5 P^6
Lamium album L. 45 24 27 – – – M^2 – –
Glechoma hederacea L. 24 – – – – – – – –
Caragana arborescens Lam. 19 – – – – – m – –
Symphytum officinale L. 16 – – – – – – – –
Lupinus polyphyllus Ldl. 12 14 11 – – – – – –
Leonurus cardiaca L. – 62 31 – – – m – –
Phlomis tuberosa L. – 35 – – – – – – –
Onobrychis viciaefolia Scop. – 28 38 35 22 – – – –
Trifolium pratense L. – 28 28 22 27 24 G G G
Lotus corniculatus L. – 28 15 – – – M – –
Anchusa officinalis L. – 22 21 18 – – m – M
strona 340

Ciąg dalszy tabeli 3. W druku na tej stronie główka tabeli jest powtórzona (inaczej niż w tab. 1 i 2).

Gatunek rośliny – Plant species V VI VII VIII IX X D^4 E^5 P^6
Stachys recta L. – 21 35 25 – – m – –
Helianthus annuus L. – – 45 – – – – – –
Vicia cracca L. – – 27 – – – m – –
Lavandula officinalis Chaix. – – 23 14 – – – – –
Echium vulgare L. – 15 20 15 – – – – M
Ballota nigra L. – – – 17 – – m – –
Geum rivale L. + + M – –
Taraxacum officinale Web. + + – M –
Vicia sepium L. + + + M – –
Knautia arvensis (L.) Coult. + + + + + M M –
Centaurea cyanus L. + + + + + – M –
Trifolium repens L. + + + + + – M –
Lamium maculatum L. + + + + + + M – –
Lathyrus pratensis L. + + M M –
Vicia + + – – M
Medicago media Pers. + + + M – –
Centaurea jacea L. + + + + – M –
Stachys silvatica L. + + + + – M –
Centaurea phrygia L. + + – M –
Centaurea scabiosa L. + + + M M –
Carduus crispus L. + + + – M –
Stachys palustris L. + + + – M –
Succisa pratensis Moench + + + – M –
Centaurea + + + – – M

Odnośniki – Notes:

^1-3 jak w tab. 1 – as in the table 1

^4 D – Bombus ruderarius (Müll.) – trzmiel rudonogi (Ruszkowski 1970)

^5 E – B. veteranus (F.) – t. szary (Ruszkowski 1970)

^6 P – B. pomorum Panz. – t. rdzawoodwłokowy (Ruszkowski, Biliński 1970)

strona 341

Tabela 4

Rośliny wskaźnikowe dla trzmiela rudo-szarego, czarnopaskowanego, wielkookiego, czarnogrzbieta i stepowego Monitoring plants for Bombus sylvarum (L.), B. schrencki Mor., B. confusus (Schenck) and B. maculidorsis (Skor.)

Gatunek rośliny Plant species V VI VII VIII IX S^4 Sch^5 C^6 Mc^7 Le^8
Vicia villosa Roth. – 57 11 – – M^2 – – – –
Trifolium pratense L. – 30 31 35 17 G – G M –
Phlomis tuberosa L. – 13 – – – – – – – –
Lathyrus silvestris L. – – 20 – – m – – – –
Dracocephalum moldavicum L. – – 13 – – – – – – –
Prunella vulgaris L. – – 13 – – – – – – –
Leonurus cardiaca L. – – 12 – – – – – – –
Anchusa officinalis L. – – 11 17 – m – – – –
Teucrium scorodonia L. – – – 14 – – – – – –
Ballota nigra L. – – – 12 – m – – – –
Lamium album L. – – – – 33 – – – – –
Geum +^3 + – – – – M – – –
Ajuga reptans L + + – – – – – M – –
Vicia faba L. + + + – – M – – – –
Lamium + + + + + – – M – –
Medicago media Pers. – + + + – M – – – M
Vicia cracca L. – + + + – M – – – –
Centaurea jacea L. – + + + + – – M – –
Calluna vulgaris (L.) Salisb. – – – + + – M M – –

Odnośniki – Notes:

^1-3 jak w tab. 1 – as in the table 1

^4 Bombus sylvarum (L.) – trzmiel rudoszary (Ruszkowski 1970)

^5 B. schrencki Mor. – t. czarnopaskowany (Ruszkowski, Biliński 1995)

^6 B. confusus (Schenck) – t. wielkooki (Ruszkowski, Biliński 1995)

^7 B. maculidorsis (Skor.) – t. grzbietoplam (Ruszkowski 1974)

^8 B. laesus Mor. – t. stepowy (Ruszkowski, Biliński 1995)

strona 342

LITERATURA

Banaszak J. (1980) – Studies on methods of censusing the numbers of bees (Hymenoptera, Apoidea). Pol. Ecol. Stud., 6(2):355-366.

Banaszak J. (1991) – Metody określania liczebności pszczół (Hymenoptera, Apoidea). Wiad. Entomol., 10(2):113-119.

Biliński M., Sowa S., Kosior A. (1992) – Density of pollinating insects on red clover in Poland. Natural Resources of wild bees in Poland, Bydgoszcz:93-99.

Dylewska M., Ruszkowski A., Jabłoński B., Biliński M., Sowa S., Wrona S. (1970) – Badania nad metodami określania liczebności owadów zapylających na plantacjach lucerny nasiennej. Wiad. Ekol., 16(3):232-245.

Ruszkowski A. (1968) – Oblot lucerny przez trzmiele. Pam. Puł., 31:189-199.

Ruszkowski A. (1969a) – Rośliny pokarmowe trzmiela rudego – Bombus agrorum (F.) i jego znaczenie gospodarcze. Pam. Puł., 37:385-409.

Ruszkowski A. (1969b) – Rośliny pokarmowe i znaczenie gospodarcze trzmieli z podrodzaju Subterraneobombus Vogt. Pam. Puł., 37:411-428.

Ruszkowski A. (1970) – Rośliny pokarmowe i znaczenie gospodarcze trzmiela rudoszarego – Bombus silvarum (L.), szarego – B. equestris (F.) i rudonogiego – B. ruderarius (Müll.). Pam. Puł., supl. 37:3-32.

Ruszkowski A. (1974) – Rośliny pokarmowe i znaczenie gospodarcze niektórych trzmieli z podrodzaju Agrobombus Vogt. Pam. Puł., supl. 58:5-26.

Ruszkowski A., Biliński M. (1968) – Skład gatunkowy trzmieli oblatujących rośliny różowate i skalnicowate. Pszczeln. Zesz. Nauk., 12(1-2):43-66.

Ruszkowski A., Biliński M. (1970) – Rośliny pokarmowe i znaczenie gospodarcze trzmieli z podrodzajów Pomobombus Vogt i Confusibombus Ball. Pam. Puł., supl. 37:33-42.

Ruszkowski A., Biliński M. (1995) – Rośliny pokarmowe i znaczenie gospodarcze trzmieli górskich, leśnych i niektórych innych. Biuletyn Ekologiczny, Karniowice, 4:14-54.

Ruszkowski A., Biliński M., Gosek J., Kaczmarska K. (1998) – Ocena składu gatunkowego trzmieli (Bombus Latr.) w różnych miejscowościach metodą porównywania ze składem wzorcowym. Pszczeln. Zesz. Nauk., 42(1):355-369.

Ruszkowski A., Zadura M., Biliński M., Gosek J., Kaczmarska K. (1997a) – Wiosenny wzorzec składu gatunkowego trzmieli (Bombus Latr.) na różnych roślinach. Pszczeln. Zesz. Nauk., 41:43-5

strona 343

Ruszkowski A. Zadura., Biliński M., Gosek J., Kaczmarska K., Wojdaszka J. (1997b) – Letni wzorzec składu gatunkowego trzmieli (Bombus Latr.) na różnych roślinach. Pszczeln. Zesz. Nauk., 41:53-62.

Ruszkowski A., Zadura M., Gosek J., Biliński M., Kaczmarska K. (1997c) – Jesienny wzorzec składu gatunkowego trzmieli (Bombus Latr.) na różnych roślinach. Pszczeln. Zesz. Nauk., 41:63-76.

Ruszkowski A., Żak B. (1969) – Rośliny pokarmowe i znaczenie gospodarcze trzmieli z podrodzaju Hortobombus Vogt. Pam. Puł., 37:359-384.

Sowa S., Ruszkowski A., Biliński M., Kosior A. (1974) – Liczebność i skład gatunkowy owadów zapylających koniczynę czerwoną w niektórych rejonach Polski w latach 1972 i 1973. Wstępne wyniki badań nad nasiennictwem koniczyny czerwonej. Puławy IUNG:17-19.

Sowa S., Ruszkowski A., Biliński M., Kosior A. (1983) – Liczebność i skład gatunkowy owadów zapylających koniczynę czerwoną (Trifolium pratense L.) w Polsce w latach 1972-1975. Biul. Inst. Hod. Aklimat. Rośl., 151:147-162.

Szafer W., Kulczyński S., Pawłowski B. (1969) – Rośliny polskie. Warszawa.

INDICATOR PLANTS FOR LONG-TONGUED AND MIDDLE-TONGUED BUMBLE-BEE (Bombus LATR.)

Andrzej Ruszkowski

Summary

There were stated indicator plants (the plants which were most willingly visited by a certain bumble-bee species) for 5 species of long-tongued (B. hortorum L., B. ruderatus F., B. subterraneus L., B. distinguendus Mor., B. fragrans Pall.) and for 10 species of middle-tongued bumble-bees (B. pascuorum Scop., B. muscorum F., B. ruderarius Müll., B. veteranus F., B. pomorum Panz., B. sylvarum L., B. confusus Schenck, B. schrencki Mor., B. maculidorsis Skor., B. laesus Mor.) based on own investigations and on literature.

The competent observations on the appearance and on the frequency of these bumble-bee species will be made since June (for B. hortorum L., B. pascuorum Scop. and B. ruderarius Müll. almost for May) to September. For the confirmation wheather a certain bumble-bee species appears in the investigated locality, it will be sufficient to make the accurate observations on a few species of its main indicator plants.

Keywords: bumble-bee, monitoring, indicator plant, zoogeography.


Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 343, streszczenie: „wheather” → whether

Podobne wpisy