OCENA SKŁADU GATUNKOWEGO TRZMIELI (BOMBUS LATR.) W RÓŻNYCH MIEJSCOWOŚCIACH METODĄ PORÓWNYWANIA ZE SKŁADEM WZORCOWYM

tekst: Andrzej Ruszkowski, Mieczysław Biliński, Janina Gosek, Krystyna Kaczmarska

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XLII, 1998 — Andrzej Ruszkowski, Mieczysław Biliński, Janina Gosek, Krystyna Kaczmarska

strona 355

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XLII, Nr 1 1998

Andrzej Ruszkowski, Mieczysław Biliński, Janina Gosek, Krystyna Kaczmarska

Instytut Sadownictwa i Kwiaciarstwa, Oddział Pszczelnictwa, ul. Kazimierska 2, 24-100 Puławy

Streszczenie

Porównano składy gatunkowe trzmieli na różnych roślinach w 15 miejscowościach okolic Puław, oraz w 11 z innych rejonów Polski, ze składem wzorcowym z parku puławskiego. Stwierdzono, że we wszystkich miejscowościach okolic Puław rzadszym był (niż w parku) Bombus hypnorum (L.), a zwykle także B. pascuorum Scop. i B. ruderarius (Müll.), częstszym zaś prawie zawsze B. terrestris (L.) i B. lucorum (L.) i w połowie wypadków B. lapidarius (L.), co świadczy o uboższej florze niż w parku. Na większości pozostałych terenów stwierdzono dominację Bombus terrestris (L.), B. lucorum (L.) i B. lapidarius (L.), a mniejszy niż w Puławach udział gatunków związanych z krzewami – jak B. pascuorum Scop. lub starymi drzewami – jak B. hypnorum (L.). Okazało się więc, że zastosowana metoda porównywania składów gatunkowych pozwala na uzyskanie orientacyjnych informacji o tym, jakie gatunki trzmieli dominują w badanej miejscowości, co może stanowić wskazówkę odnośnie rejonizacji upraw zapylanych przez poszczególne gatunki trzmieli.

Słowa kluczowe: trzmiel, zoogeografia, rejonizacja, zapylanie.

WPROWADZENIE I METODYKA

Po opracowaniu wzorców składu gatunkowego trzmieli na różnych roślinach w okolicach parku pałacowego w Puławach w latach 1961-1967 (R u s z k o w s k i i in. 1997abc), podjęliśmy obecnie próbę oceny dominacji gatunkowej trzmieli w 7 miejscowościach okolic Puław, leżących na wschód od Wisły (tab. 1-2):

  1. Puławy-Kępa – około 500 m od parku na zachód – w dolinie Wisły (lata 1961-1962),
  2. Puławy-Górna Niwa – 3 km na wschód od parku (lata 1967-1990),
  3. Ruda Las – 3 km na północny-wschód (1962 r.),
  4. Las Włostowicki – 4 km na południowy-wschód (1986 r.),
  5. Parchatka – 6 km na południe (1984 r.),
strona 356
  1. Kazimierz Dolny – 14 km na południe (1964 r. i 1986 r.),
  2. Gołąb-Kolonia – 15 km na północ (lata 1987-1989);

a także w 19 innych miejscowościach, z których 8 leżało w okolicach Puław, ale na zachód od Wisły (Góra Puławska, Jaroszyn, Bronowice, Łęka, Sadłowice, Trzcianki, Wojszyn, Janowiec – tab. 4), 3 w południowej Polsce (Wrocław, Oborniki Śląskie i Plebańska Góra pow. Myślenice – tab. 5), 1 w woj. chełmskim (Surhów – tab. 5), 1 w woj. radomskim (połączony skład z pow. Lipsko – tab. 5), 4 na Pomorzu Wschodnim (Sobieszewo, Górki Wschodnie, Świbno i Wiślinka – tab. 6), 2 na Pomorzu Zachodnim (Lubanowo i Międzyzdroje – tab. 6).

Chodziło nam tu o sprawdzenie, czy znając skład gatunkowy trzmieli na kilku roślinach w danej miejscowości możliwą jest ocena, które gatunki trzmieli silniej dominują w tej miejscowości niż w miejscowości wzorcowej, a które słabiej. Pozwoliłoby to na uzyskanie orientacyjnych danych o ogólnym składzie gatunkowym trzmieli w badanej miejscowości i o tym, które gatunki są tam dominującymi.

Informacja taka może mieć znaczenie praktyczne dla rejonizacji upraw nasiennych i owocowych, zapylanych przez poszczególne gatunki trzmieli.

Praca ta ma więc przede wszystkim charakter metodyczny.

Skład gatunkowy trzmieli w Puławach przyjęliśmy dlatego za wzorzec, że tylko w tej miejscowości trzmiele były badane na tylu gatunkach roślin i przez tyle lat, oraz, że okolice parku pałacowego miały w tych latach stosunkowo bogatą faunę trzmieli.

WYNIKI

Skład gatunkowy trzmieli we wszystkich badanych miejscowościach okolic Puław leżących na wschód od Wisły (tab. 1-3) bardzo odbiegał od składu wzorcowego (R u s z k o w s k i i in. 1997abc), co wynikało niewątpliwie z dużo uboższej flory tych terenów w porównaniu z wyjątkowo bogatą florą i zróżnicowanym środowiskiem okolic parku pałacowego w Puławach.

We wszystkich 7 porównywanych miejscowościach dużo niższy niż we wzorcu był udział Bombus hypnorum (L.), a wyższy – B. terrestris (L.) i B. lucorum (L.) – z wyjątkiem Kazimierza, gdzie procent B. terrestris i B. lucorum, a także i B. pascuorum Scop. był niższy niż we wzorcu.

Wszystkie też miejscowości (oprócz Lasu Włostowickiego) można podzielić na 2 grupy, z których jedna wykazuje niższy niż we wzorcu udział B. pratorum (L.) (Kępa, Gołąb i Las Ruda), a druga B. hortorum (L.) i B. ruderatus (F.) (Kazimierz, Parchatka, Górna Niwa). Las Włostowicki natomiast pod względem tych trzech gatunków trzmieli nie różnił się od wzorca.

strona 357

Trzy miejscowości (Górna Niwa, Las Włostowicki i Gołąb) wykazały też wyższy niż we wzorcu udział B. lapidarius (L.), a niższy udział B. pascuorum Scop. i B. ruderarius (Müll.), Las Włostowicki zaś także i B. subterraneus (L.).

Górna Niwa w latach 1967-1974 miała wyższy (niż we wzorcu) udział B. muscorum (F.), a w latach 1984-1990 – B. sylvarum (L.), natomiast Parchatka niższy udział B. sylvarum. Można wnioskować stąd również, że na Górnej Niwie liczebność B. muscorum zmniejszyła się w ostatnim 20-leciu, a liczebność B. sylvarum – wzrosła.

Jedynie w Lesie Ruda zaobserwowano wyższy niż we wzorcu udział B. pascuorum oraz B. hortorum i B. ruderatus.

Wszystkie inne miejscowości, badane w tej pracy, wykazały mniejszy niż w składzie wzorcowym udział Bombus pascuorum Scop. – z wyjątkiem Obornik Śląskich (gdzie był on podobny jak we wzorcu) i Janowca (gdzie go nie stwierdzono, gdyż badano tylko Centaurea rhenana, roślinę niechętnie odwiedzaną przez ten gatunek trzmiela).

Większość tych miejscowości (14) miała też mniejszy procent B. hypnorum (L.) niż we wzorcu. Nie zaznaczyło się to jedynie w 5 miejscowościach (Wrocław, Oborniki Śląskie, Wiślinka, Lubanowo i Międzyzdroje) Dolnego Śląska i Pomorza.

Udział B. lapidarius (L.) był większy niż we wzorcu w 11 miejscowościach, mniejszy – w 1 (Sobieszewo), taki sam – w 6 (Wojszyn, Sadłowice, Wrocław, Oborniki Śl., Górki Wschodnie, Wiślinka), a w 1 niewiadomy (Surhów – bo wierzba (Salix) nie jest chętnie oblatywana przez tego trzmiela).

Udział B. terrestris (L.) i B. lucorum (L.) również był większy w 11 miejscowościach niż we wzorcu, a mniejszy tylko w 2 (Janowiec i Jaroszyn), zaś taki sam jak we wzorcu lub niewiadomy – w 6 (Góra Puławska, Bronowice, Łęka, Świbno, Lubanowo, Międzyzdroje).

Najbardziej długojęzyczkowe trzmiele – B. hortorum (L.) i B. ruderatus (F.) w 4 miejscowościach (pow. Lipsko, Plebańska Góra, Sobieszewo i Górki Wschodnie) były liczniejsze niż w Puławach, w 7 (Wojszyn, Trzcianki, Góra Puławska, Jaroszyn, Bronowice, Łęka, Oborniki Śląskie) – mniej liczne, w 2 (Sadłowice, Wrocław) – podobnie liczne; a B. subterraneus (L.) tylko w 4 (Sadłowice, Sobieszewo, Górki Wschodnie, Świbno) był liczniejszy niż w Puławach, gdzie gatunek ten należy do rzadszych. B. ruderarius Müll. – liczniejszy niż w Puławach był tylko w Surhowie i Trzciankach, mniej liczny w 6 punktach (Jaroszyn, Wojszyn, Oborniki Śl., Plebańska Góra, Międzyzdroje i pow. Lipsko), a raczej podobnie liczny w 8 (Góra Puławska, Sadłowice, Łęka, Wrocław, Sobieszewo, Górki Wsch., Wiślinka).

Z innych gatunków trzmieli: B. sylvarum (L.) – tylko w pow. Lipsko był mniej liczny niż w Puławach, natomiast w 6 miejscowościach (Łęka,

strona 358

Wrocław, Plebańska Góra, Górki Wsch., Wiślinka, Międzyzdroje) – liczniejszy; B. muscorum (F.) – liczniejszy w 2 (Górki Wsch., Międzyzdroje); a B. pratorum (L.) – mniej liczny w Surhowie.

Ogólnie biorąc, widać więc, że większość badanych miejscowości miała niższy niż w Puławach procent trzmieli związanych ze starymi drzewami (B. hypnorum) i zakrzewieniami (B. pascuorum, B. ruderarius), a wyższy – trzmieli związanych z terenami o ubogiej florze (B. terrestris, B. lucorum, B. lapidarius) lub bardziej stepowymi (B. sylvarum, B. muscorum).

Tabela 1

Porównanie składu gatunkowego trzmieli (w %)¹ w Puławach na Górnej Niwie w latach 1967-1974⁵ ze składem wzorcowym The percentage¹ of Bombus species at Puławy-Górna Niwa during 1967-1974⁵ in comparison with the standard percentage

Miesiąc i roślina – Month plant species n² Gatunki trzmieli – Species of Bombus³: H …: U …: A …: D …: S …: M …: L …: T …: Y …: R
V. Malus domestica 64 6 – 11 – – – 33 47 4 –
s⁴ 20 – – 20 5 – – – 40 25 10
Lamium album 151 5 1 26 45 1 3 11 8 – 1
s 226 25 – 35 25 – – 5 8 – –
Caragana arborescens 63 3 2 10 19 – – 44 24 2 –
s 191 20 – 16 6 – – 31 18 8 1
VI. Trifolium pratense 649 14 11 11 28 2 0 24 9 – –
s 366 27 – 54 6 – 0 9 1 3 0
Medicago media 120 1 2 2 3 1 1 7 84 – –
s 108 13 1 42 18 – – 9 15 3 –
VII Lamium album 84 12 4 45 12 – – 11 17 – –
s 40 15 – 45 27 3 – – 3 7 –
Trifolium pratense 258 16 1 23 26 1 – 5 28 0 –
s 537 15 0 55 13 2 1 6 2 4 –
Cerinthe minor 29 – – 100 – – – – – – –
s 310 – – 63 9 – – 11 5 11 2
Ballota nigra 50 10 – 72 – – 2 2 8 2 4
s 67 7 – 76 3 1 – 1 1 9 –
Anchusa officinalis 48 2 2 33 19 – 4 29 8 – –
s 207 – – 57 21 – – 5 2 15 –
Symphytum officinale 64 8 2 36 2 – 6 2 38 5 3
s 93 2 – 49 2 – 1 1 3 41 –
Leonurus cardiaca 25 – – 24 8 – 2 8 32 – –
s 160 2 4 26 31 1 – 18 7 11 1
strona 359
Miesiąc i roślina – Month plant species n² Gatunki trzmieli – Species of Bombus³: H …: U …: A …: D …: S …: M …: L …: T …: Y …: R
VII. Echium vulgare 26 8 4 23 4 – – 42 15 4 –
s 359 4 – 31 2 – – 4 2 57 1
Salvia verticillata 47 – – 21 19 2 4 38 15 – –
s 423 0 1 25 2 – 0 5 5 60 2
Centaurea phrygia 36 – – – – – – 100 – – –
s 136 4 3 10 7 – – 51 13 12 –
VIII. Trifolium pratense 850 3 2 18 22 0 0 30 26 0 –
s 121 3 – 61 10 5 1 6 6 8 –
Galeopsis pubescens 57 25 – 60 2 4 – 7 4 – –
s 34 65 – 21 – – – 6 9 – –
Cerinthe minor 29 – – 100 – – – – – – –
s 115 – – 82 4 – – 3 10 – –
Ballota nigra 41 – – 68 – – – 5 27 – –
s 38 3 – 63 5 – – 11 16 3 –
Anchusa officinalis 23 – – 26 17 9 – 22 26 – –
s 78 – – 51 18 – – 9 18 4 –
Dracocephalum moldavicum 23 – – 4 9 – – – 83 – –
s 267 10 – 73 7 1 – 4 4 1 –
IX. Trifolium pratense 20 5 – 5 5 – – 60 25 – –
s 101 2 – 80 5 1 – 7 3 1 –

Odnośniki – Notes:

¹ 0 = 0,1-0,49%

² n = Liczba obserwowanych osobników trzmieli

  • Number of the observed bumble-bee individuals

³ Symbole gatunków trzmieli – Symbols of Bombus species:

H – t. ogrodowy – B. hortorum (L.) + t. złotopasy – B. ruderatus (F.) U – t. paskowany – B. subterraneus (L.) I – t. ozdobny – B. distinguendus (Mor.) A – t. rudy – B. pascuorum Scop. D – t. rudonogi – B. ruderarius Müll. S – t. rudo-szary – B. sylvarum (L.) E – t. szary – B. veteranus (F.) M – t. żółty – B. muscorum (F.) V – t. zmienny – B. humilis (Ill.) C – t. wielkooki – B. confusus Schenck Mc – t. grzbietoplam – B. maculidorsis (Skor.) L – t. kamiennik – B.lapidarius (L.) T – t. ziemny – B. terrestris (L.) + t. gajowy – B. lucorum (L.) Y – t. drzewny – B. hypnorum (L.) O – t. różnobarwny – B. soroeensis (F.) R – t. leśny – B. pratorum (L.).

⁴ s = Wzorcowy skład gatunkowy trzmieli – Standard percentage of Bombus species (Ruszkowski i in. 1997abd)

⁵ leg. et observ. M. Biliński, K. Kaczmarska, A. Ruszkowski, B. Żak.

strona 360

Tabela 2

Porównanie składu gatunkowego trzmieli (w %)¹ w Puławach na Górnej Niwie w latach 1984-1990⁵ ze składem wzorcowym. The percentage¹ of Bombus species at Puławy-Górna Niwa during 1984-1990⁵ in comparison with the standard percentage.

Miesiąc i roślina – Month and plant species n² Gatunki trzmieli – Species of Bombus³: H …: U …: A …: D …: S …: M …: L …: T …: Y …: R
V. Ribes nigrum 33 – – 52 – – – 3 18 27 –
s⁴ 47 9 – 51 – – – – 9 15 17
Lamium maculatum 20 10 – 60 – – – – 15 15 –
s 72 79 – 7 1 – – – 11 – 1
VI. Trifolium pratense 71 21 – 59 4 4 – 10 1 – –
s 366 27 – 54 6 – – 9 1 3 0
Anchusa officinalis 41 – – 51 22 2 – 12 10 – 2
s 60 – – 68 7 – – 13 5 7 –
Leonurus cardiaca 20 – – 20 30 – – 40 – – 5
s⁶ 47 2 – 23 62 – 2 4 – 2 2
Phlomis tuberosa 23 – – 17 35 13 – 13 17 – 4
s 97 5 – 28 28 – – 15 9 13 1
Lotus corniculatus 19 – – 16 – – – 79 5 – –
s 46 2 – 24 28 – – 46 – – –
Salvia verticillata 37 – 1 19 – 0 – 22 46 5 8
s 199 1 – 21 5 – – 10 3 58 2
Hypericum perforatum 25 – – – – – – 24 76 – –
s 285 3 – 6 2 – – 10 10 68 1
VII. Dracocepha-lum moldav. 40 38 – 30 – 13 1 15 5 – –
s 77 29 – 65 1 – – – 1 3 –
Centaurea scabiosa 171 1 – 1 – – – 95 3 – 1
s⁷ 334 2 2 7 16 – – 47 14 9 0
Lavandula officinalis 56 2 – 4 – 2 – 91 – 2 –
s 151 7 2 44 23 1 – 9 5 9 1
Borago oficinalis 52 – – – 2 4 – 71 19 4 –
s 84 – – 8 – – – 23 17 46 6
Phacelia tanacaetif. 100 – – – 2 2 – 65 28 2 1
s 388 2 0 5 13 – – 37 13 24 5
Hyssopus officinalis 67 – – 1 – 1 – 60 33 4 –
s 185 – 1 32 6 1 – 6 12 36 2
Prunella vulgaris 45 – – 13 – 2 – 78 7 – –
s 56 29 – 34 5 2 – 2 – 23 5
Dipsacus fullonum 35 – – 3 3 – – 91 3 – –
s 32 – – – 13 – – – 6 81 –
strona 361
Miesiąc i roślina – Month and plant species n² Gatunki trzmieli – Species of Bombus³: H …: U …: A …: D …: S …: M …: L …: T …: Y …: R
VII. Helianthus annuus 36 – – – – – – 72 28 – –
s 53 8 2 8 – – – 4 25 53 2
Tilia tomentosa 27 – – – – – – 4 93 4 –
s 1064 – – – 0 – – 2 23 74 1
Trifolium pratense 114 11 – 32 26 2 – 26 4 – –
s 537 15 0 55 13 2 1 6 2 4 –
Ballota nigra 244 22 – 9 6 5 1 44 10 5 –
s 67 7 – 76 3 1 – 1 1 9 –
Anchusa officinalis 103 4 – 24 12 – – 52 7 – 1
s 207 – – 57 21 – – 5 2 15 –
Echium vulgare 128 37 – 13 5 – – 28 5 9 1
s 359 4 – 31 2 – – 4 2 57 1
Leonurus cardiaca 77 – – – 8 12 – 77 3 – –
s 160 2 4 26 31 1 – 18 7 11 1

Odnośniki – Notes:

¹⁻⁴ jak w tab. 1 – as in the table 1

⁵ leg. et observ. K. Kaczmarska, A. Ruszkowski, M. Biliński

⁶ + 2% V

⁷ + 0,3% C

Tabela 3

Porównanie ze składem wzorcowym składu gatunkowego trzmieli (w %)¹ w innych miejscowościach byłego powiatu puławskiego leżących na wschód od Wisły. The percentage¹ of Bombus species at other localities of Puławy – exdistrict (situatedeastern from Vistula river) in comparison with the standard percentage.

Miejsce, lata, miesiąc, roślina Locality, years, month, plant species n² Gatunki trzmieli – Species of Bombus³: H …: U …: A …: D …: S …: M …: L …: T …: Y …: R
Puławy – Las Ruda 1962⁵
IV. Salix sp. 26 4 – 23 – – – – 54 8 12
s⁴ 39 – – 3 3 – – – – 64 31
Puławy-Kępa 1961-1962⁶
IV. Cerasus avium 52 10 – 3 – – – 7 77 3 –
s 27 7 – 19 4 – – – 37 19 15
VI. Nepeta grandiflora 43 28 – – 12 – – 2 58 – –
s 48 61 – 16 4 – – 12 – 6 –
Puławy-Las Włostowicki 1986⁷
VII. Ballota nigra 38 8 – 11 3 – – 79 – – –
s 67 7 – 76 3 1 – 1 1 9 –
VII. Leonurus cardiaca 24 – – 21 4 – – 50 21 – 4
s 160 2 4 26 31 1 – 18 7 11 1
strona 362
Miejsce, lata, miesiąc, roślina Locality, years, month, plant species n² Gatunki trzmieli – Species of Bombus³: H …: U …: A …: D …: S …: M …: L …: T …: Y …: R
VII. Phacelia tanacaetifolia 30 – – 3 – – – 80 17 – –
s 388 2 0 5 13 – – 37 13 24 5
VII. Centaurea rhenana 25 – – – – – – 88 8 4 –
s 25 – – 14 8 – – 60 8 10 –
Parchatka 1984⁸
VIII. Trifolium pratense 51 – – 18 6 2 2 12 61 – –
s 121 3 – 61 10 5 1 6 6 8 –
VIII. Centaurea scabiosa 62 – – – 2 – – 55 42 2 –
s⁹ 157 – – 13 2 – 1 66 14 4 –
IX. Centaurea scabiosa 25 – – 20 8 – – 52 20 – –
s⁹ 116 – – 21 – 2 1 70 4 1 –
IX. Ballota nigra 64 – – 93 – – – 2 5 – –
s 75 – – 76 – 1 1 4 17 – –
Kazimierz Dolny
VII. Echium vulgare (1964)¹⁰ 23 – – 4 – – – 65 – 26 4
s 359 4 – 31 2 – – 4 2 57 1
VIII. Ballota nigra (1986)¹¹ 22 – – 100 – – – – – – –
s 38 3 – 63 5 – – 11 16 3 –
Gołąb 1987-1989¹²
IV. Salix sp. (1988) 21 – – – – – – 29 67 5 –
s 27 – – 4 – – – – – 33 63
VII. Trifolium pratense 42 24 – 12 10 5 2 36 12 – –
s 537 15 0 55 13 2 1 6 2 4 –
VII. Symphytum officinale 23 22 – 17 – – – – 57 – –
s¹³ 93 2 – 49 2 – 1 1 3 41 –
VII. Lotus corniculatus 96 – – 2 – 1 – 96 1 – –
s 68 – – 34 15 – – 43 7 1 –
VII. Linaria vulgaris 23 – – – – – – 17 83 – –
s 23 52 – 39 – – – – 4 4 –
VIII. Trifolium pratense 52 4 – 15 4 2 4 29 40 – –
s¹⁴ 121 3 – 61 10 5 1 6 6 8 –
VIII. Carduus acanthoides 58 2 – – 17 – – 45 36 – –
s 20 – – 35 10 – – 40 15 – –

Odnośniki – Notes:

¹⁻⁴ jak w tab. 1 – as in the table 1

⁵ leg. et observ. A. Ruszkowski

⁶ leg. et observ. A. Ruszkowski, M. Zadura

⁷ leg et observ. A. Ruszkowski, K. Kaczmarska, J. Wojdaszka

⁸ leg. et observ. M. Biliński, K. Kaczmarska, P. Abramek

⁹ + 1% C

¹⁰ leg. et observ. B. Opoka

¹¹ leg. et observ. M. Biliński

¹² leg. et observ. A. Ruszkowski, J. Gosek, K. Kaczmarska

¹³ + 4% E

¹⁴ + 2% E

strona 363

Tabela 4

Porównanie ze składem wzorcowym składu gatunkowego trzmieli (w %)¹ w niektórych miejscowościach powiatu puławskiego leżących na zachód od Wisły The percentage¹ of Bombus species at some localities of Puławy-district (situated western from Vistula river) in comparison with the standard percentage

Miejscowość, lata, miesiąc, roślina Locality, years, month, plant species n² Gatunki trzmieli – Species of Bombus³: H …: U …: A …: D …: S …: M …: L …: T …: Y …: R
Janowiec 1985⁵
VII. Centaurea rhenana 31 – – – – – – 100 – – –
s⁴ 25 – – – – – – 60 8 10 –
Wojszyn 1990⁶
VII. Trifolium pratense 21 – – 43 – – – 5 52 – –
s 537 15 0 55 13 2 1 6 2 4 –
Trzcianki 1986⁷
VII. Echium vulgare 20 – – – 20 – – 65 15 – –
s 359 4 – 31 2 – – 4 2 57 1
VII. Scabiosa ochroleuca 27 – – – – – – 100 – – –
s 411 – – 32 2 – – 49 – 15 2
VII. Linaria vulgaris 20 – – – – – – 30 70 – –
s 23 52 – 39 – – – – 4 4 –
Sadłowice 1961-1963⁵
IV. Salix sp. 59 – – 10 2 – 2 2 73 7 5
s 27 – – 4 – – – – – 33 63
VII. Echium vulgare 36 17 3 17 – – – 3 31 19 11
s 359 4 – 31 2 – – 4 2 57 1
VII. Trifolium pratense 65 6 3 14 20 – – 6 50 – –
s 537 15 0 55 13 2 1 6 2 4 –
Góra Puławska 1985⁸
VII. Vicia cracca 63 – – 2 13 – – 16 70 – –
s 60 – – 67 27 – – 2 – 5 –
VII. Centaurea scabiosa 27 – – – 11 – – 63 26 – –
s¹⁰ 334 2 2 7 16 – – 47 14 9 0
VII. Centaurea rhenana 55 – – – – – – 100 – – –
s 25 – – 14 8 – – 60 8 10 –
IX. Trifolium pratense 22 – – 45 27 – – 27 – – –
s 101 2 – 80 5 1 – 7 3 1 –
IX. Ballota nigra 37 – – 84 – – – 3 14 – –
s 75 – – 76 – – – 4 17 – –
IX. Tagetes erectus¹² 34 – – 41 – – – 21 29 3 –
s 26 4 – – – – – 8 88 – –
Jaroszyn 1984-1990⁵
VII. Helianthus annuus 118 – – 2 35 – – 40 23 1 –
s 53 8 2 8 – – – 4 25 53 2
strona 364
Miejscowość, lata, miesiąc, roślina Locality, years, month, plant species n² Gatunki trzmieli – Species of Bombus³: H …: U …: A …: D …: S …: M …: L …: T …: Y …: R
VII. Ballota nigra 165 1 – 50 4 – – 35 6 2 2
s 67 7 – 76 3 1 – 1 1 9 –
VII. Centaurea scabiosa 56 – – – 9 – – 48 43 – –
s¹³ 334 2 2 7 16 – – 47 14 9 0
VII. Centaurea rhenana 21 – – 5 – 5 – 90 – – –
s 25 – – 14 8 – – 60 8 10 –
VIII. Helianthus annuus¹¹ 211 – – 1 – – – 61 36 2 –
s 107 5 – 9 – – – 15 64 7 –
VIII. Ballota nigra 188 – – 56 1 1 1 29 9 2 –
s 38 3 – 63 5 – – 11 16 3 –
VIII. Centaurea rhenana¹¹ 145 – – 1 – 1 – 97 – 1 –
s 64 – – 12 5 – – 80 2 2 –
IX. Ballota nigra 69 – – 59 1 – – 33 6 – –
s 75 – – 76 – – – 4 17 – –
IX. Centaurea scabiosa 22 – 9 – – – 86 5 – – –
s 116 – 21 – 2 1 70 4 1 – –
IX. Centaurea rhenana 47 – 6 – – – 94 – – – –
s 28 – 64 7 – – 29 – – – –
Bronowice 1987-1989⁹
VII. Ballota nigra¹³ 63 – – 30 2 3 – 52 5 3 2
s 67 7 – 76 3 1 – 1 1 9 –
VIII. Ballota nigra 20 – – 30 – 10 – 60 – – –
s 38 3 – 63 5 – – 11 16 3 –
VIII. Anchusa officinalis 22 – – 9 18 – – 55 18 – –
s 78 – – 51 18 – – 9 18 4 –
Łęka 1987-1989⁹
VI. Anchusa officinalis 74 – – 3 16 4 4 42 24 4 –
s 60 – – 68 7 – – 13 5 7 –
VII. Anchusa officinalis 44 – – 5 5 11 2 50 25 2 –
s 207 – – 57 21 – – 5 2 15 –
VII. Prunella vulgaris 64 – – 13 3 13 2 48 22 – –
s 56 29 – 34 5 2 – 2 – 23 5
VII. Centaurea scabiosa¹⁴ 81 – – – 6 – – 83 6 1 –
s¹⁰ 334 2 2 7 16 – – 47 14 9 0
VIII. Helianthus annuus 27 – – – – 7 – 81 11 – –
s 107 5 – 9 – – – 15 64 7 –
VIII. Prunella vulgaris 29 – – – 14 3 – 3 79 – –
s 21 5 – 48 5 5 5 14 5 14 –
VIII. Ballota nigra¹⁵ 33 – – 42 3 9 3 39 – – –
s 38 3 – 63 5 – – 11 16 3 –
VIII. Carduus acanthoides 32 – – 3 3 6 – 81 6 – –
s 20 – – 35 10 – – 40 15 – –

Odnośniki 1-4 jak w tab. 1 Notes 1-4 asin the table 1:

⁵ leg. A. Ruszkowski

⁶ leg. J. Gosek, K. Kaczmarska

⁷ leg. K. Kaczmarska, J. Wojdaszka

⁸ leg. A. Ruszkowski, M. Biliński

⁹ leg. A. Ruszkowski, J. Gosek, K. Kaczmarska

¹⁰ + 0,3% C

¹¹ + 1% E

¹² + 6% E

¹³ + 2% E

¹⁴ + 4% E

¹⁵ + 3% E

strona 365

Tabela 5

Porównanie ze składem wzorcowym składu gatunkowego trzmieli (w %)¹ w niektórych miejscowościach Śląska i Krakowskiego. The percentage¹ of Bombus species at some localities of Silesia and of Kraków-region in comparison with the standard percentage.

Miejscowość, lata, miesiąc, roślina Locality, years, month, plant species n² Gatunki trzmieli – Species of Bombus³: H …: U …: A …: D …: S …: M …: L …: T …: Y …: R
Wrocław 1962-1967⁵
VI. Trifolium pratense 23 13 – 17 17 30 – 22 – – –
s⁴ 366 27 – 54 6 – 0 9 1 3 0
VII. Trifolium pratense 115 18 – 15 – 15 – 46 3 3 –
s 537 15 0 55 13 2 1 6 2 4 –
VII. Rubus idaeus 22 – – 5 – – – – – 86 9
s 50 – – – 12 – – – – 86 2
VII. Echium vulgare 40 – – – 5 – – 15 80 – –
s 359 4 – 31 2 – – 4 2 57 1
VIII. Trifolium pratense 159 19 – 14 10 35 – 8 8 5 –
s 121 3 – 61 10 5 1 6 6 8 –
VIII. Gaillardia aristata 84 – – – 8 – – 58 32 1 –
s 257 – – 7 1 – – 66 23 3 –
VIII. Dahlia pinnata 77 – – 4 – – – 31 62 3 –
s 1035 1 0 18 4 0 1 14 55 7 –
VIII. Echinops sphaerocephalus 55 2 – – – – – 25 73 – –
s 295 – – 2 2 – – 24 64 8 –
Oborniki Śląskie (pow. Trzebnica) 1963⁶
VII. Trifolium pratense 26 – – 58 – – – 31 4 8 –
s 537 15 0 55 13 2 1 6 2 4 –
VII. Lotus corniculatus 28 – – 14 – – – 75 11 – –
s 68 – – 34 15 – – 43 7 1 –
Plebańska Góra (pow. Myślenice) 1961⁷
VIII. Trifolium pratense⁸ 23 17 – – – 13 – 35 13 – –
s 121 3 – 61 10 5 1 6 6 8 –
IX. Trifolium pratense⁹ s¹⁰ 171 30 – 4 4 8 – 14 28 – 2
101 2 – 80 5 1 – 7 3 1 –

Odnośniki – Notes:

¹⁻⁴ jak w tab. 1 – as in the table 1

⁵ leg. M. Biliński, A. Ruszkowski

⁶ leg. M. Biliński

⁷ (Ćwierzyk 1962)

⁸ + 13% C + 9% E

⁹ + 4% C + 4% E

¹⁰ + 1% E

strona 366

Tabela 6

Porównanie ze składem wzorcowym składu gatunkowego trzmieli (w %)¹ na Pomorzu i w niektórych innych rejonach. The percentage¹ of Bombus species in Pomerania and in some other regions in comparison with standard percentage

Miejscowość, lata, miesiąc roślina Locality, years, month, plant species n² Gatunki trzmieli – Species of Bombus³: H …: U …: A …: D …: S …: M …: L …: T …: Y …: R
Sobieszewo (pow. Pruszcz Gd.) 1967-1969⁵
VIII. Ballota nigra 41 5 10 34 17 10 – 12 12 – –
s⁴ 38 3 – 63 5 – – 11 16 3 –
VIII. Anchusa officinalis 103 1 3 44 8 1 1 5 34 2 –
s 78 – – 51 18 – – 9 18 4 –
VIII. Echium vulgare 52 4 4 23 6 – 4 10 50 – –
s 47 – – 62 2 4 – 15 – 17 –
Górki Wschodnie (pow. Pruszcz Gd.) 1967⁵
VIII. Ballota nigra 31 23 6 26 6 10 6 13 10 – –
s 38 3 – 63 5 – – 11 16 3 –
VIII. Lycium halimifolium 28 – – 4 4 – 14 7 68 4 –
s 26 – – 69 8 – – 8 8 8 –
Świbno + Mikoszewo (pow. Pruszcz Gd.) 1967⁵
VIII. Carduus sp. C. acanthoides 21⁹ – 5 – 5 5 – 67 14 – –
s 20 – – 35 10 – – 40 15 – –
Wiślinka (pow. Pruszcz Gd.) 1967⁵
VIII. Trifolium pratense 43¹⁰ – – – 2 7 2 9 77 – –
s 121 3 – 61 10 5 1 6 6 8 –
VIII. Carduus C. acanthoides 25 – – – 8 4 4 16 68 – –
s 20 – – 35 10 – – 40 15 – –
Lubanowo (pow. Gryfino)⁶
VIII. Centaurea scabiosa 54 – – – 4 – – 74 22 – –
s 157 – – 13 2 – 1 66 14 4 –
Międzyzdroje (pow. Świnoujście) 1975⁵
VIII. Trifolium pratense 33 – – 3 6 18 6 45 18 3 –
s 121 3 – 61 10 5 1 6 6 8 –
VIII. Anchusa officinalis 29 – – 7 10 17 7 38 14 3 3
s 78 – – 51 18 – – 9 18 4 –
powiat Lipsko 1963⁵
VIII. Lotus corniculatus 5¹⁰ 4 – – – – – 80 14 – –
s 56 – – 14 7 – – 75 4 – –
Surhów (pow. Krasnystaw)⁷
IV. Salix sp. 29 – – – 3 – – – 97 – –
s 27 – – 4 – – – – – 33 63
strona 367

Odnośniki – Notes:

¹⁻⁴ jak w tab. 1 – as in the table 1

⁵ leg. A. Ruszkowski

⁶ leg. M. Biliński

⁷ leg. B. Opoka

⁸ + 15% V

⁹ + 5% O

¹⁰ + 2% E

¹¹ + 1% C

¹² + 14% I + 9% E

WNIOSKI

  1. Na podstawie porównania z wzorcem składu gatunkowego trzmieli na kilku gatunkach roślin w badanej miejscowości można uzyskać orientacyjne informacje o tym, które gatunki trzmieli dominują w tej miejscowości.
  2. Z porównania dwu składów z tej samej miejscowości, a różnych lat, z wzorcem można niekiedy uzyskać informację o kierunku zmian fauny trzmieli zachodzących w czasie.
  3. Z 7 badanych miejscowości okolic Puław – leżących na wschód od Wisły – wszystkie wykazały mniejszy udział Bombus hypnorum, 4 – mniejszy udział B. pascuorum, 4 – mniejszy B. ruderarius, po 1 – mniejszy B. terrestris (i B. lucorum), B. sylvarum i B. subterraneus, 6 – większy udział B. terrestris i B. lucorum, 3 – większy B. lapidarius, po 1 – wyższy udział B. pratorum, B. hortorum (i B. ruderatus) i B. pascuorum.
  4. Większość badanych miejscowości miała skład gatunkowy trzmieli charakterystyczny dla terenów o ubogiej florze i raczej otwartych (dominacja B. terrestris, B. lucorum i B. lapidarius) – podczas gdy Puławy – dla terenów obfitujących w stare drzewa i zarośla (dominacja B. pascuorum i B. hypnorum).
  5. Trzmiele długojęzyczkowe (B. hortorum, B. ruderatus lub B. subterraneus) liczniejsze niż w Puławach były na Wyspie Sobieszewskiej, w pow. Lipsko, oraz w Sadłowicach i Plebańskiej Górze.
  6. Badania te potwierdziły możliwość uzyskania – przez porównanie z wzorcem – orientacyjnej informacji o tym, które gatunki trzmieli dominują w danej miejscowości.
  7. Możliwość uzyskania ogólnego procentowego składu gatunkowego trzmieli w danej miejscowości, na podstawie składu gatunkowego z kilku gatunków roślin wymaga dalszych badań.
strona 368

LITERATURA

B i l i ń s k i M. , R u s z k o w s k i A . ( 1 9 9 0 ) – Trzmiele Dolnego Śląska. Pszczeln. Zesz. Nauk., 34:101-114.

B i l i ń s k i M . , R u s z k o w s k i A . , K a c z m a r s k a K . , S o w a S . ( 1 9 9 0 ) – Trzmiele Zachodniego Pomorza. Pszczeln. Zesz. Nauk., 34:63-72.

Ć w i e r z y k J . ( 1 9 6 2 ) – Trzmiele (Bombus Latr.) Plebańskiej Góry (maszynopis pracy magisterskiej w aktach Zakładu Zoologii Systematycznej PAN w Krakowie).

R u s z k o w s k i A . , B i l i ń s k i M . , K a c z m a r s k a K . ( 1 9 8 8 ) – Występowanie trzmieli w chronionych i niechronionych środowiskach okolic Kazimierskiego Parku Krajobrazowego. Pszczeln. Zesz. Nauk., 32:135-168.

R u s z k o w s k i A . , B i l i ń s k i M . , K o s i o r A . , B ą k J . , K a c z m a r s k a K . ( 1 9 8 9 a ) – Trzmiele Wyżyny Małopolskiej. Pszczeln. Zesz. Nauk., 33:33-54.

R u s z k o w s k i A . , K o s i o r A . , B i l i ń s k i M . , K a c z m a r s k a K . ( 1 9 8 9 b ) – Trzmiele południowej Polski. Pszczeln. Zesz. Nauk., 33:55-76.

R u s z k o w s k i A . , Z a d u r a M . , B i l i ń s k i M . , G o s e k J . , K a c z m a r s k a K . ( 1 9 9 7 a ) – Wiosenny wzorzec składu gatunkowego trzmieli (Bombus Latr.) na różnych roślinach. Pszczeln. Zesz. Nauk., 41:43-51.

R u s z k o w s k i A . , Z a d u r a M . , B i l i ń s k i M . , G o s e k J . , K a c z m a r s k a K . , W o j d a s z k a J . ( 1 9 9 7 b ) – Letni wzorzec składu gatunkowego trzmieli (Bombus Latr.) na różnych roślinach. Pszczeln. Zesz. Nauk., 41:53-62.

R u s z k o w s k i A . , Z a d u r a M . , G o s e k J . , B i l i ń s k i M . , K a c z m a r s k a K . , W o j d a s z k a J . ( 1 9 9 7 c ) – Jesienny wzorzec składu gatunkowego trzmieli (Bombus Latr.) na różnych roślinach. Pszczeln. Zesz. Nauk., 41:63-76.

strona 369

AVALUATION OF THE SPECIES COMPOSITION OF BUMBLE BEE (BOMBUS LATR.) IN DIFFERENT LOCALITIES BY THE METHOD OF COMPARISON WITH THE STANDARD SPECIES COMPOSITION

Andrzej Ruszkowski, Mieczysław Biliński, Janina Gosek, Krystyna Kaczmarska

Summary

The bumble-bee species compositions on different plant species at 15 localities in neighbourhood of Pulawy and at 11 localities in other regions of Poland were compared with the standard bumble-bee composition from the palace park of Pulawy.

It was stated, that Bombus hypnorum (L.) was more rare as in the park (and usually also B. pascuorum Scop. and B. ruderarius Müll.), but B. terrestris (L.) and B. lucorum (L.) were just always (and in half of localities also B. lapidarius L.) more common in all localities situated easthern to Vistula river.

A domination of Bombus terrestris (L.), B. lucorum (L.) and B. lapidarius (L.) (characteristic for areas with a poor flora) was stated also in majority of remaining investigated areas, and a smaller participation (as in Pulawy) of B. pascuorum Scop. (connected with bushes) and of B. hypnorum (L.) (connected with old trees).

Keywords: Bombus, zoogeography, regionalization, pollination.

Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 360, tab. 2: „oficinalis” → officinalis
  • s. 361, tab. 3: „situatedeastern” → situated eastern
  • s. 364: „asin” → as in
  • s. 369, tytuł angielski: „AVALUATION” → EVALUATION
  • s. 369, streszczenie: „easthern” → eastern

Podobne wpisy