TEMPERATURA GNIAZDA RODZINY WYCHOWUJĄCEJ MATKI PSZCZELE
tekst: Bożena Chuda-Mickiewicz, Jarosław Prabucki
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXXIX, 1995 — Bożena Chuda-Mickiewicz, Jarosław Prabucki
strona 87PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XXXIX, Nr 1 1995
Bożena Chuda-Mickiewicz, Jarosław Prabucki
Wydział Zootechniczny AR, Zakład Pszczelnictwa, ul. Dr Judyma 20, 71-466 Szczecin
Streszczenie
Badano temperaturę gniazda rodziny wychowującej matki pszczele rasy kraińskiej. Ustalono iż:
- Reakcją pszczół na odebranie matki lub mateczników jest podwyższenie średniej temperatury gniazda do ponad 34°C.
- Mateczny czerw żerujący oraz czerw wyprostowany wymaga wyższej temperatury niż poczwarka.
- Temperatura mateczników jest wyższa przeciętnie o około 2°C od utrzymywanej przez pszczoły w uliczkach sąsiadujących z matecznikami.
- Korzystniejsze warunki rozwijającym się matkom, przy ciepłej zabudowie gniazda, stwarza tylna jego część.
<u>Słowa kluczowe:</u> temperatura, wychów, matecznik, matka.
WPROWADZENIE
Temperatura gniazda rodziny pszczelej zależy głównie od obecności lub braku czerwiu i zewnętrznej ciepłoty powietrza. Pszczoły wychowując czerw podnoszą temperaturę w obszarze jego wychowu od 32 do 36°C (Hess 1926, Owens 1971), czyli do poziomu koniecznego dla prawidłowej jego metamorfozy. Zarówno w niższej jak i wyższej temperaturze, inkubowany czerw zamiera bądź pszczoły i matki wygryzają się z morfologicznymi wadami (Himmer 1927, Koeniger 1989, Es’kov 1990). Wyczucie temperatury rozwoju czerwiu (dokładność do 0,25°C), umożliwiają pszczołom znajdujące się w czułkach termoreceptory (Heran 1952, Lacher 1964). Ritter i Koeniger (1977) wykazali, iż temperatura powierzchni krytego czerwiu jest wyższa o 1,6°C od utrzymywanej przez pszczoły w połowie szerokości uliczki. Stymulatorem ogrzewania przez pszczoły rozwijających się postaci pszczelich jest wydzielany przez nie feromon a w przypadku mateczników również jego nacisk na ścianę plastra (Koeniger 1978, Koeniger i Veith 1983). Czerw kryty jest chętniej i intensywniej ogrzewany (obsiadany) przez pszczoły aniżeli otwarty (Koeniger 1989). Większa skłonność pszczół do grzania czerwiu krytego znajduje swoje odbicie w przeciętnej temperaturze rodziny. Ritter (1982) stwierdził, iż średnia temperatura rodzin z czerwiem otwartym (jaja i larwy) jest niższa,
strona 88odpowiednio o 4,2 i 1,9°C, niż z czerwiem zamkniętym. Spostrzeżenia te skłoniły do podjęcia badań przez Zakład Pszczelnictwa AR w Szczecinie. Celem ich było określenie rozkładu temperatury w gnieździe rodziny wychowującej matki pszczele.
METODYKA
Badania prowadzone były w pasiece AR w Szczecinie od 21 lipca do 18 sierpnia 1989 r. Matki wychowywano w osieroconej rodzinie, zasiedlającej jeden korpus ula wielkopolskiego, o ciepłej zabudowie. Pszczoły rodziny wychowującej oraz poddawane larwy wywodziły się z rasy kraińskiej. Wychów matek realizowano w czterech seriach, poddając każdorazowo 30 larw w miseczkach z tworzywa sztucznego. Ramka hodowlana umieszczana była w gnieździe jako piąta. Poddanie II, III i IV serii poprzedzone było zasileniem rodziny jednym plastrem czerwiu otwartego. Umieszczano go w sąsiedztwie ramki hodowlanej jako szósty.
Pomiar temperatury prowadzono komputerowym systemem pomiarowym, którego termistorowe czujniki rozmieszczone były w siedmiu uliczkach międzyplastrowych gniazda (od 2 do 8), w czterech rzędach i na trzech poziomach, odpowiadających umiejscowieniu mateczników w ramce hodowlanej.

Ciepłotę rozwijających się postaci matecznych badano termistorami wprowadzonymi w dna pięciu mateczników. Ich wskazania pozwoliły na określenie temperatury wnętrza mateczników.
Rejestrację pomiarów prowadzono przed poddaniem larw z częstotliwością 30 minut, a po ich poddaniu z częstotliwością 240 minut.
Opracowanie wyników poprzedzone było badaniem istotności różnic wskazań termistorów w układzie poziomyn i pionowym gniazda. Brak statystycznego zróżnicowania, pozwolił na uśrednienie danych i przedstawienie ich na płaszczyznach dwóch przekrojów gniazda. Jednej poziomej (A) – w połowie wysokości gniazda i drugiej pionowej (B) – przecinającej gniazdo prostopadle do układu ramek (przód – tył ula) – Ryc.1. Przebieg izoterm na analizowanych przekrojach wykreślono wykorzystując program SURFER (Tański 1991).
WYNIKI
Poddanie larw poprzedzone było dwugodzinnym stanem bezmatecznym (bezmatecznikowym). W tym czsie zaniepokojone pszczoły podnosiły temperaturę w całym gnieździe. Oscylowała ona w granicach od 31-33°C (III seria) do 33,5-35°C (I seria). Ciepłota gniazda wykazywała przy tym tendencję rosnącą w kierunku dennicy i tylnej ściany ula (Ryc.2).
W pięć godzin po poddaniu larw pszczoły obniżyły temperaturę, zwłaszcza w przedniej części gniazda. W pobliżu ramki hodowlanej (5-6 uliczka) utrzymywały ją na poziomie 32°C (I,II,IV seria). Najniższą temperaturą około 29°C odznaczała się III seria. Związane to było z faktem nie przyjęcia przez rodzinę żadnej z poddanych larw (Ryc.2 seria III).
Po zasklepieniu mateczników, zarówno w stadium larwy wyprostowanej oraz poczwarki, obserwowano dalsze przemieszczanie się strefy wysokiej temperatury (powyżej 30°C) ku tylnej części gniazda. W uliczkach sąsiadujących z ramką hodowlaną (mateczna larwa wyprostowana), pszczoły utrzymywały temperaturę na poziomie 31-33°C zaś po przepoczwarczeniu obniżały ją do 27-31°C (Ryc.2., seria I,II i IV).
Układ izoterm na przekroju gniazda dla III, nie zaakceptowanej przez pszczoły serii, a zatem stanu bezmatecznego sugeruje, że dla zmniejszenia wysiłku energetycznego rodziny wychowującej, ramkę hodowlaną należy umieszczać w tylnej części gniazda. Tu bowiem utrzymywała się najwyższa temperatura (Ryc.2).
Średnia temperatura gniazda rodziny wychowującej w okresie kolejnych stadiów rozwojowych matki podlegała istotnemu obniżeniu z 32,2 (stadium larwy zwiniętej) do 28,1°C (stadium poczwarki) – Tab.1. W sąsiedztwie ramki hodowlanej – w piątej i szóstej przestrzeni międzyramkowej również wyraźnie spadała, przy czym była zawsze wyższa o około 0,6°C od średniej temperatury gniazda (Tab.1, 2).
strona 90Tabela 1 Średnia temperatura gniazda (°C) The average nest temperature (°C)
| Stadium / Growth stage | Seria hodowlana – Breeding series: I | Seria hodowlana – Breeding series: II | Seria hodowlana – Breeding series: III * | Seria hodowlana – Breeding series: IV | Średnia / Average I, II, IV |
|---|---|---|---|---|---|
| Bezmateczne (bezmatecznikowe) / Queenlees (without queen cells) | 34,3 d | 33,3 c | 32,0 b | 34,8 c | 34,1 d |
| Larwy żerującej / Gorging larva | 32,5 c | 30,5 b | 28,9 a | 33,5 b | 32,2 c |
| Larwy przędzącej / Spinning larva | 30,9 b | 29,4 a | 29,5 a | 33,1 b | 31,2 b |
| Poczwarki / Pupa | 30,3 a | — | 28,5 a | 25,9 a | 28,1 a |
| Średnio / On the average | 32,0 C | 31,1 B | 29,8 A | 31,9 C |
- seria z nie przyjętymi larwami – series with nonaccepted larvae
- małe różne litery oznaczają istotność różnic między stadiami small letters indicate for significant differences between stages
- duże różne litery oznaczają istotność różnic między seriami capital letters indicate for significant differences between series
Pomiary temperatury wnętrza mateczników wykazały, że ciepłota rozwijających się postaci matecznych była znacznie wyższa od średniej temperatury gniazda i utrzymywanej przez pszczoły w uliczkach otaczających ramkę hodowlaną (Ryc.3). Stadia rozwojowe matki rozwijały się w temperaturze: 33,6° (l.zwinęta), 33,7° (l.wyprostowana), 34° (przedpoczwarka) i 32,5°C (poczwarka). Przewyższając temperaturę uliczek sąsiadujących z ramką hodowlaną od 0,9°C w okresie żerowania larw do 3,7°C w stadium poczwarki. Można więc sądzić, że tak znaczne różnice temperatury są wynikiem obsiadania przez pszczoły mateczników.
strona 91Tabela 2 Średnia temperatura otoczenia ramki hodowlanej The average temperature of breeding frame surroundings
| Stadium / Growth stage | Seria hodowlana – Breeding series: I | Seria hodowlana – Breeding series: II | Seria hodowlana – Breeding series: III* | Seria hodowlana – Breeding series: IV | Średnia / Average I, II, IV |
|---|---|---|---|---|---|
| Bezmateczne (bezmatecznikowe) / Queenlees (without queen cells) | 34,4 c | 33,5 b | 31,9 b | 34,4 bc | 34,1 c |
| Larwy żerującej / Gorging larva | 32,6 b | 30,5 a | 29,8 a | 34,9 c | 32,7 b |
| Larwy przędzącej / Spinning larva | 31,1 a | 31,0 a | 30,1 a | 33,5 b | 31,9 b |
| Poczwarki / Pupa | 30,9 a | — | 29,1 a | 26,7 a | 28,8 a |
| Średnio / On the average | 32,2 B | 31,7 B | 30,2 A | 32,4 B |
- seria z nie przyjętymi larwami – series with nonaccepted larvae
- małe różne litery oznaczają istotność różnic między stadiami small letters state for significant differences between stages
- duże różne litery oznaczają istotność różnic między seriami capital letters state for significant differeces betwen series





WNIOSKI
Reasumując można stwierdzić iż:
- Reakcją pszczół na odebranie matki lub mateczników jest podwyższenie średniej temperatury gniazda do ponad 34°C.
- Mateczny czerw żerujacy oraz czerw wyprostowany wymaga wyższej temperatury niż poczwarka.
- Temperatura mateczników jest wyższa przeciętnie o około 2°C od utrzymywanej przez pszczoły w uliczkach sąsiadujących z ramką hodowlaną.
- Korzystniejsze warunki termiczne rozwijającym się matkom stwarza tylna część gniazda. Tu należy umieszczać ramkę hodowlaną.
LITERATURA
Es’kov E. K. (1990) – Ekologija medonosnej pcely. Rosagrospromizdat, Moskva.
Heran H. (1952) – Untersuchungen über den Temperatursinn der Honigbiene (Apis mellifica) unter besonderer Berücksichtigung der Wahrnehmung strahlender Wärme. Z. Vergl. Physiol., 34:179-206.
Hess W. R. (1926) – Die Temperaturregulierungim Bienenvolk. Z. Vergl. Physiol., 4:465-487.
Himmer A. (1927) – Ein Beitrag zur Kenntnis des Wärmehaushalts in Nestbau sozialer Haulfügler. Z. Vergl. Physiol., 5:375-389.
Koeniger N. (1989) – Das Wärmen der Brut Bei der Honigbiene (Apis mellifera L.). Apidologie, 9(4):305-320.
Koeniger N., Veith H. J. (1983) – Gliceryl-1,2-dioleate-3-palmitate, a brood pheromone of the honey bee (Apis mellifera L.). Experientia, 39:1051-1052.
strona 97Lacher V. (1964) – Elektrophysiologische Untersuchung an einzelnen Rezeptoren für Geruch, Luftfeuchtigkeit und Temperatur auf den Antennen der Arbeitsbienen und der Drohne. Z. Vergl. Physiol., 48:587-623.
Owens C. D. (1971) – The thermology of wintering honey bee colonies. Tech.Bull.U.S.Dep.Agric., 1429:1-32.
Ritter W. (1982) – Experimenteller Beitrag zur Thermoregulation des Bienenvolkes (Apis mellifera L.). Apidologie, 13(2):169-195.
Ritter W., Koeniger N. (1977) – Influence of the brood on the thermoregulation of honeybee colonies. Proc.Eighth Int.Cong.Int.Union Stud.Soc.Insects (Wageningen), 283-284.
Tański T. (1991) – Surfer – przewodnik użytkowania. PLJ Warszawa.
NEST TEMPERATURE OF QUEEN REARING BEE COLONY
B. Chuda-Mickiewicz, J. Prabucki
Summary
The goal of studis was to determine queen larvae and pupae rearing temperature in four successive introduced series of the same colony.
The observations were carried out in 1989, from June 21 to August 18. Queen rearing was performed in a queenless bee colony, settled in one box of the Wielkopolski hive, with warm set of nest. Bees of the rearing colony, as well as introduced larvae, were of the Carniolan race. Breeding frame, with 30 larvae shifted to artificial queen-cell cups, was placed into nest as the fifth.
The temperature measurements were taken with use of a computerized measuring system, recording readings of 84 thermistor sensorse located in seven beeways, between combs. The temperature of rearing queens was taken with thermistors inserted at the bottom of queen cells.
The obtained results entitle for a statement, that bees, in response to queens or queen cells withdrawal, rise the average temperature in the whole nest to above 34°C. After larvae are introduced, and until queen cells are removed, the temperature, in nest decreases, in particular in its front section. More firm temperature, though also with a tendency to fall down, is kept by bees in the rear section of nest. The real temperature of growing queen stages is significantly higher than the average temperature of nest, and the one kept by bees in beeways, surrounding breeding frame. The temperature of growing coiled larvae (33,6°C), stretched larvae (33,7°C) and prepupae (34°C), is almost stable. Its clear decrease accompany pupa stage (32,5°C). All growth stages were developing in temperatures exceeding, from 0,9°C (gorging phase larvae) to 3,7°C (pupa stage), temperature of beeways adjoining breeding frame. It also exceeded the average temperature of nest, about 1,4°C and 4,4°C, respectively. More favourable thermic conditions for growing queens are produced only in the rear section of nest, with warm set of nest.
<u>Keywords:</u> temperature, rearing, queen-cell, queen.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 89: „czsie” → czasie
- s. 89: „poziomyn” → poziomym
- s. 90: „l.zwinęta” → l.zwinięta
- s. 90–92, tab. 1 i 2, ryc. 2, 3×: „Queenlees” → Queenless
- s. 91, tab. 2: „differeces” → differences
- s. 91, tab. 2: „betwen” → between
- s. 92, ryc. 2: „Colied larva” → Coiled larva
- s. 92, ryc. 2: „Streched larwa” → Stretched larva
- s. 96, ryc. 3: „queenlees” → queenless
- s. 96: „żerujacy” → żerujący
- s. 96, piśmiennictwo: „Temperaturregulierungim” → Temperaturregulierung im
- s. 96, piśmiennictwo: „in Nestbau” → im Nestbau
- s. 96, piśmiennictwo: „Haulfügler” → Hautflügler
- s. 96, piśmiennictwo: „Gliceryl” → Glyceryl
- s. 97, streszczenie: „studis” → studies
- s. 97, streszczenie: „sensorse” → sensors
