ZMIANY SKŁADU GATUNKOWEGO TRZMIELI (BOMBUS LATR.) NA RÓŻNYCH ROŚLINACH W PUŁAWACH I OKOLICY W OKRESIE DWUDZIESTOLECIA 1967-1987
tekst: Andrzej Ruszkowski, Mieczysław Biliński, Krystyna Kaczmarska, Janina Gosek
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XLI, 1997 — Andrzej Ruszkowski, Mieczysław Biliński, Krystyna Kaczmarska, Janina Gosek
strona 71PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XLI 1997
Andrzej Ruszkowski, Mieczysław Biliński, Krystyna Kaczmarska, Janina Gosek
Instytut Sadownictwa i Kwiaciarstwa, Oddział Pszczelnictwa, ul. Kazimierska 2, 24-100 Puławy
Streszczenie
W oparciu o obserwacje składu gatunkowego trzmieli, prowadzone (w Puławach: w okolicy parku i na Górnej Niwie, oraz w sąsiednich miejscowościach: Parchatka, Sadłowice i Jaroszyn) na tych samych gatunkach roślin, ale w różnych latach, stwierdzono, że w latach 1984-1990 wzrosła na ogół (w porównaniu z latami 1961-1974) dominacja trzmiela rudego – Bombus pascuorum Scop. i kamiennika – B. lapidarius (L.), a obniżyła się liczebność trzmiela ziemnego – B. terrestris (L.), gajowego – B. lucorum (L.), drzewnego – B. hypnorum (L.), rudonogiego – B. ruderarius (Müll.), ogrodowego – B. hortorum (L.) i złotopasego – B. ruderatus (F.).
W pracy podano też prawdopodobne przyczyny tych zmian w faunie trzmieli.
Słowa kluczowe: trzmiel, monitoring, zmiany fauny.
WSTĘP I METODYKA
Fauna trzmieli (Bombus Latr.) ulega w ostatnich dziesięcioleciach szybkim – i na ogół niekorzystnym – zmianom. Porównywanie składu tej fauny w różnych latach w jednej miejscowości może pozwolić na uchwycenie kierunku jej przemian i wskazać, które gatunki trzmieli są zagrożone wyginięciem i wymagają szczególnie troskliwej ochrony.
Badania w tym kierunku prowadziliśmy już wcześniej w Puławach i okolicy (Ruszkowski i in. 1988), biorąc jednakże pod uwagę tylko ogólny skład gatunkowy trzmieli w danej miejscowości, bez uwzględnienia gatunków oblatywanych roślin (z wyjątkiem dwu miejscowości – Jaroszyn i Sadłowice – leżących w powiecie puławskim, ale w dolinie Wisły, na jej zachodnim brzegu).
Obecnie – w oparciu o opracowane wzorce składu gatunkowego trzmieli na różnych roślinach (Ruszkowski i in. 1997abc) oraz o inne obserwacje własne – porównano skład gatunkowy trzmieli na tych samych roślinach i w tych samych miesiącach w Puławach w okolicy parku pałacowego (w latach 1961-1967 a 1984-1987) na Górnej Niwie (w 1971-1974 a 1984-1987) oraz w Parchatce koło Puław (w 1962, a 1973-1974 oraz 1984).
strona 72Jeśli na wszystkich roślinach (lub wyraźnej ich większości) występował wyższy procent danego gatunku trzmiela w latach późniejszych niż we wcześniejszych – stwierdzaliśmy zwiększenie się dominacji tego gatunku, jeśli wyższy w latach wcześniejszych niż w późniejszych – stwierdzaliśmy zmniejszenie się tej dominacji. Jeśli natomiast na jednych roślinach występował wyższy procent, a na innych niższy w latach wcześniejszych niż w późniejszych – przyjęliśmy, że brak dowodów na występowanie jakichś zmian w liczebności danego gatunku trzmiela.
WYNIKI
W tab. 1 przedstawiliśmy skład gatunkowy trzmieli na określonych gatunkach roślin w różnych latach.
W parku puławskim w ciągu 20-lecia 1967-1987 wyraźnie zwiększyła się liczebność Bombus lapidarius (L.) i B. pascuorum Scop., a zmniejszyła się liczebność B. terrestris (L.), B. lucorum (L.), B. hypnorum (L.), B. ruderarius (Müll.), a prawdopodobnie także B. hortorum (L.), B. ruderatus (F.) i B. sylvarum (L.) – choć te ostatnie trzy gatunki były tam w ogóle rzadkie.
Dla B. hypnorum pogorszyły się niewątpliwie warunki gnieżdzenia się i zimowania – poprzez ubytek starych drzew dziuplastych i drewnianych budynków. Na zmniejszenie się liczby gnieżdżących się w ziemi trzmieli B. terrestris i B. lucorum mogło wpłynąć zmniejszenie się liczby myszy i kretów w parku, jako pośredni wpływ wygrabiania liści, który mógł też być powodem obniżenia populacji B. ruderarius gnieżdżącego się na ziemi w kępach trawy lub kupkach listowia. Natomiast gatunkom B. hortorum i B. ruderatus zabrakło prawdopodobnie odpowiednich roślin pokarmowych.
Zwiększenie się natomiast liczebności B. pascuorum możnaby wiązać z wypieraniem w parku drzew przez zarośla krzewów, w których chętnie gnieździ się i zimuje ten gatunek trzmiela, a liczebności B. lapidarius – gnieżdżącego się najchętniej wśród kamieni – ze zwiększeniem się liczby budowli murowanych i utwardzonych dróg i chodników.
Na Górnej Niwie w ciągu lat kilkunastu (1974-1987) wyraźnie się zmniejszyła liczba B. ruderarius (prawdopodobnie z podobnych przyczyn jak w parku), natomiast liczebność B. hortorum i B. ruderatus, B. pascuorum, B. sylvarum, B. lapidarius, B. terrestris i B. lucorum ulegała różnym wahaniom, ale bez wyraźnego ukierunkowania.
Jeżeli jednak oprzeć się także na porównaniu obserwacji z Górnej Niwy z lat 1967-1974 i z lat 1984-1990 ze składem wzorcowym (Ruszkowski i in. 1997a), to widać, że w okresie 20-lecia nastąpiło na Górnej Niwie zmniejszenie się liczebności B. muscorum, a wzrosła liczebność B. sylvarum. Oba te gatunki trzmieli charakterystyczne są dla terenów bezdrzewnych i oba w okolicy Puław niezbyt liczne.
strona 73W Parchatce (w 20-leciu 1962-1984) zwiększyła się dominacja B. pascuorum i B. ruderarius, a zmniejszyła liczebność trzmieli długojęzyczkowych (B. hortorum, B. ruderatus i B. subterraneus). Natomiast dominujące tam gatunki krótkojęzyczkowe (B. terrestris, B. lucorum i B. lapidarius) nie zmieniły swojej pierwszoplanowej pozycji. Zdaje się to wskazywać na ubożenie flory i zwiększanie się liczby zarośli.
W dolinie Wisły (Sadłowice, Jaroszyn) utrzymywała się bez zmian, charakterystyczna dla terenów nadrzecznych, dominacja B. terrestris i B. lucorum w okresie wiosennym (na wierzbach), a B. lapidarius (na wałach) w okresie letnim i jesiennym.
Tabela 1. Zmiany składu gatunkowego trzmieli (w %)¹ w okresie dwudziestolecia. The changes in percentage¹ of bumblebee species during twenty years.
| Miesiąc, roślina i lata / Month, plant species, years⁴ | n² | Gatunki trzmieli – Species of Bombus³: H | Gatunki trzmieli – Species of Bombus³: U | Gatunki trzmieli – Species of Bombus³: A | Gatunki trzmieli – Species of Bombus³: D | Gatunki trzmieli – Species of Bombus³: S | Gatunki trzmieli – Species of Bombus³: M | Gatunki trzmieli – Species of Bombus³: L | Gatunki trzmieli – Species of Bombus³: T | Gatunki trzmieli – Species of Bombus³: Y | Gatunki trzmieli – Species of Bombus³: R |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| PUŁAWY-PARK | |||||||||||
| VII. Ballota nigra 1961-67 | 67 | 7 | – | 76 | 3 | 1 | – | 1 | 1 | 9 | – |
| 1984-87 | 30 | 3 | – | 90 | – | – | – | 3 | 3 | – | – |
| Dahlia pinnata 1961-67 | 4302 | 5 | – | 32 | 6 | – | – | 3 | 33 | 20 | – |
| 1984-87⁵ | 178 | 1 | – | 58 | 6 | – | – | 16 | 16 | – | – |
| Onobrychis viciaefolia 1961-67⁵ | 52 | – | – | 33 | 38 | 2 | – | 15 | 8 | 2 | – |
| 1984-87 | 95 | 1 | – | 23 | 6 | – | – | 51 | 16 | 3 | – |
| Cosmos bipinnatus 1961-67 | 24 | 4 | – | 8 | – | – | – | 17 | 17 | 46 | – |
| 1984-87 | 22 | – | – | 14 | – | – | – | 77 | 9 | – | – |
| IX. Trifolium pratense 1961-67⁷ | 101 | 2 | – | 80 | 5 | 1 | – | 7 | 3 | 1 | – |
| 1984-87 | 27 | – | – | 100 | – | – | – | – | – | – | – |
| Dahlia pinnata 1961-67 | 2335 | – | – | 25 | 1 | – | – | 14 | 58 | – | – |
| 1984-87 | 138 | – | – | 66 | – | – | 3 | 24 | 7 | – | – |
| Tagetes erectus 1961-67 | 26 | 4 | – | – | – | – | – | 8 | 88 | – | – |
| 1984-87 | 52 | 4 | – | 73 | – | – | – | 13 | 10 | – | – |
| PUŁAWY-GÓRNA NIWA | |||||||||||
| V. Lamium album 1971-74 | 151 | 5 | 1 | 26 | 45 | 1 | 3 | 11 | 8 | – | 1 |
| 1984-90 | 84 | 10 | – | 51 | 15 | – | – | 1 | 13 | 6 | 4 |
| Caragana arborescens 1971-74 | 63 | 3 | 2 | 10 | 19 | – | – | 44 | 24 | 2 | – |
| 1984-90 | 40 | – | – | 8 | 4 | – | – | 67 | 21 | – | – |
| VI. Trifolium pratense 1968-70 | 649 | 14 | 11 | 11 | 28 | 2 | 0 | 24 | 9 | – | – |
| 1984-90 | 71 | 21 | – | 59 | 4 | 4 | – | 10 | 1 | – | – |
Tabela 1 c.d.
| Miesiąc, roślina i lata / Month, plant species, years⁴ . | n² | Gatunki trzmieli – Species of Bombus³: H | Gatunki trzmieli – Species of Bombus³: U | Gatunki trzmieli – Species of Bombus³: A | Gatunki trzmieli – Species of Bombus³: D | Gatunki trzmieli – Species of Bombus³: S | Gatunki trzmieli – Species of Bombus³: M | Gatunki trzmieli – Species of Bombus³: L | Gatunki trzmieli – Species of Bombus³: T | Gatunki trzmieli – Species of Bombus³: Y | Gatunki trzmieli – Species of Bombus³: R |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| VIII. Trifolium pratense 1968-70 | 850 | 3 | 2 | 18 | 22 | 0 | 0 | 30 | 26 | 0 | – |
| 1971-73 | 243 | 1 | – | 36 | 18 | – | 1 | 19 | 24 | – | – |
| 1984-87 | 214 | – | 0 | 26 | 14 | – | – | 52 | 7 | – | – |
| Ballota nigra 1971-73 | 41 | – | – | 68 | – | – | – | 5 | 27 | – | – |
| 1984-87 | 81 | – | – | 6 | 2 | 6 | – | 81 | 5 | – | – |
| Anchusa officinalis 1971-73 | 23 | – | – | 26 | 17 | 9 | – | 22 | 26 | – | – |
| 1984-87 | 65 | – | – | 11 | 5 | 2 | – | 11 | 71 | 2 | – |
| IX. Trifolium pratense 1971-72 | 20 | 5 | – | 5 | 5 | – | – | 60 | 25 | – | – |
| 1987 | 35 | – | – | 11 | 6 | 11 | – | 54 | 17 | – | – |
| PARCHATKA (pow. Puławy) | |||||||||||
| VIII. Trifolium pratense 1973 | 51 | 4 | 3 | 2 | 2 | 4 | – | – | 88 | – | – |
| 1974 | 36 | – | – | 6 | – | – | – | – | 92 | – | – |
| 1984 | 51 | – | – | 18 | 6 | 2 | 2 | 12 | 61 | – | – |
| IX. Centaurea scabiosa 1962 | 29 | – | 3 | – | – | – | – | 83 | 14 | – | – |
| 1984 | 25 | – | – | 20 | 8 | – | – | 52 | 20 | – | – |
| SADŁOWICE (pow. Puławy) | |||||||||||
| IV. Salix 1962-63 | 73 | – | – | 7 | 3 | – | 1 | 1 | 78 | 6 | 4 |
| 1984 | 25 | – | – | – | – | – | – | – | 92 | 4 | 4 |
| JAROSZYN (pow. Puławy) | |||||||||||
| VIII. Centaurea 1961 | 31 | – | – | – | – | – | – | 100 | – | – | – |
| 1984 | 49 | – | – | – | – | – | – | 98 | – | 2 | – |
Odnośniki – Notes:
¹ 0 = 0,1-0,49%
² Liczba obserwowanych trzmieli – Number of the observed bumble-bee individuals
³ Symbole gatunków trzmieli – Symbols of Bombus species:
H – trzmiel ogrodowy i złotopasy — Bombus hortorum (L.) and B. ruderatus (F.) U – t. paskowany — B. subterraneus (L.) C – t. wielkooki — B. confusus Schenck A – t. rudy — B. pascuorum Scop. D – t. rudonogi — B. ruderarius Müll. S – t. rudo-szary — B. sylvarum (L.) E – t. szary — B. veteranus (F.) M – t. żółty — B. muscorum (F.) L – t. kamiennik — B. lapidarius (L.) T – t. ziemny i gajowy — B. terrestris (L.) and B. lucorum (L.) Y – t. drzewny — B. hypnorum (L.) R – t. leśny — B. pratorum (L.)
⁴ Osoby obserwujące trzmiele – The persons observating the bumble-bees:
1961-1967 A. Ruszkowski, M. Zadura; 1968-1970 M. Biliński; 1971-1974 A. Ruszkowski, M. Biliński, K. Kaczmarska; 1984-1987 M. Biliński, A. Ruszkowski, K. Kaczmarska, J. Gosek, J. Wojdaszka.
⁵ + 1% C
⁶ + 2% C
⁷ + 1% E
⁸ (Ruszkowski, Biliński, Kaczmarska 1988)
strona 75WNIOSKI
- W ciągu 20-lecia 1967-1987 w okolicach Puław nie zmieniła się fauna doliny Wisły, gdzie wiodącymi gatunkami trzmieli były: B. terrestris, B. lucorum i B. lapidarius.
- Zaznaczyła się natomiast (poza doliną Wisły) tendencja do wzrostu liczebności B. pascuorum i B. lapidarius (park), oraz do obniżania się liczebności B. terrestris, B. lucorum i B. hypnorum (park), B. ruderarius (park i Górna Niwa), B. ruderatus i B. hortorum (park i Parchatka).
LITERATURA
Ruszkowski A., Biliński M., Kaczmarska K. (1988)- Występowanie trzmieli w chronionych i niechronionych środowiskach okolic Kazimierskiego Parku Krajobrazowego. Pszczeln. Zesz. Nauk., 32:135-168.
Ruszkowski A., Zadura M., Biliński M., Gosek J., Kaczmarska K. (1997b)- Wiosenny wzorzec składu gatunkowego trzmieli (Bombus Latr.) na różnych roślinach. Pszczeln. Zesz. Nauk., 41:43-51.
Ruszkowski A., Zadura M., Biliński M., Gosek J., Kaczmarska K., Wojdaszka J. (1997c)- Letni wzorzec składu gatunkowego trzmieli (Bombus Latr.) na różnych roślinach. Pszczeln. Zesz. Nauk., 41:53-62.
Ruszkowski A., Zadura M., Gosek J., Biliński M., Kaczmarska K., Wojdaszka J. (1997d)- Jesienny wzorzec składu gatunkowego trzmieli (Bombus Latr.) na różnych roślinach. Pszczeln. Zesz. Nauk., 41:63-70.
THE CHANGES OF THE COMPOSITION OF BUMBLEBEE SPECIES (BOMBUS LATR.) ON DIFFERENT PLANT SPECIES AT PULAWY AND IN THE SURROUNDING AREA DURING TWENTY YEARS 1961-1967
A. Ruszkowski, M. Biliński, K. Kaczmarska, J. Gosek
Summary
The researches were carried out by the authors on bumblebee species composition at Pulawy (in environments of palace park and at Górna Niwa) and in adjacent localities (Parchatka, Jaroszyn, Sadłowice) on the same plant species but during different years.
strona 76It was stated, that generally the domination of Bombus pascuorum Scop. and B. lapidarius (L.) was greater, but the domination of B. terrestris (L.), B. lucorum (L.), B. hypnorum (L.), B. ruderarius (Müll.), B. hortorum (L.) and B. ruderatus (F.) was lower during the years 1984-1990 than during 1961-1974.
Keywords: Bombus, monitoring, fauna changes.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 72: „gnieżdzenia” → gnieżdżenia
- s. 74, tab. 1, odnośnik 4: „observating” → observing
