TOKSYCZNOŚĆ DLA PSZCZÓŁ KARBOSULFANU I BIFENTRYNY W PREPARACIE TESTOWANYM DO ETAPU TOWARU RYNKOWEGO
tekst: Michał Gromisz, Zofia Gromisz
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXXIX, 1995 — Michał Gromisz, Zofia Gromisz
strona 87PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XXXIX, Nr 2 1995
Michał Gromisz, Zofia Gromisz
Instytut Sadownictwa i Kwiaciarstwa, Oddział Pszczelnictwa, ul. Kazimierska 2, 24-100 Puławy
Streszczenie
Testowany preparat o roboczej nazwie Marshal/Talstar zawiera 35% karbosulfanu i 1% bifentryny jako substancje czynne. W działaniu żołądkowym stosowany w 6 poziomach stężenia, od 0,0078125% do 0,25%, wywoływał odpowiednio śmierć od 8,8% do 98,4% pszczół (grupa kontrolna 3,1%). Natomiast w działaniu kontaktowym użyty w stężeniu 0,25% był jeszcze śmiertelny dla 100% pszczół po upływie 17 dni od skażenia podłoża.
Słowa kluczowe: pestycydy, pszczoła miodna, toksyczność, karbosulfan, bifentryna.
WPROWADZENIE
W doskonaleniu ochrony roślin nieprzerwanie poszukuje się nowych pestycydów, skuteczniejszych w działaniu od już znanych. Takim nowym środkiem ochrony roślin, jeszcze w postaci produktu eksperymentalnego, jest preparat, który nosi firmową nazwę roboczą Marshal/Talstar. Jako substancje czynne zawiera on karbosulfan i bifentrynę. W zamierzeniach ma on być między innymi przeznaczony do zwalczania wielkopąkowca porzeczkowego Cecidophyopsis ribis. Związek karbosulfan jako substancja czynna wchodzi w skład używanego w ochronie roślin preparatu Marshal z grupy karbaminianów, a bifentryna preparatu Talstar, zaliczanego do pyretroidów syntetycznych.
Do niedawna zwalczanie wielkopąkowca porzeczkowego opierano na preparacie Thiodan. Obecnie do tego celu zaleca się także preparat Marshal, jako skuteczniejszy (Smolarz 1990; Gajek, Łabanowska 1994). Oba te preparaty są wysoce toksyczne dla pszczół. W stosunku do Thiodanu znalazło to potwierdzenie w badanich Gromiszowej (1980). Można więc oczekiwać, że preparat Marshal/Talstar będzie również niebezpieczny dla pszczół, tym bardziej że zawiera dwa komponenty czynne, z grupy karbaminianów i z grupy pyretroidów. Co do pyretroidów wiemy także, że są skuteczne w małych dawkach i że reakcja pszczół na ich działanie jest nieraz nieobliczalna (Gromisz Z., Gromisz M. 1993). W zwalczaniu wielkopąkowca porzeczkowego stosuje się stężenie preparatu raczej
strona 88wysokie, na przykład 0,2% w przypadku preparatu Marshal (Smolarz 1990), co zwiększa ryzyko skażenia środowiska na większą skalę.
Obecnie w ochronie roślin przeważają tendencje zmierzające do ograniczenia roli silnie działających insektycydów. Testuje się nowe preparaty nie tylko pod względem ich szkodliwego działania na szkodniki i choroby, ale także selektywności dla fauny pożytecznej. Chodzi o rozwijanie produkcji rolnej bez szkody dla środowiska naturalnego (Niemczyk, Nowakowski 1994).
W opracowaniu tym prezentujemy laboratoryjne badania wrażliwości pszczoły miodnej na szkodliwe działanie preparatu Marshal/Talstar.
METODYKA
Badania laboratoryjne wrażliwości pszczół na szkodliwe działanie żołądkowe i kontaktowe preparatu Marshal/Talstar przeprowadzono w 1992 roku. Do testowania posłużyły pszczoły rasy kaukaskiej, pobierane z 6 rodzin, traktowanych jako powtórzenia. Preparat Marshal/Talstar zawierał w 1 l 350 g karbosulfanu i 10 g bifentryny, jako substancje czynne. W badaniach uwzględniono następujące jego stężenia: 0,25%, 0,125%, 0,0625%, 0,03125%, 0,015625% i 0,0078125%.
Działanie żołądkowe. Preparat podawano w syropie cukrowym dla pszczół zamkniętych w klateczkach (13x11x4,5 cm), po 20 robotnic. Po 24 godzinach zamieniano pokarm skażony na czysty, oznaczając wagowo spożyte dawki. Pszczoły grupy kontrolnej otrzymywały przez cały czas syrop czysty. Klateczki z pszczołami przetrzymywano w cieplarce utrzymującej temperaturę 26°C. Codziennie usuwano i liczono martwe osobniki. W sumie obserwacjami objęto pszczoły w 90 klateczkach, w trzech seriach (po 30 klateczek), zakładanych kolejno 22 VII, 29 VII i 5 VIII. Każda seria składała się z 6 kombinacji, po 6 klateczek (powtórzenia), jedna z kombinacji stanowiła grupę kontrolną, zaś pozostałym przyporządkowano 5 poziomów stężeń preparatu z sześciu badanych.
Działanie kontaktowe. Pszczoły umieszczano po 10 sztuk w szalkach Petriego, o średnicy 11 cm, wysłanych bibułą filtracyjną skażoną wodnym roztworem preparatu w ilości 2 ml. Po 1 dobie przetrzymywania w temperaturze pokojowej (22-24°C) liczono martwe osobniki. Testowanie rozpoczęto nakładając pszczoły na bibułę świeżo nasączoną, w przypadku grupy kontrolnej wodą destylowaną. Następne serie badań sprowadzały się do określania czasu, po którego upływie od nasączenia bibuły traci ona toksyczne właściwości. W ten sposób założono w dniach 21 VII-11 VIII 12 serii, uwzględniając następujące stężenia preparatu: 0,25%, 0,125%, 0,015625% i 0,0078125%. Najdłuższy okres wysychania bibuły skażonej wynosił 17 dni.
Jako wskaźnik szkodliwego działania preparatu dla pszczół przyjęto
strona 89poziom śmiertelności po upływie 72 godzin w teście żołądkowym i 24 godzin w teście kontaktowym, licząc od podania do klateczek pokarmu skażonego lub nałożenia owadów do szalek. W celu wyeliminowania wpływu naturalnego ubytku pszczół na wartość wskaźników szkodliwości, zastosowano przeliczenia według wzoru Abbotta:
P=100(Po-c):(100-c)
gdzie: P – odpowiada śmiertelności skorygowanej, Po – śmiertelności obserwowanej i c – śmiertelności stwierdzonej w grupie kontrolnej, wyrażonych w procentach.
Analizy zmienności przeprowadzano w razie potrzeby na wartościach transformowanych, korzystając z wzoru Freema’na-Tukey’a (przypadki śmiertelne) lub przez pierwiastkowanie (wskaźniki długości życia pszczół). W ocenie istotności różnic wykorzystano test Duncana, przyjmując poziom wiarygodności 0,05. Różnice istotne symbolizowano różnymi literami alfabetu (nieistotne tą samą literą). W tekście pracy i tabelach podano wartości średnich obliczone z liczb rzeczywistych, a nie z przeliczania ze średniej dla wartości transformowanych.
WYNIKI
Działanie żołądkowe. Objawy toksycznego działania preparatu Marshal/Talstar wystąpiły zaraz po pobraniu przez pszczoły syropu skażonego. Przy najwyższym stężeniu preparatu 0,25%, było już po 3 godzinach 66% martwych pszczół. W pozostałych klateczkach naliczono ich znacznie mniej, proporcjonalnie do wysokości stężenia, które obniżano do połowy w kolejnych kombinacjach. Objawy zatrucia praktycznie nie uwidoczniły się w tym czasie po spożyciu syropu z preparatem w stężeniu 0,015625% i o połowę niższym (ryc. 1). Po upływie jednej doby przyrost ilości martwych pszczół był jednak w tych kombinacjach duży, stosunkowo o wiele większy niż przy stężeniu najwyższym, któremu odpowiadało 98% śmiertelności. Te tendencje zmian utrzymywały się także przez następną kolejną dobę obserwacji pszczół, czyli do 48 godzin od zatrucia. Później nie odnotowano w tym obrazie większych przesunięć, co potwierdzają wskaźniki śmiertelności (tab. 1). Zawiera on więc opis reakcji pszczół na zmiany stężenia preparatu w syropie, który one pobierają.
W ogóle pszczoły doświadczalne pobierały syropu skażonego o wiele mniej niż syropu czystego (tab. 1). Nie występowały jednak tutaj jakieś szczególne preferencje ilościowe związane ze stężeniem preparatu w syropie. Z tego powodu stężenie preparatu miało bezpośredni wpływ na wielkość jego dawek, które pobierały pszczoły. Z kolei od wielkości dawek zależał poziom śmiertelności testowanych pszczół, co w ujęciu średnim przedstawiono w tabeli 1.
strona 90
Ryc.1. Dynamika wzrostu śmiertelności pszczół przy różnych stężeniach preparatu Marshal/Talstar w syropie cukrowym (ubytki naturalne pszczół wyeliminowano) The dynamics of an increase in bee mortality at various levels of a Marshal/Talstar formulation in sugar syrup (natural cases of death were not taken into account)
Tabela 1 Spożycie syropu skażonego i śmiertelność pszczół The contaminated syrup intake and bee mortality
| Stężenie preparatu w syropie / Drug concentration in syrup | Liczba powtórzeń / Number of replications | Spożycie syropu skażonego mg/pszczołę / Intake of contaminated syrup (mg/bee) | Śmiertelność pszczół po 72 godzinach w % / The mortality rate of bees after 72 hrs (%) | Dawka substancji czynnych w ng/pszczołę / Dose of active components ng/bee: karbosulfan | Dawka substancji czynnych w ng/pszczołę / Dose of active components ng/bee: bifentryna |
|---|---|---|---|---|---|
| 0,25% | 6 | 11,3 a | 98,4 e | 7932 | 227 |
| 0,125% | 2 x 6 | 17,8 a | 83,7 de | 6241 | 178 |
| 0,0625% | 3 x 6 | 11,0 a | 75,0 d | 1949 | 56 |
| 0,03125% | 3 x 6 | 17,2 a | 65,2 cd | 1516 | 43 |
| 0,015625% | 2 x 6 | 17,1 a | 35,5 bc | 759 | 22 |
| 0,0078125% | 6 | 17,2 a | 5,1 ab | 380 | 11 |
| 0% | 3 x 6 | 36,8 b | 3,1 a | 0 | 0 |
Lecz związek pomiędzy dawką preparatu a śmiertelnością pszczół kształtował się w sposób szczególny. Śmiertelność jedynie w przedziale 30%-90% wzrastała systematycznie z zwiększaniem dawki preparatu, karbosulfanu od 700 do 2000 ng i bifentryny od 20 do 60 ng na 1 pszczołę. Przy dawkach wyższych ginęły praktycznie wszystkie pszczoły. Przy dawkach niższych natomiast śmiertelność dość stromo się obniżała, do 5% przy dawce karbosulfanu 380 ng i bifentryny 10 ng, które odpowiadały stężeniu 0,0078125% preparatu w syropie cukrowym (ryc. 2).

Ryc.2. Dawki substancji aktywnych (ng/pszczołę) i śmiertelność pszczół w % (ubytki naturalne pszczół wyeliminowano) Active substance doses (ng/bee) versus bee mortality in % (natural cases of death were not taken into account)
Oceniając stopień zagrożenia w kategoriach stężenia preparatu, stwierdzamy że przekroczenie progowej wartości 0,01% wnosi istotne niebezpieczeństwo dla pszczół, ale nie pozbawia z mety szans na przeżycie jakiejś ich części. Szanse jednak maleją w miarę dalszego podwyższania stężenia, aż do pułapu 0,06%, kiedy to tylko pojedynczym pszczołom udaje się przeżyć przynajmniej 3 dni. Z pozycji skuteczności tego preparatu, w naszym przypadku negatywnie ocenianej, dalsze zwiększanie jego stężenia w syropie było więc nieracjonalne. Osiągano jedynie przyspieszenie umierania pszczół, które i tak w krótkim czasie było im sądzone. Zaznaczamy, że w warunkach doświadczenia pszczoły miały swobodny dostęp do pokarmu skażonego w ciągu jednej doby. Dla wielu z nich nie dane było jej przeżyć. To natychmiastowe i silne działanie toksyczne sprawia, że preparat Marshal/Talstar w wyższych
strona 92stężeniach jest groźny dla pszczół nawet wtedy, gdy one pobierają niewielkie jego dawki, czego w warunkach polowych nie można wykluczyć, gdy dojdzie do skażenia roślin miododajnych w fazie kwitnienia.
Jak na warunki laboratoryjne pszczoły w kombinacji kontrolnej, w której otrzymywały wyłącznie syrop czysty, żyły dość długo. Dopiero po upływie 44 dni ginęło ich 75%, natomiast 9 dni przed tym terminem śmiertelność sięgała 50%. Prawie dorównywały im pod tym względem pszczoły, które otrzymały syrop z domieszką preparatu najniższą z badanych (0,0078125%): 39 dni (dla poziomu 50% – 29 dni) – różnice nieistotne. Bliskie tym wskaźnikom były także wyniki odpowiadające stężeniu preparatu 0,015625%, ale w porównaniu z grupą kontrolną stwierdzono istotność różnicy. Natomiast dla stężenia 0,25% te progi śmiertelności zostały przekroczone zaledwie w kilka godzin po poddaniu pokarmu skażonego, co uniemożliwiło z powodów technicznych uwzględnienie tej kombinacji na rycinie 3, na której podano graficznie liczbę dni jakie upływają do ubytku 25%, 50% i 75% pszczół. Przy wyższych stężeniach skrócenie życia pszczół było niebagatelne, przy poziomie śmiertelności 50% rzędu 5-6 tygodni w porównaniu z grupą kontrolną. Na ten rachunek rzutują przede wszystkim straty w pszczołach poniesione bezpośrednio po zatruciu.

Ryc.3. Żywotność pszczół po zatruciu syropem z domieszką preparatu Marshal/Talstar w różnym stężeniu. Liczba dni do ubytku 25%, 50% i 75% pszczół. Bee viability after the poisoning with Marshal/Talstar formulation-syrup mixtures containing various concentrations of the drug. Periods (in days) corresponding to a 25%, 50%, and 75% mortality rate.
strona 93Działanie kontaktowe. Pszczoły naniesione na bibułę świeżo nasączoną roztworem preparatu w stężeniu 0,25% ginęły w ciągu 1-2 godzin. Przy stężeniu najniższym z badanych 0,0078125% w podobnej sytuacji naliczono po 2 godzinach tylko 15% pszczół martwych, pozostałe przy życiu zginęły jednak przed upływem doby. Trzydniowe wysychanie bibuły przed nałożeniem na nią pszczół nie wnosiło zmian w przypadku stężenia 0,25% – ginęły wszystkie pszczoły.
Przy stężeniu 0,125% również nie przeżywały wszystkie pszczoły, ale jednak 25% z nich po 24 godzinach zdradzało jeszcze byle jakie odznaki życia. Natomiast po tym czasie przy stężeniu 0,015625% żyło nadal 59% pszczół, a przy stężeniu 0,0078125% – 56,7%. Był to sygnał, że preparat Marshal/Talstar w tego rzędu stężeniach może tracić po 3 dniach toksyczne działanie kontaktowe. Lecz ten preparat użyty w tych samych stężeniach po 7 dniach wysychania bibuły wywoływał śmiertelność pszczół w pierwszym przypadku 81,7%, w drugim 68,3%. Wprawdzie różnice w smiertelności (nieistotne) są tutaj adekwatne do poziomu stężenia preparatu, ale porównanie pod tym względem kombinacji z 3-dniowym i kombinacji z 7-dniowym wysychaniem bibuły (różnice istotne) komplikuje ten prosty schemat. W każdym bądź razie przychodzi nam stwierdzić, że po tygodniu wysychania bibuły utrzymywały się nadal jej toksyczne właściwości kontaktowe, nawet gdy zastosowano do skażenia bardzo małe koncentracje prepareatu Marshal/Talstar. Dla jego stężenia 0,25% terminy wysychania bibuły wydłużano kolejno do 3, 7, 10, 14 i 17 dni – kontakt był w każdym przypadku śmiertelny dla 100% pszczół. W szalkach grupy kontrolnej we wszystkich kombinacjach łącznie zginęła tylko pojedyńcza pszczoła (0,14%).
DYSKUSJA
Aktywnie biologicznie związek karbosulfan wchodzi w skład znanego u nas pestycydu o handlowej nazwie Marshal 250 EC w ilości 25%, a związek bifentryna w ilości 10% – pestycydu Talstar 100 EC. Obie te substancje czynne są skumulowane w preparacie Marshal/Talstar, który testowano. Był on równie groźny w działaniu toksycznym jak postacie handlowe preparatu Marshal i preparatu Talstar, które były również testowane, jednak w innych badaniach i na pszczołach innej rasy – kraińskiej (Gromisz Z., Gromisz M. 1995).
Marshal zastosowany żołądkowo w stężeniu 0,025%, 0,0125% i 0,00625% prowadził do śmierci 96,1%, 80,7% i 28,8%, natomiast Talstar w stężeniu 0,02%, 0,01% i 0,005% – 92,3%, 86,4% i 51,3%. W innej serii badań stwierdzono, że preparat Marshal w stężeniu 0,00125% wywoływał śmierć 4% pszczół, a preparat Talstar w stężeniu 0,000625% – 7,2%. Syrop skażony łącznie tymi dwoma preparatami był śmiertelny dla 10,6% pszczół.
strona 94Działanie kontaktowe preparatu Marshal było następujące: stężenie 0,1%, czas wysychania bibuły 14 dni – wszystkie pszczoły ginęły (w ciągu 20 godzin), a po 35 dniach wysychania – 74% w ciągu 24-godzinnego kontaktu (reszta ginęła przed upływem 48 godzin). Natomiast preparat Talstar: w stężeniu 0,025% po 23 dniach wysychania bibuły naliczono 82% martwych pszczół; pozostałe przy życiu były sparaliżowane.
WNIOSKI
- W działaniu żołądkowym i kontaktowym preparat Marshal/Talstar w wersji eksperymentalnej jest wysoce toksyczny dla pszczół.
- W działaniu żołądkowym śmiertelność pszczół wzrastała systematycznie ze zwiększeniem dawek preparatu do 2000 ng na 1 pszczołę karbosulfanu; przekroczenie tego progu: śmierć wszystkich pszczół.
- Niezależnie od stężenia preparatu pszczoły pobierały podobne porcje syropu skażonego; stosowanie wyższych stężeń zwielokrotnia zatem zagrożenie dla pszczół.
- W działaniu kontaktowym preparat Marshal/Talstar jest niebezpieczny i wnosi poważne potencjalne zagrożenie pszczołom poprzez długotrwałe utrzymywanie aktywności na podłożu skażonym.
LITERATURA
Gajek D., Łabanowska B. H. (1994) – Skuteczność różnych programów zwalczania wielkopąkowca porzeczkowego. Ogólnopolska Konferencja Ochrony Roślin Sadowniczych, Skierniewice 2-3 lutego 1994, s. 115-116.
Gromisz Z. (1980) – Wrażliwość pszczół na szkodliwe działanie niektórych pestycydów. Prace Instytutu Sadownictwa i Kwiaciarstwa, seria C, nr 4, s. 34-37.
Gromisz Z., Gromisz M. (1993) – Z laboratoryjnych badań toksyczności syntetycznych pyretroidów dla pszczół. Pszczeln.Zesz.Nauk., 37:145-152.
Gromisz Z., Gromisz M. (1995) – Laboratoryjna ocena szkodliwości dla pszczół pestycydu Marshal/Talstar. XXXII Naukowa Konferencja Pszczelarska. Puławy 14-15 marca 1995, s. 22-23.
Niemczyk E., Nowakowski Z. (1994) – Integrowana produkcja owoców w1993 roku ze szczególnym uwzględnieniem ochrony przed szkodnikami. Ogólnopolska Konferencja Ochrony Roślin Sadowniczych, Skierniewice 2-3 lutego 1994, s. 11-18.
Smolarz S. (1990) – Wielkopąkowiec porzeczkowy (Cecidophyopsis ribis Westw) poraża nowe odmiany porzeczek i możliwość jego ograniczenia. Prace Instytutu Sadownictwa i Kwiaciarstwa, seria C, nr 1-2, s. 67-68.
strona 95CARBOSULFAN AND BIFENTHRIN TOXICITY IN BEES EXPOSED TO THE FORMULATION TESTED FOR MARKET PURPOSES
M. Gromisz, Z. Gromisz
Summary
A Marshal/Talstar formulation containing biologically active carbosulfan (35%) and bifenthrin (1%) was examined using the alimentary and contact toxicity tests. This examinations were done on 20 workers (6 replications and 6 bee colonies) maintained in closed cages. The contact toxicity test was performed within 24 hrs on bees kept in Petri dishes (10 bees per dish) lined with filter paper saturated with a water solution of the formulation. The alimentary toxicity test showed that the formulation administered at six-level concentrations (0.0078125% to 0.25%) in sugar syrup produced the bee mortality rates in the range of 8.8% to 98.4%, respectively, whereas the mortality rate in the controls was 3.1%. Harmful actions of the formulation tested were consistent with the doses used. Moreover, a similar relationship was found between the dose sizes and the drug intakes. The contact test revealed a highly dangerous action of the formulation irrespective of its water concentrations examined. Toxic effects were also observed after cessation of the exposure. The lowest drug concentration used produced a 60% bee mortality rate within 7 days postexposure. The mortality rate of bees exposed to a 0.25% concentration of the formulation was 100% within 17 days postexposure.
Keywords: pesticide, honey bee, toxicity, carbosulfan, bifenthrin.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 87: „badanich” → badaniach
- s. 93: „odznaki życia” → oznaki życia
- s. 93: „smiertelności” → śmiertelności
- s. 93: „prepareatu” → preparatu
- s. 94, piśmiennictwo: „w1993″ → w 1993
