ROZWÓJ I PRODUKCJA PSZCZÓŁ MIESZAŃCÓW PRZY TECHNOLOGII ZWALCZANIA VARROA JACOBSONI

tekst: Anna Król

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXXIV, 1990 — Anna Król

strona 15

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE ROK XXXIV 1990

Anna Król

Pszczelniczy Zakład Doświadczalny Górna Niwa, Puławy

STRESZCZENIE

Do doświadczeń wykonanych w latach 1985—87 w Puławach użyto po 10 rodzin pszczół mieszańców pochodzących od matek kaukaskich (Apis mellifera caucasica Gorb.) oraz kraińskich (Apis mellifera carnica Pollm.).

Pasożyta Varoa jacobsoni zwalczano w drodze odymiania pszczół paskami nasączonymi amitrazą, stosowanego 3-krotnie wiosną i 3-krotnie jesienią. Pomiary czerwiu wykonano 3 razy w sezonie — w maju, czerwcu i lipcu. Miód odbierano dwukrotnie w sezonie — po pożytku rzepakowymi i po pożytku gryczanym.

Stwierdzono, że rodziny pszczele mieszańców kaukaskich i kraińskich zachowały właściwy sobie charakter rozwoju, polegający na wcześniejszym wychowie czerwiu wiosną przez pierwsze (carnica Pollm.) i intensywniejszym wychowie czerwiu w pełni sezonu przez drugie (caucasica Gorb.).

Okazało się, że proporcje w produkcji miodu przez badane rodziny pszczele, podobnie jak przez niezainfekowanie wyrażały się wyższą wydajnością mieszańców kaukaskich, choć w okresie pełni sezonu były one 2—3 krotnie więcej porażone pasożytem niż mieszańce kraińskie, które dla odmiany bardziej zapasożytowane były wiosną, co wiązało się oczywiście z obecnością czerwiu w ulach.

WPROWADZENIE

W Polsce istnieje duże zainteresowanie pszczołami ras obcych, a wynika ono z troski o maksymalne wykorzystanie pożytków pszczelich i podnoszenie rentowności pasiek. Badania naukowe nad użytecznością pszczół ras obcych w praktycznym pszczelarstwie są prowadzone na świecie już od roku 1932 (cyt. za Ałpatowem 1948), a w Polsce rozpoczęto je w roku 1958 kiedy po raz pierwszy sprowadzono matki rasy kaukaskiej ze Związku Radzieckiego i matki rasy kraińskiej z Czechosłowacji (Bornus i inni 1961). W pierwszych pracach

strona 16

stwierdzono (Bornus i inni 1961, Gromisz 1978), że pszczoły obcych ras czystych (kaukaskiej, kraińskiej i włoskiej) oraz ich mieszańce z pszczołą krajową cechują się wyższą wydajnością miodu.

Dalej udowodniono (Bornus i inni 1974), że obukierunkowe krzyżowanie pszczół różnych ras prowadzi do występowania zjawiska heterozji, które jednak najsilniej objawia się u mieszańców pochodzących od matek ras obcych kojarzonych z trutniami pszczół miejscowych. Produkcyjność takich mieszańców w stosunku do populacji miejscowej może przekraczać 140—180%. Autorzy stwierdzili również, że wydajność miodu zależy w dużym stopniu od rejonu, a właściwie od rodzaju pożytków i pory ich występowania.

Zróżnicowanie produkcyjności mieszańców w zależności od rejonu potwierdzają również badania Zmarlickiego i innych (1977), Zmarlickiego i Marcinkowskiego (1979), Gromisza (1978) oraz Gromisza i Bobrzeckiego (1985).

W związku z pojawieniem się w naszych pasiekach, groźnego pasożyta Varroa jacobsoni w roku 1980 (Różyński 1981), i koniecznością stosowania z nim systematycznej walki, zachodzi pytanie, jak te nowe warunki wpływają na rozwój rodzin pszczół mieszańców i na ich produkcyjność. Próbę wyjaśnienia tego zagadnienia podjęto w niniejszej pracy.

MATERIAŁ I METODY

Badania wykonano w latach 1985—1987 w pasiece PZD Górna Niwa w Puławach, prowadzonych w ulach dadanowskich. Do doświadczeń użyto pszczół mieszańców pochodzących od matek kaukaskich, szarych górskich (Apis mellifera mellifera Gorb.) oraz od matek kraińskich importowanych z Austrii (Apis mellifera carnica Pollm.) unasienianych naturalnie na pasieczysku przez trutnie miejscowe. Grupa doświadczalna każdej rasy mieszańców liczyła po 10 rodzin pszczelich. Zimowanie pszczół odbywało się na pasieczysku PZD Górna Niwa w Puławach. Każdego lata pszczoły wykorzystywały dwa pożytki: rzepakowy w Klikawie k. Puław oraz gryczany w Helenowie k. Puław lub Chotczy. Przez cały sezon pasieczny nie stosowano ograniczeń matek w czerwieniu.

W każdym roku badań prowadzono walkę chemiczną z warrozą, która występowała we wszystkich rodzinach doświadczalnych. Rodziny doświadczalne odymiano paskami nasączonymi 0,5 ml czystej amitrazy. Odymianie pszczół wykonano trzy razy wiosną i trzy razy jesienią w odstępach tygodniowych. Po każdym zabiegu liczono martwe roztocze. W tym celu dennice uli wyścielano białym papierem smarowanym bezwonną wazeliną.

W okresie pożytku z rzepaku i gryki każdego roku badań wykonywano pomiary w czerwcu, posługując się przy tym linijką. Do określenia liczby komórek z czerwiem wykorzystano tabelę z podręcznika pszczelarskiego (Wawryn 1956). Ilość czerwiu wyrażona w dm² służy jako wskaźnik intensywności rozwoju rodzin pszczelich. Zbiory miodu rzepakowego i gryczanego traktowano we wszystkich latach badań oddzielnie.

strona 17

Wyniki opracowano statystycznie, stosując analizę wariancji. Ocenę istotności różnic pomiędzy średnimi przeprowadzono za pomocą wielokrotnego testu rozstępu Duncana, przy poziomie istotności 0,05.

WYNIKI I DYSKUSJA

Stopień porażenia rodzin pszczelich przez roztocza Varroa jacobsoni. Podczas odymiania pszczół paskami dymnymi nasączonymi amitrazą stwierdzono osypywanie się martwych roztoczy we wszystkich rodzinach doświadczalnych. Najobficiej opadały na dennicę martwe roztocze po pierwszych zabiegach, słabiej po drugich, a najsłabiej po trzecich (tab. 1), co świadczyło o właściwym działaniu leku. Zatem osyp martwych roztoczy po trzech odymianiach może być uważany za stopień porażenia rodzin pszczelich przez warrozę na wiosnę i jesień.

Ogólnie biorąc ponad dwukrotnie więcej roztoczy opadało na dennicę w rodzinach pszczół mieszańców kaukaskich niż kraińskich. Świadczy to

Tabela 1 Liczba roztoczy Varroa jacobsoni opadłych na dennicę ula po kolejnych zabiegach odymiania przez spalanie pasków z amitrazą Number of Varroa jacobsoni organisms dropped on hive bottom after succeeding amitrase fumigation

Rok / Year Odymianie / Fumigation Pszczoły mieszańce / Hybrids: A. m. caucasica ♀ × ♂ miejscowe / Caucasian local: wiosna / spring Pszczoły mieszańce / Hybrids: A. m. caucasica ♀ × ♂ miejscowe / Caucasian local: jesień / autumn Pszczoły mieszańce / Hybrids: A. m. carnica ♀ × ♂ miejscowe / Carniolan local: wiosna / spring Pszczoły mieszańce / Hybrids: A. m. carnica ♀ × ♂ miejscowe / Carniolan local: jesień / autumn
1985 I 168 395 311 192
II 24 47 17 11
III 10 8 8 4
Razem / Total 212 450 336 207
1986 I 1031 1206 197 192
II 113 29 55 19
III 10 4 20 10
Razem / Total 1154 1239 282 221
1987 I 156 402 292 176
II 17 31 16 18
III 12 7 10 9
Razem / Total 185 440 318 203
Ogółem / Altogether 1541 2129 926 631

2 — Pszczelnicze Zeszyty Naukowe…

strona 18

niewątpliwie o większym porażeniu ich przez pasożyta, zwłaszcza w roku 1986. Ponadto zaznaczyła się inna prawidłowość, polegająca na stosunkowo większym porażeniu warrozą pszczół mieszańców pszczół kraińskich w okresię wiosennym, a pszczół mieszańców kaukaskich jesienią. Można to tłumaczyć jedynie normalnie wcześniejszym rozpoczynaniem czerwienia przez matki rasy kraińskiej wiosną oraz normalnie intensywniejszym czerwieniem matek rasy kaukaskiej późniejszym latem, bowiem wiadomo, że obecność czerwiu w ulach sprzyja rozwojowi pasożyta.

Rozwój rodzin pszczelich po odymianiu preparatem warrozobójczym. We wszystkich trzech latach badań w rodzinach pszczelich z matkami kaukaskimi stwierdzono w okresie pożytków maj-lipiec około 10% większą powierzchnię czerwiu niż w rodzinach z matkami kraińskimi (tab. 2). Fakt ten z jednej strony potwierdza znane od dawna różnice w intensywności czerwienia matek pszczelich różnych ras (Bornus i inni 1961, Gromisz i inni 1978, Zmarlicki i Marcinkowski 1979), z drugiej zaś strony upewnia w przekonaniu, że cechy te zdecydowały o wcześniej omówionych różnicach w stopniu porażenia badanych rodzin pszczelich warrozą.

Jako interesujący wypada uznać fakt, że wzajemne proporcje powierzchni czerwiu przy kolejnych jego pomiarach w okresie pożytków (maj, czerwiec,

Tabela 2 Powierzchnia plastrów z czerwiem stwierdzona w rodzinie pszczelej podczas kolejnych pomiarów w dm² Brood comb surface measured in succeeding periods

Rok / Year Data pomiarów / Date of measurement Pszczoły mieszańce / Hybrids: A.m. caucasica ♀ × ♂ miejscowe / Caucasian local: dm² Pszczoły mieszańce / Hybrids: A.m. caucasica ♀ × ♂ miejscowe / Caucasian local: % Pszczoły mieszańce / Hybrids: A.m. carnica ♀ × ♂ miejscowe / Carniolan local: dm² Pszczoły mieszańce / Hybrids: A.m. carnica ♀ × ♂ miejscowe / Carniolan local: %
1985 22 V 53.7 b 35.0 48.3 a 35.4
15 VI 73.7 b 48.1 66.9 a 48.9
18 VII 25.9 b 16.9 21.5 a 15.7
Razem / Total 153.2 b 100.0 136.7 a 100.0
1986 22 V 34.7 a 28.6 34.9 a 32.6
15 VI 63.7 b 52.5 52.9 a 49.4
18 VII 23.0 b 18.9 19.3 a 18.0
Razem / Total 121.4 b 100.0 107.1 a 100.0
1987 22 V 44.2 b 31.0 40.6 a 31.0
15 VI 56.3 b 39.5 50.3 a 38.5
18 VIII 42.1 a 29.5 39.9 a 30.5
Razem / Total 142.6 b 100.0 130.8 a 100.0

Uwaga: Te same litery obok liczb oznaczają, że liczby należą do jednej klasy wielkości i nie różnią się między sobą istotnie Means followed by the same letter are not significantly different

strona 19

lipiec), układały się u obu ras pszczół bardzo podobnie w danym roku badań. Jedynie w roku 1986 matki kaukaskie w maju czerwiły jeszcze nieco słabiej niż matki kraińskie ale za to w czerwcu nieco intensywniej.

Niewątpliwie układ warunków pogody i silnie związana z nim obfitość pożytków decydowały o różnicach w rozwoju rodzin pszczelich między latami. Ogólnie biorąc w pierwszym roku badań (1985) rodziny pszczele rozwijały się szybciej w okresie wiosennym, zaś w trzecim roku (1987) jeszcze w lipcu miały stosunkowo dużo czerwiu.

Po przeliczeniu ogólnej liczby opadłych na dennicę roztoczy na powierzchnię plastrów z czerwiem wynika, że na 1 dm² w latach 1985, 1987 przypadały około 4 pasożyty, a w 1986—20. Wydaje się, że lepsze czerwienie matek kaukaskich decydowało o wyższym porażeniu ich rodzin przez warrozę, gdyż większa liczba komórek z czerwiem umożliwiała samicom Varroa składanie większej liczby jaj.

Produkcja miodu przez rodziny pszczele leczone preparatem warrozobójczym. Pierwsze miodobranie wykonano po pożytku rzepakowym, drugie po gryczanym. Z obu pożytków pszczoły mieszańce od matek kaukaskich produkowały istotnie więcej miodu niż mieszańce od matek kraińskich (tab. 3). Prawidłowość taka utrzymywała się przez czas trwania doświadczenia. W najlepszym pod względem produkcyjnym roku 1985 z obu pożytków odebrano średnio po 11,6 kg miodu od jednej rodziny mieszańców kaukaskich i po 10,8 kg od jednej rodziny mieszańców kraińskich, zaś w roku 1986 odpowiednio po 12,7 kg i 7,1 kg. Rok 1987 był najsłabszym pod względem produkcji miodu i tylko z pożytku rzepakowego odebrano go w ilości 6,6 kg od jednej rodziny

Tabela 3 Ilość miodu w kg od rodziny pszczelej odebrane po pożytku rzepakowym i po pożytku gryczanym Amounts of honey (kg) collected from a bee family after rape and buckwheat flows

Rok / Year Rodzaj pożytku / Flow Pszczoły mieszańce / Hybrids: A. m. caucasica ♀ × ♂ miejscowe / Caucasian local Pszczoły mieszańce / Hybrids: A. m. carnica ♀ × ♂ miejscowe / Carniolan local
1985 Brassica 7.2 b 5.0 a
Fagopyrum 10.4 b 5.8 a
Razem / Total 17.6 b 10.8 a
1986 Brasica 6.7 b 3.8 a
Fagopyrum 6.0 b 3.3 a
Razem / Total 12.7 b 7,1 a
1987 Brasica 6.6 b 5.1 a
Fagopyrum — —
Ogółem / Altogether 36.9 b 23.0 a

Pożytek z gryki był słaby, miodu nie odbierano Buckwheat flow was poor and honey was not collected

strona 20

pszczół mieszańców kaukaskich i po 5,1 kg od jednej rodziny mieszańców kraińskich. Pożytek z gryki był mały i miodu nie wirowano. W sumie w ciągu trzech lat badań odebrano od jednej rodziny pszczół mieszańców kaukaskich po 30,9 kg miodu, a od pszczół mieszańców kraińskich po 23,0 kg tego produktu.

Wyższa produkcyjność rodzin mieszańców kaukaskich zależała zapewne od lepszego czerwienia matek tej rasy, co jest zgodne z wynikami badań Bornusa i innych (1961, 1974) i Gromisza i innych (1978). Bardzo interesujący jest fakt, że wyższy stopień porażenia przez warrozę nie wpływał na obniżenie ich produkcyjności do tego stopnia, by nie mogły one wydawać więcej miodu niż mniej porażone przez pasożyta pszczoły mieszańce kraińskie. Trudno natomiast powiedzieć, w jakim stopniu pasożyty i stosowany preparat leczniczy szkodziły pszczołom i wpływały na zmniejszenie ich produkcyjności, ponieważ w doświadczeniu nie dysponowano rodzinami wolnymi od roztoczy Varroa. Wydaje się jednak, że prawidłowo leczone rodziny pszczele każdej rasy nie powinny wykazywać wiele obniżonej produkcji miodu, zwłaszcza w dobrych warunkach pożytkowych.

WNIOSKI

W warunkach stosowania trzykrotnie jesienią i trzykrotnie wiosną pasków dymnych nasączonych amitrazą przeciwko roztoczom Varroa jacobsoni, rodziny pszczele mieszańców kraińskich i kaukaskich zachowują właściwy sobie charakter rozwoju polegający na wcześniejszym wychowie czerwiu wiosną przez pierwsze (Carnica) i intensywniejszym wychowie czerwiu w pełni sezonu przez drugie (Caucasica).

Ponieważ rozwój Varroa jacobsoni związany jest ściśle z obecnością czerwiu w ulach, toteż odpowiednio do rytmu rozwoju rodzin pszczelich badanych mieszańców występuje stosunkowo większe porażenie przez warrozę pszczół od matek kraińskich wiosną, a od matek kaukaskich jesienią.

Ogólnie większa powierzchnia czerwiu jesienią w rodzinach mieszańców kaukaskich niż kraińskich, zwłaszcza w lecie, sprzyja znacznie większemu porażeniu ich przez warrozę. Przy umiejętnej walce z pasożytem w warunkach środkowo-wschodniej części kraju nie ma to jednak tak dużego ujemnego wpływu na rodziny pszczele by uległy zatarciu różnice rasowe, wyrażające się wyższą produkcją miodu przez mieszańce od matek kaukaskich, sięgające w dobrych warunkach pożytkowych 70%.

LITERATURA

Ałpatow W. W., (1963) — Porody miedonosnoj pczeły, Moskwa

Bornus L., Fabiański A., Lecewicz W., (1961) — Gromadzenie miodu przez pszczoły trzech ras w warunkach pożytkowych Puław. Pszczeln. Zesz. Nauk. 5/2/:85—94

strona 21

Bornus L., i inni (1974) — Przydatność użytkowa mieszańców międzyrasowych pszczoły miodnej w warunkach przyrodniczych Polski. Pszczeln. Zesz. Nauk. 18:1—51

Gromisz M., i inni (1978) — Produkcyjność mieszańców międzyliniowych pszczoły miodnej w różnych regionach Polski. Pszczeln. Zesz. Nauk. 22:3—19

Gromisz M., Bobrzecki J., (1985) — Wartość użytkowa mieszańców pszczół rasy kraińskiej i kaukaskiej. Pszczeln. Zesz. Nauk. 29:93—101

Różyński St., (1981) — Jak doszło do wykrycia warrozy w Polsce? Pszczelarstwo /6/:7

Wawryn T., Weber L., (1956) — Selekcja i wychów matek pszczelich. Warszawa, PWRiL

Zmarlicki C., i inni (1977) — Wartość użytkowa pszczół niektórych ras czystych i ich mieszańców w rejonie spadziowym. Pszczeln. Zesz. Nauk. 21:113—128

Zmarlicki C., Marcinkowski J., (1979) — Wartość użytkowa niektórych ras czystych pszczół i ich mieszańców w warunkach pożytkowych Puław i Gór Świętokrzyskich. Pszczeln. Zesz. Nauk. 23:59—64

DEVELOPMENT OF HYBRID BEE FAMILY AND HONEY PRODUCTION DURING CONTROL OF VARROASIS

Anna Król

Summary

Ten hybrid bee families originating from Caucasian (Apis mellifera caucasica Gorb.) and Carniolan (Apis mellifera carnica Pollm.) queens were used in the experiment performed at Pulawy in 1985—1987. Hives were fumigated 3 times in spring and 3 times in autumn using amitrase atrips. Brood was measured in May, June and July. Honey was taken after rape and buckweat flows. It was demonstrated that infection of the families with Varroa jacobsoni was directly proportional to their develomental stage. A relatively higher elimination of the mites was observed in hybrids from Carniolan queens in spring and in hybrids from Caucasian queens in autumn. Moreover, hybrids from Causasian queens showed two to threefold higher infection with the parasite than those from Carniolan queens. However, the increased parasite burden had no influence on honey production.


Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 15, streszczenie: „Varoa” → Varroa
  • s. 15, streszczenie: „rzepakowymi” → rzepakowym
  • s. 16: „mellifera mellifera Gorb.” → mellifera caucasica Gorb.
  • s. 17, tab. 1, 1985, Razem: „212″ → 202
  • s. 17, tab. 1, 1986, Razem: „282″ → 272
  • s. 18: „okresię” → okresie
  • s. 19, tab. 3: „odebrane” → odebrana
  • s. 19, tab. 3 2×: „Brasica” → Brassica
  • s. 21, streszczenie: „atrips” → strips
  • s. 21, streszczenie: „buckweat” → buckwheat
  • s. 21, streszczenie: „develomental” → developmental
  • s. 21, streszczenie: „Causasian” → Caucasian

Podobne wpisy