STANOWISKO SYSTEMATYCZNE PSZCZOŁY AUGUSTOWSKIEJ
tekst: Michał Gromisz
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXXIV, 1990 — Michał Gromisz
strona 3PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE ROK XXXIV 1990
Michał Gromisz
Oddział Pszczelnictwa ISK
STRESZCZENIE
W 1976 roku utworzono zamknięty rejon hodowli pszczół na terenie Puszczy Augustowskiej w celu ochrony przed zamieszańcowaniem miejscowej populacji tak zwanej pszczoły augustowskiej. Na podstawie pomiarów długości języczka robotnic stwierdzono, że populacja ta jest zbliżona do pszczoły leśnej, zaliczanej do podgatunku Apis mellifera mellifera L. jako rasa lokalna i zamieszkuje rubież zachodniego jej zasięgu na styku z pszczołą środkowoeuropejską, należącą również do tego samego podgatunku.
WPROWADZENIE
W rozwijaniu programu ochrony pszczoły rodzimej przed zmieszańcowaniem został utworzony w 1976 roku zamknięty rejon hodowli, obejmujący populację zamieszkującą obszar Puszczy Augustowskiej z przyległościami. Występująca na tym terenie pszczoła miodna, zachowana w dość pierwotnym stanie, otrzymała w dokumentach administracyjno-hodowlanych miano pszczoły augustowskiej. Tradycja pszczelarska wiąże jej rodowód z tak zwaną borówką czyli pszczołą leśną, użytkowaną od wieków przez bartników w tamtejszych okolicach.
Idea ochrony krajowych zasobów pszczoły miodnej w sposób administracyjny powstała w latach sześćdziesiątych, gdy sprowadzanie pszczół obcych ras na większą skalę stało się faktem. W opracowaniach morfologicznych pszczoły miodnej na terenie kraju Oddział Pszczelnictwa ISK wskazał regiony szczególnie kwalifikujące się do tego rodzaju przedsięwzięcia, między innymi w północnowschodniej części Podlasia (Bornus, Demianowicz, Gromisz z 1966). Że tam też powstał pierwszy w Polsce zamknięty rejon hodowli pszczół, jest w pierwszym rzędzie zasługa R. Żukowskiego*).
*) Romuald Żukowski, popularyzator wiedzy pszczelarskiej, znawca przeszłości pszczelnictwa. Urodził się 11 marca 1934 r. w Korklinach (Suwałki). Jako długoletni pracownik Okręgowej Spółdzielni Pszczelarskiej w Lublinie działał na terenie Białostocczyzny. Od 1984 emerytowany.
strona 4Taksonomia pszczelarska w odrębie gatunku opiera się głównie na cechach morfologicznych. Wśród nich niepoślednią rolę odgrywa długość języczka, jako jedna z cech najlepiej różnicujących podgatunki i rasy lokalne (Gromisz 1967a, Bornus, Gromisz, Nowakowski 1976). Pod względem tej cechy pszczoły krajowe jak i ras obcych zostały dość dobrze opracowane, uwzględnia się ją również jako pierwszoplanową przed szerokością IV tergitu odwłokowego i indeksem kubitalnym w celu indentyfikacji rasowej licencjonowanych populacji w hodowli krajowej (Gromisz 1981). Wprowadzanie do badań innych cech morfologicznych jest praktycznie dopełnieniem lub pogłębieniem analizy opartej na wynikach pomiaru długości języczka, co się wyraźnie uwidacznia w wielu pracach (Bronus, Demianowicz, Gromisz 1966, Gromisz 1967b).
Rosyjscy uczeni stwierdzili, że długość języczka u pszczół na równinie wschodniorosyjskiej stopniowo się zmniejszała w kierunku północnym. Ałpatow (za Goetze 1930) znalazł tutaj zależność regularną, Mikhailoff (1926) natomiast opracował ją matematycznie, Goetze (1930) a ostatnio Ruttner (1985) potwierdzili występowanie tego rodzaju zależności. Badania Gromisza (1963) na terenie Polski dały również potwierdzający wynik. Skorikow (1929 a, b) oraz Ałpatow (1948) zwrócili uwagę na wielkość współczynnika regresji, który obrazuje stopień zmieniania się długości języczka w zależności od położenia geograficznego, może to mieć znaczenie w odróżnianiu ras. Jako przykład podają oni zmianę wartości tego współczynnika przy przejściu w Europie Wschodniej ze strefy lasów do strefy stepów, jako linii styku zasięgu pszczoły środkoworosyjskiej i pszczoły stepowej. W tym miejscu na mapie następuje zagęszczenie tak zwanych izoglos czyli linii wykreślających zasięgi kolejnych przedziałów długości języczka.
Poza rejonem Karpat, gdzie stwierdzono także obecność pszczoły kraińskiej, cały nasz kraj zamieszkiwała dawniej niepodzielnie pszczoła miodna właściwa Apis mellifera mellifera L. (Bornus, Demianowicz, Gromisz 1966). W latach piędziesiątych występowała ona w stosunkowo czystej postaci na dużym areale w północnowschodniej części Polski, od Wyżyny Lubelskiej i Podlasia południowego do Kurpi i Mazur. Zaliczano ją do pszczoły środkowoeuropejskiej jako rasy lokalnej podgatunku Apis mellifera mellifera (Bornus, Demianowicz, Gromisz 1966, Gromisz 1961, 1967 a). Na krańcach wschodnich północnego Podlasia stwierdzono jednak obecność pszczoły o parametrach morfologicznych nieco innych niż w bezpośrednim sąsiedztwie na zachód. Chodzi o charakterystykę morfologiczną pszczół tej populacji i okreslenie ich stosunku taksonomicznego do pszczoły środkowoeuropejskiej. Na wschód od tych terenów występuje bowiem pszczoła leśna, odróżniana jako kolejna rasa lokalna w obrębie tego samego podgatunku Apis mellifera mellifera. Tym zagadnieniem pragniemy zająć się w tej pracy, gromadząc także wiedzę morfologiczną o pszczole augustowskiej.
strona 5MATERIAŁ I METODA
Materiał badawczy w postaci próbek pszczół robotnic pobrano z rojów pszczelich w latach 1956—1958 oraz w latach 1976—1981 w następującej liczebności:
39 próbek z terenu północnowschodniego Podlasia (1956—1958),
69 próbek na terenie Wyżyny Lubelskiej, południowego i zachodniego Podlasia, części wschodniej Mazowsza oraz Kurpi i Mazur (1956—1958),
265 próbek na obszarze zamkniętego rejonu hodowli pszczoły augustowskiej (1976—1981)
Ponadto wykorzystano także w badaniach próbki pszczół zebrane przed wrześniem 1939 roku na wschodnich kresach II Rzeczypospolitej przez S. Sekutowicza i A. Demianowicza*) i opracowane w Oddziale Pszczelnictwa ISK po wojnie (Demianowicz i Gromisz 1966) oraz liczbowe dane z litewskiego opracowania pszczoły miejscowej na terenie Litwy (Strajgis 1988).
Próbki pszczół pobierano z rodzin pszczelich, utrwalano, a następnie przygotowano preparaty mikroskopowe zgodnie z metodą przyjętą w Oddziale Pszczelnictwa ISK w tego rodzaju badaniach (Bornus, Deminowicz, Gromisz 1966). Mierzono długość języczka tak zwaną anatomiczną (Gromisz 1961), w każdej próbce u 60—100 robotnic w latach 1956—1958 oraz u 30 robotnic w latach 1976—1981. Następnie obliczono dla poszczególnych próbek (rojów) wartość średnią arytmetyczną (x) długości języczka i jej standardowe odchylenia (S) jako miarę zmienności tej cechy w obrębie roju. Charakterystykę statystyczną populacji pszczół czyli zbioru rojów oparto natomiast na średnich dla rojów, które ją tworzyły, obliczając wartość średnią i standardowe odchylenia. Jako populację określano zbiór próbek pszczół, reprezentujących dany region pobranych tego samego sezonu pasiecznego.
W charakteryzowaniu populacji pod względem taksonomicznym korzystano z opracowania na temat geograficznej zmienności długości języczka, która przejawia cechy regularności zapisane w równaniach regresji, ułożonych przez Mikhailoffa (1926) dla pszczoły leśnej
y = 6,12 − 0,058 (x − 54,8)
oraz przez Gromisza (1963) dla pszczoły środkowoeuropejskiej
y = 6,100 − 0,020 (x − 52,415)
wyrażających zależność liniową pomiędzy szerokością geograficzną (x) a długością języczka (y).
W celu określenia podobieństwa populacji pszczoły augustowskiej do pszczoły rasy leśnej i pszczoły rasy środkowoeuropejskiej skonstruowano w zakresie długości języczka modele tych dwóch ras według powszechnie
*) Antoni Demianowicz (1897—1980), zoolog, twórca polskiej instytucjonalnej nauki pszczelarskiej (1937) i wychowawca kadry naukowej; długoletni kierownik i póżniej pracownik Oddziału Pszczelnictwa ISK, w 1966 objął nowopowstałą Katedrę Pszczelarską na Wyższej Szkole Rolniczej w Lublinie.
Stanisław Sekutowicz (1907—1944), współpracownik prof. A. Demianowicza w latach przedwojennych, twórca filmu o bartnictwie grodzieńskim, który był wydarzeniem na międzynarodowym kongresie pszczelarskim w Zurychu w 1939 roku. Po kampanii wrześniowej 1939 roku walczył we Francji i Anglii jako lotnik. Dnia 5 marca 1944 roku nie powrócił z lotu patrolowego nad Morzem Północnym.
strona 6znanego wzoru, w którym średnia wartość cechy zostaje sprowadzona do zera a standardowe odchylenie do 1 (Gromisz 1981). Podobieństwo ocenianej populacji do tych modeli rasowych jest wyrażone wskaźnikiem (z) ze znakiem plus lub minus, maleje ono w miarę oddalania się wskaźnika od zera. Graniczne wskaźniki, które wyznaczają przedział zgodności z modelem, zależą od rozmiarów zmienności (standardowego odchylenia) ocenianej populacji rojów i można je odczytać z tabeli sporządzonej na użytek krajowej hodowli zarodowej (Gromisz 1981).
W ocenie zmienności długości języczka wewnątrz rodzin pszczelich ograniczono się do porównania wartości standardowego odchylenia, uważając sytuację za korzystniejszą im one są mniejsze. Wyodrębniono zasadnicze dwa zakresy jego wartości: do 0,16 mm i do 0,18 mm, kierując się wskazówkami zaczerpniętymi z opracowań publikowanych i niepublikowanych (Gromisz 1972, 1988).
WYNIKI
Z oznaczanych częściej cech morfologicznych pszczoły miodnej szczególne znaczenie ma długość języczka. Poza wartością taksonomiczną stwierdzono także występowanie u populacji pierwotnych regularnej zmienności tej cechy na podłożu geograficznym. Korzystając z opracowania pod tym względem lokalnych pszczół w ZSRR i w Polsce wykreśliliśmy izoglosy na mapie obejmującej część Europy środkowowschodniej (ryc.1). Zwracają uwagę następujące zbieżności i różnice: 1) w miarę przesuwania się w kierunku południowym długość języczka pszczół robotnic wzrasta, wzrost ten zachodzi szybciej na terenie ZSRR niż na terenie Polski oraz 2) populacje pszczół występujące w Polsce i w ZSRR na tych samych szerokościach geograficznych różnią się długością języczka.
Opracowania radzieckie dotyczyły populacji pszczół zamieszkujących obszar od 49 ° do 60° równoleżnika między 29° i 38° południkiem licząc na wschód od Greenwich. W Polsce natomiast obliczenia oparto na badaniach 69 rojów, rozmieszczonych między 50°30 i 54°30 równoleżnikiem wzdłuż linii, która na mapie przebiega nieco skośnie od 21° południka u góry do 24° południka u dołu. Średnia długość języczka w tej całej populacji rojów wynosiła 6,115 mm (S = 0,0421 mm). Jej północną część na obszarze Mazowsza, Kurpi i Mazur reprezentowała grupa 28 rojów, o średniej długości języczka 6,083 mm (S = 0,0419). W niezbyt odległym sąsiedztwie na wschód od tej grupy rojów, na terenie północnowschodniego Podlasia, pobrano również próbki pszczół do badań morfologicznych, w liczbie 39 ze 32 pasiek zlokalizowanych wzdłuż granicy państwowej. Wyniki pomiarów długości języczka, średnia wartość 6,185 mm (S = 0,0742 mm), wskazywały na odrębność morfologiczną tej populacji wśród pszczół środkowowschodniej i północnowschodniej Polski. Korespondują one natomiast z opracowaniami radzieckimi, gdy uwzględnimy związek jaki zachodzi między szerokością geograficzną i długością języczka (ryc. 1). Dane radzieckie opierają się na badaniach pszczoły środkoworosyjskiej, którą identyfikujemy z pszczołą leśną, jako rasę
strona 7lokalną w odrębie podgatunku Apis mellifera mellifera L. Podobne opracowania polskie dotyczą zaś pszczoły środkowoeuropejskiej, innej rasy lokalnej tego samego podgatunku.
Chodzi zatem o stanowisko systematyczne pszczoły nasiedlającej północnowschodnią część Podlasia. Na rycinie 2 wykreślono krzywe regresji długości języczka dla pszczoły leśnej i dla pszczoły środkowoeuropejskiej. Naniesiono także miejsca rojów pszczelich interesującej nas populacji, jako przecięcie współrzędnych szerokości geograficznej i długości języczka, które im odpowiadają. Rozrzut rojów, gdy chodzi o długość języczka jest znaczny, ale wartością tej cechy ciążą one zdecydowanie ku pszczole leśnej. Długość ich języczka odchyla się zarówno na plus jak i na minus od krzywej regresji, która wyznacza wartości przeciętne dla tej rasy pszczół, w tym przypadku bliskie średniej długości języczka badanej przez nas populacji.
Występowanie na pograniczu Europy środkowej i wschodniej pszczół typu leśnego pod względem długości języczka nie ogranicza się jedynie do rejonu Podlasia. Badania kilku próbek pszczół zebranych przed 1940 rokiem na terenie Wileńszczyzny, potwierdziły ich obecność i tam, podczas gdy na Polesiu



i na pograniczu Wołynia w rejonie Kowla stwierdzono występowanie pszczół o długości języczka odpowiadającej rasie środkowoeuropejskiej. Także wyniki powojennych masowych badań litewskich pasują do tego schematu, w którym na zachodzie pszczoła leśna sięga rejonu Podlasia (ryc. 3).
Populację pszczół, którą opisujemy, reprezentują w naszych badaniach próbki pobrane głównie z rejonu Puszczy Białowiejskiej (20 próbek) i z rejonu Puszczy Augustowskiej (16 próbek). Między jedną a drugą grupą rojów różnice były stosunkowo nieznaczne, gdy chodzi o średnią długość języczka (6,195 mm i 6,176 mm) i o wyrównanie średnich z rojów w grupie (nieco większe w Puszczy Białowiejskiej, 0,0671 mm i 0,0707 mm). Spore różnice wystąpiły natomiast w stopniu wyrównania populacji wewnątrz poszczególnych rojów. Częstotliwość występowania standardowego odchylenia poniżej i powyżej 0,16 mm była następująca:
| poniżej | powyżej | |
|---|---|---|
| Puszcza Białowieska | 0,75 | 0,25 |
| Puszcza Augustowska | 1,00 | — |
Porównanie to wypada korzystnie dla pszczół augustowskich, jako materiału hodowlanego. Na terenie Puszczy Białowieskiej natomiast co piąty rój przekraczał wskaźnik S = 0,18 mm, czyli osiągał miarę wyrównania, które w hodowlanych pracach wdrożeniowych Oddziału Pszczelnictwa ISK upoważnia do dyskwalifikacji reprodukcyjnej roju. Ten moment zaważył także w wyborze w tamtym regionie kraju terenu Puszczy Augustowskiej na zamknięty rejon hodowli pszczoły miejscowej w celu ochrony jej przed zmieszańcowaniem.
Zamknięty rejon hodowli pszczoły augustowskiej został utworzony w 1976 roku. W tymże roku oraz w latach 1979, 1980 i 1981 pobrano próbki pszczół do badań morfologicznych z terenu rejonu. Pod względem długości języczka uzyskano następujące charakterystyki populacji (n – liczba rojów):
| n | xB | s | |
|---|---|---|---|
| 1976 | 59 | 6,027 mm | 0,0878 mm |
| 1979 | 55 | 6,170 mm | 0,0721 mm |
| 1980 | 74 | 6,273 mm | 0,0569 mm |
| 1981 | 77 | 6,286 mm | 0,0942 mm |
Przede wszystkim zwraca uwagę stałe wzrastanie długości języczka, w okresie 6 lat o 0,259 mm. Następnie zauważamy, że wzrost rozpoczął się od stosunkowo niskiej wartości jak na średnią długość języczka dla pszczoły leśnej, ale w 1981 roku była to już wartość raczej wysoka. Szczególnie duża różnica wystąpiła na przełomie lat 1979 i 1980, o 0,103 mm. Wyrównanie badanej populacji w poszczególnych latach wypadało rozmaicie, ale standardowe odchylenie zawsze było mniejsze niż przyjęte w krajowej hodowli pszczół do modelu rasowego (S = 0,0980 mm). Na tych wartościach standardowego odchylenia opierano się kreśląc dla populacji rojów krzywe zmienności tej cechy na rycinie 4. Gdy porównamy je do modelowego rozkładu długości języczka dla rasy pszczół środkowoeuropejskich i rasy leśnej, poprzestając na
strona 10stwierdzeniu zgodności (+) lub niezgodności (−) z modelem, otrzymamy wyniki następujące:
| pszczoła środkowoeuropejska | pszczoła leśna | |
|---|---|---|
| 1976 | + (−0,44) | − (−1,48) |
| 1979 | + (+1,02) | + (−0,02) |
| 1980 | + (+2,07) | + (+1,03) |
| 1981 | − (+2,20) | − (+1,16) |
W nawiasach podano wskaźniki podobieństwa do modelu. W zasadzie ich wartość w przedziale od − 3 do+ 3 potwierdza zgodność z modelem, ale w ocenie populacji, jak w naszym przypadku, liczymy się z rozmiarami zmienności cechy. Dzięki stosunkowo dużej zmienności (S =0,0942 mm) populacja z 1981 roku znalazła się poza modelem jednej i drugiej rasy, podczas gdy populacja z 1980 roku, różniąca się długością języczka jedynie o 0,013 mm od poprzedniej, spełniała warunki modelowe zarówno rasy środkowoeuropejskiej jak i rasy leśnej.
Standardowe odchylenie dla tej populacji wynosi 0,0569 mm, stanowi więc 0,58 wartości modelowego odchylenia standardowego, którą się równa 0,0980 mm. Do konstrukcji modelu rasowego pszczoły środkowoeuropejskiej przyjęto średnią długość języczka 6,070 mm, a dla pszczoły leśnej 6,172 mm, jako wartości odpowiadające populacjom tych ras w szerokościach geograficznych Podlasia północno-wschodniego. Między tymi modelami populacji nie ma zgodności, to znaczy że każda z populacji, które one opisują, może funkcjonować jako odrębny zbiór rojów pod względem długości języczka, mimo że niektóre pojedyncze roje oderwane od swoich macierzystych populacji mogą spełniać warunki jednego i drugiego modelu.
Dopóki wahania długości języczka z roku na rok mieszczą się w modelu, nie ma podstaw do niepokoju o czystość rasową. Różnice nawet dość znaczne mogą wypływać z dryftu genetycznego albo działania selekcji, co jest bardzo prawdopodobne z powodu jednokierunkowej tandencji zmian długości języczka. Lecz z momentem gdy brakuje zgodności z modelem, można dopatrywać się udziału genetycznie obcego pszczołom augustowskim materiału hodowlanego. Pewnej wskazówki w tym zakresie dostarcza analiza zmienności wewnątrz rojów. Populacja pszczoły augustowskiej z lat 1956—1958 przedstawiała się pod tym względem zupełnie zadawalająco. Badania z 1976 roku dały obraz o wiele mniej korzystny. Sytuacja uległa poprawie w roku 1979. W latach następnych, szczególnie w 1981 roku bardzo się jednak na tym odcinku popsuło. Gdy zestawimy standardowe odchylenia jako miary zmienności, otrzymamy następujący wynik (w procentach):
| S | 1976 | 1979 | 1980 | 1981 |
|---|---|---|---|---|
| do 0,12 mm | 22,1 | 89,1 | 55,4 | 31,1 |
| do 0,14 mm | 47,5 | 98,2 | 81,1 | 53,2 |
| do 0,16 mm | 69,5 | 98,2 | 91,9 | 75,3 |
| powyżej 0,16 mm | 30,5 | 1,8 | 8,1 | 24,7 |
| powyżej 0,18 mm | 13,6 | — | 2,7 | 16,9 |

Duży udział wysokich wartości standardowego odchylenia zdaje się potwierdzać wątpliwości co do modelowej zgodności genetycznej badanej populacji jako pszczoły augustowskiej. W innych badaniach otrzymaliśmy, że rojom o strukturze różnorodnej genetycznie odpowiadały standardowe odchylenia długości języczka wyższe niż 0,16 mm, podczas gdy u rojów jednorodnych rasowo wartość ich była znacznie mniejsza. Trudno jest tutaj ustalać wskaźnik graniczny, prawdopodobnie kształtuje się on poniżej S = 0,16 mm. W hodowli pszczoły kaukaskiej przyjmujemy jednak jako graniczne pod względem S = 0,18 mm.
WNIOSKI
- W rejonie północnego Podlasia następuje naturalne różnicowanie się pszczół pierwotnych populacji od rasy środkowoeuropejskiej na zachodzie do rasy leśnej na wschodzie, należących do tego samego podgatunku Apis mellifera mellifera L.
- U wschodniej granicy państwowej w tym rejonie Polski występują roje, które jako populację można zaliczyć do pszczoły leśnej, także w rejonie Puszczy Augustowskiej, gdzie w 1976 roku utworzono zamknięty rejon hodowli pszczoły miejscowej, tak zwanej augustowskiej.
- W latach 1976—1981 zaszły istotne zmiany w długości języczka u pszczół
na terenie zamkniętego rejonu hodowli, wykraczające poza model rasowy pszczoły leśnej i pszczoły środkowoeuropejskiej.
- Niezbędne są poszerzone i cykliczne badania taksonomiczne i inne populacji pszczoły augustowskiej, z zamiarem korektury funkcjonowania zamkniętego rejonu hodowli tej pszczoły i w celu opracowania na najbliższe lata modelu reprodukcji tej populacji.
LITERATRURA
Ałpatow W.W. (1948) — Porody miedonosnoj pczeły, Moskwa.
Bornus L., Demianowicz A., Gromisz M. — Morfometryczne badania krajowej pszczoły miodnej (Apis mellifica L.).Pszczeln. Zesz. Nauk., 10(1—4):1—46.
Bornus L., Gromisz M., Nowakowski J. (1976) — Use of some morphological features in taxonomy of honey bee. Międzynarodowe sympozjum genetyki selekcji i reprodukcji pszczół. Moskwa, 22—28 sierpień 1976.
Demianowicz A., Gromisz M. (1966) — Materiały do poznania pszczoły na pograniczu środkowej i wschodniej Europy. *Pszczeln. Zesz. Nauk.,*10(1—4): 47—55.
Goetze G. (1930) — Variabilitäts — und Züchtungsstudien an der Honigbiene mit besonderer Berücksichtigung der Langrüsseligkeit. Archiv f. Bienen. 11:185—275.
Gromisz M. (1961) — Zmienność długości języczka u pszczoły krajowej. Pszczeln. Zesz. Nauk., 5(1):1—31.
Gromisz M. (1963) — Zmienność długości języczka pszczół w Polsce w zależności od szerokości geograficznej. Pszczeln. Zesz. Nauk., 7(1):15—22.
Gromisz M. (1967 a) — Przydatność niektórych cech morfologicznych w systematyce wewnątrz Apis mellifica L. Pszczeln. Zesz. Nauk., 11(1—3):37—50.
Gromisz M. (1967 b) — Porównanie pszczoły Podkarpacia z pszczołami północnej Polski (Apis mellifica mellifica L.) i dorzecza Dunaju (Apis mellifica carnica Pollm.). Pszczeln. Zesz. Nauk., 11(1—3):1—35.
Gromisz M. (1972) — Ocena morfologiczna pszczół z pasiek zarodowych. Pszczeln. Zesz. Nauk., 16:1—22.
Gromisz M. (1981) — Morfologiczna ocena populacji rojów w pasiekach zarodowych. Pszczeln. Zesz. Nauk., 25:51—66.
Gromisz M. (1988) — Masowa hodowla zachowawcza pszczoły kaukaskiej. Prace Instytutu Sadownictwa i Kwiaciarstwa, seria F, nr 37, s.1—24.
Mikhailoff A. S. (1926) — Über eine lineare Korrelation zwischen der Rüssellänge der Honigbiene und der geographischen Breite im ebenem europäischen Russland. Archiv f. Bienen. 7:28—34.
Ruttner F. (1985) — Graded geographic variability in honeybees and environment. Pszczeln. Zesz. Nauk., 29:81—92.
Skorikow A. S. (1929 a) — K poznaniu porod kawkaskich pczeł (Gen. Apis). Izw. Otd. Prikl. Entomoł., 4(1):1—60.
Skorikow A. S. (1929 b) — Nowyje osnowanija dla rewizii roda Apis L. Izw. Otd. Prikl. Entomol., 4(1):249—270.
Strajgis J. (1988) — Intensifikacja ispolzowanija miedonosnych resursow. Dysertacja habilitacyjna. Skriweri (Lit SRR).
strona 13SYSTEMATIC POSITION OF THE BEE FROM AUGUSTÓW REGION
M. Gromisz
Summary
In 1976 a closed apiary region was set up in the Augustów Forest in Poland to protect the local race of bees against hybrization. Taking in to account the length of the lingua of worker bees, it was demonstrated that a natural differentiation of aborygenic population of bees of this region (North-East part of Poland), belonging to the same subspecies Apis mellifera mellifera L., from a Central-European race in the West to a „forest” race in the East takes place. The bee of Augustów region is more similar to the „forest race” than to the Central-European one.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 3, streszczenie: „zamieszańcowaniem” → zmieszańcowaniem
- s. 3: „Gromisz z 1966″ → Gromisz 1966
- s. 4: „odrębie” → obrębie
- s. 4: „indentyfikacji” → identyfikacji
- s. 4: „Bronus” → Bornus
- s. 4: „piędziesiątych” → pięćdziesiątych
- s. 4: „okreslenie” → określenie
- s. 5: „Deminowicz” → Demianowicz
- s. 5, przypis: „póżniej” → później
- s. 7: „odrębie” → obrębie
- s. 7: „nasiedlającej” → zasiedlającej
- s. 9 2×: „Białowiejskiej” → Białowieskiej
- s. 10: „tandencji” → tendencji
- s. 12: „LITERATRURA” → LITERATURA
- s. 12, piśmiennictwo: „ebenem” → ebenen
- s. 13, streszczenie: „hybrization” → hybridization
- s. 13, streszczenie: „in to account” → into account
