WRAŻLIWOŚĆ PSZCZÓŁ TRZECH RAS NA DZIAŁANIE KRAJOWYCH ŚRODKÓW WARROZOBÓJCZYCH (BADANIA LABORATORYJNE)

tekst: Zofia Gromisz, Michał Gromisz, Cezary Kruk

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXXIV, 1990 — Zofia Gromisz, Michał Gromisz, Cezary Kruk

strona 23

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE ROK XXXIV 1990

Zofia Gromisz, Michał Gromisz, Cezary Kruk

Pszczelniczy Zakład Doświadczalny Górna Niwa Oddział Pszczelnictwa ISK

STRESZCZENIE

Dostępne na rynku krajowym preparaty warrozobójcze użyto do dwukrotnego odymiania pszczół różnych ras w warunkach laboratoryjnych. Mierząc czas, jaki upływał do śmierci 50% pszczół zamkniętych w klateczkach, otrzymano w ocenie porównawczej następujące wskaźniki: Warrosekt – 3,1 dnia, Apiwarol A – 9,4 dnia, Fumilat – 18,9 dnia oraz: pszczoły środkowoeuropejskie – 11,2 dnia, kaukaskie – 9,4 dnia i kraińskie – 7,5 dnia.

WPROWADZENIE

Ostatnio obserwuje się wzmożenie zachorowań pszczół. Źródeł tego stanu rzeczy upatruje się w obniżeniu naturalnej odporności rodzin pszczelich, między innymi na skutek szerokiego stosowania w praktyce pszczelarskiej leków chemicznego pochodzenia (Bretschko 1986). W tej grupie leków niebagatelną rolę odgrywają środki warrozobójcze, zawierające substancje czynne, wchodzące w skład pestycydów, które są nierzadko uważane w ochronie za wybitnie niebezpieczne dla pszczół (Gromisz Z., Gromisz M. 1987). Pszczelarze chętnie podkreślają tę ich waściwość, gdy wnoszą pretensje o zatrucia pszczół, ale milkną kiedy sami traktują tymi trującymi substancjami rodziny pszczele w celu zwalczania pasożyta Varroa jacobsoni Oudemans.

Wrażliwość pszczół na krajowe środki warrozobójcze została przebadana w warunkach laboratoryjnych. Uzyskano charakterystykę potencjalnego zagrożenia dla pszczół, jakie te środki noszą, ale które to zagrożenie w warunkach pasiecznych nie musi się spełnić. Szkodliwe działanie w zasadzie uwidoczniało się po drugim z kolei odymianiu tych samych pszczół. Przodował tutaj Warrosekt (substancja czynna malation), o wiele słabiej działał Apiwarol (amitraz), natomiast Fumilat (bromopropylat) okazał się w tym doświadczeniu praktycznie obojętny dla pszczół (Gromisz Z., Gromisz M. 1988).

strona 24

W wiełu przypadkach szkodliwość działania środków warrozobójczych na pszczoły stawała się widoczna dopiero z upływem czasu w postaci wzmożonej śmiertelności w porównaniu do grupy kontrolnej. Tego rodzaju przewlekłym działaniem charakteryzują się niektóre pestycydy, uważane za bezpieczne dla pszczół (Gromisz 1980, 1985). Stwierdzono także, że szkodliwość pestycydów może różnicować się w stosunku do pszczół różnych ras Gromisz Z., Gromisz M. 1980).

W tej pracy pragniemy przedstawić wyniki laboratoryjnych badań porównawczych z zakresu wrażliwości pszczół różnych ras na działanie środków warrozobójczych krajowej produkcji.

MATERIAŁ I METODA

Doświadczenie przeprowadzono w 1988 roku, zachowując podstawowy układ metodyczny i oprzyrządowanie, jak w dotychczasowych tego rodzaju badaniach wykonywanych w Oddziale Pszczelnictwa ISK (Gromisz Z., Gromisz M. 1988). W doświadczeniu uwzględniono działanie trzech czynników:

  1. preparaty warrozobójcze: Apiwarol A, Warrosekt, Fumilat;
  2. rasy pszczół: środkowoeuropejska (mel), kraińska (car) i kaukaska (cau);
  3. terminy (serie): 1 VIII, 8 VIII, 15 VIII i 22 VIII.

Pszczoły do badań pobierano do klateczek z rodzin pszczelich, z 5 rodzin w odrębie każdej rasy, traktowanych jako powtórzenia. Każda seria liczyła 45 klateczek, łączna ich liczba w doświadczeniu wynosiła więc 180 sztuk. W każdej klateczce znalazło pomieszczenie około 50 pszczół robotnic. Przetrzymywano je w cieplarce przy temperaturze 26° C. Jako pokarm służył pszczołom syrop cukrowy (1:1) poddawany w próbce.

Obserwacje w każdej serii rozpoczęto od daty pierwszego odymiania. Po 3 dniach odymiano pszczoły po raz drugi. Zabiegi te wykonywano w pustym ulu systemu dadana, dla każdego preparatu w innym, spalając każdorazowo po 1 tabletce lub po 1 pasku, będących nośnikiem substancji czynnej leku. Wyloty zamykano na czas 20 minut przy spalaniu Warrosektu i Apiwarolu i na 1 godzinę przy Fumilacie. Jedna tabletka Apiwarolu A zawierała 0,0125 g amitrazu, a tabletka Warrosektu – 0,002 g malationu, natomiast Fumilat w postaci pasków – 0,370 g bromopropylatu.

Codziennie usuwano z klateczek i liczono martwe pszczoły, aż do czasu śmierci ostatniej z nich. Na podstawie tych danych uporządkowano materiał liczbowy do obliczania długości życia pszczół i narastania wśród nich śmiertelności. Statystyczną analizę zmienności przeprowadzono, poddając uprzednio materiał liczbowy transformacji pierwiastkowej. W ocenie istotności różnic wykorzytano wielokrotny test rozstępu Duncana, przyjmując poziom wiarygodności a = 0,05 (istotny) i A = 0,01 (wysoce istotny). Cytowane średnie w tym przypadku pochodzą z przeliczenia wartości transformowanych i mogą się nieco różnić od średnich obliczonych z wartości rzeczywistych, na jakie również się powołujemy w tej pracy.

strona 25

WYNIKI

Następnego dnia po zabiegu odymiania naliczono w klateczkach średnio 16,5% martwych pszczół. Najwięcej było ich w grupie traktowanej Warrosektem – 34,6%, 15 razy tyle co w grupie pszczół poddanych działaniu Fumilatu – 2,3%. W przypadku Apiwarolu A śmiertelność wynosiła 12,7% czyli była 5,5 razy wyższa niż po Fumilacie. W dobę po drugim odymianiu (4 dni od pierwszego odymiania) ogólny ubytek pszczół w klateczkach wzrósł do 44,9% a w zakresie poszczególnych preparatów wynosił on: Fumilat — 8,0%, Apiwarol A — 44,4%, Warrosekt — 82,7%. Różnice poziomu działania tych preparatów są tu oczywiste.

Podatność pszczół na działanie preparatów warrozobójczych była u poszczególnych ras rozmaita. Gdy przytoczymy procentowy ubytek pszczół po upływie pierwszego i 4 dnia (dane po drugim odymianiu) licząc od założenia każdej serii, otrzymamy wynik następujący:

1 dzień 4 dzień
mel 24,7 41,9
car 11,1 52,4
cau 13,8 40,4

Są to jednak wskaźniki, które w tej postaci charakteryzują tylko ogólnie żywotność pszczół poszczególnych ras, przetrzymywanych w podobnych warunkach środowiska doświadczalnego. Natomiast interesujący nas obraz otrzymamy, gdy zbadamy ich zachowanie się w stosunku do poszczególnych preparatów warrozobójczych. Tę porównawczą ocenę oparliśmy na obliczaniu liczby dni, które upływają do śmierci 50% obsady klateczek, przyjmując ten okres za wskaźnik przeżywalności pszczół.

Przetworzony w ten sposób materiał liczbowy poddano analizie zmienności, uwzględniając działanie trzech czynników: terminów (serii) doświadczenia, preparatów i właściwości rasowych pszczół. Różnice między seriami okazały się w tym doświadczeniu nieistotne, największa z nich wynosiła 2,8 dnia (średnie dla poszczególnych serii: 1V III — 10,2 dnia, 8 VIII — 8,0 dni, 15 VIII — 8,5 dnia, 22 VIII — 10,8 dnia). Natomiast istotne a przede wszystkim bardzo duże różnice wystąpiły w porównywaniu działania poszczególnych preparatów, jak również w średniej ocenie różniły się między sobą rasy pszczół. Zostało zatem statystycznie potwierdzone, że Apiwarol A, a przede wszystkim Warrosekt obniżał znacznie przeżywalność pszczół w porównaniu do Fumilatu, którego działanie w tym kierunku nie było tym razem badane. Okazało się przy tym, że różnice przeżywalności nie zmieniały się w sposób proporcjonalny, gdy uwzgędnimy podział pszczół doświadczalnych na grupy rasowe. Działanie każdego z badanych preparatów ulegało więc odpowiedniej modyfikacji, w zależności od tego do jakiej rasy należały pszczoły. Wpływ współdziałania ras i środków warrozobójczych na przeżywalność pszczół uzyskał potwierdzenie istotności w analizie statystycznej (tab. 1).

W naszym doświadczeniu pszczoły odymiane Fumilatem osiągnęły największe wskaźniki przeżywalności. W przypadku pszczoły środkowoeuropejskiej

strona 26

Tabela 1 Okres (w dniach) wzrostu do 50% śmiertelności pszczół różnych ras poddanych działaniu środków warrozobójczych Growth time (days) in relation to 50% mortality in bees of different races treated with acaricides

Rasa pszczół Race Liczba dni — Days: Fumilat Liczba dni — Days: Apiwarol A Liczba dni — Days: Warrosekt Średnio — Mean
Środkowoeuropejska Central — European 22,8 a 17,5 ab 1,1 e 11,2 A
Kaukaska Caucasian 18,6 ab 6,9 c 5,2 cd 9,4 AB
Kraińska Carniolan 15,6 b 5,9 cd 3,5 d 7,5 B
Średnio — Mean 18,9 A 9,4 B 3,1 C

A—A, B—B — różnice nieistotne oraz A—B — różnice istotne między rasami, między preparatami przy a = 0,01 a—a, b—b, c—c, d—d — różnice nieistotne oraz a—b—c—d—e — różnice istotne między kombinacjami preparat × rasy przy a = 0,05

A—A, B—B — differences non — significant and A—B — differences significant between races and between products at a = 0,01 a—a, b—b, c—c, d—d — differences non — significant and a—b—c—d—e — differences significant between combinations of product × race at a = 0,05

zastosowanie do tego celu Apiwarolu, dawało także niezłe wyniki. Wprawdzie występowała różnica 5,3 dnia na minus, ale nie potwierdzono jej istotności (na granicy istotności przy a = 0,05). Podobna sytuacja wystąpiła z Apiwarolem i Warrosektem u pszczół kaukaskich i kraińskich (tab. 1). Jednakże w naszej ocenie Warrosekt wypadł pod tym względem najsłabiej.

Jeżeli przyjąć w tej grupie doświadczalnej wskaźniki przeżywalności jako wartość jednostkową, otrzymamy wówczas dla Apiwarolu i Fumilatu następujące wielokrotności:

Apiwarol A Fumilat
mel 15,9 20,7
cau 1,3 3,6
car 1,7 4,5

Tyle zatem razy wydłużał się okres ubytku 50% pszczół, gdy zamiast Warrosektu stosowano Apiwarol i Fumilat. Przyciągają tutaj uwagę dane dla pszczoły środkowoeuropejskiej, świadczące o jej dużej wrażliwości na działanie Warrosektu, czy może o szczególnym dopasowaniu do Fumilatu.

Po zastosowaniu Warrosektu najszybciej wzrastała śmiertelność wśród pszczół środkowoeuropejskich, już po upływie 1 dnia ginęło ich 65,4%, a po 7,6 dnia wszystkie były martwe. Ale odymiane Fumilatem żyły one w ogóle najdłużej w naszym doświadczeniu, 25% z nich przekraczało wiek 30 dni (śmiertelność 100%— 47,6 dnia). Różnica wynosiła więc 47,6—7,6 = 40 dni życia zależnie od tego czy stosowano do odymiania preparat Warrosekt czy Fumilat. W ten sposób określoną rozpiętość długości życia pszczół tej rasy,

strona 27

dobrze ilustrują na rycinie 1 krzywe przeżywalności. Zamykają one obszar, na którym przebiegają linie przeżywalności pszczół wszystkich innych kombinacji doświadczalnych powstałych z połączenia ras i preparatów. Zakres tego rodzaju zmienności był więc u pszczoły środkowoeuropejskiej duży, o wiele większy niż u pszczół rasy kraińskiej, a przede wszystkim kaukaskiej.

Zmienność rasowa długości życia pszczół w obrębie działania poszczególnych preparatów raczej nie była duża, zwłaszcza gdy chodzi o Warrosekt i Fumilat. Apiwarol wyróżniał się nieco tutaj, a to dzięki dużej różnicy w odporności na działanie tego preparatu pszczoły środkowoeuropejskiej w porównaniu do pszczół obu pozostałych ras, które pod tym względem niewiele się różniły między sobą i wskaźnikami śmiertelności bliskie były skutków działania Warrosektu. Natomiast śmiertelność pszczół środkowoeuropejskich odymianych Apiwarolem kształtowała się w przedziale zmienności kombinacji z Fumilatem, uważanych za najkorzystniejszy układ w tym doświadczeniu (ryc. 1).

Patrząc na rycinę 1 nie mamy wątpliwości, co znaczyło dla przeżywalności pszczół doświadczalnych dobranie odpowiedniego preparatu do odymiania. Kwalifikacja taka ważyła niebagatelnie na długości ich życia. Przebieg krzywych przeżywalności od zamknięcia pszczół w klateczce do śmierci ostatniej z nich, kształtował się jednak w każdej kombinacji rozmaicie, chociaż dla danego preparatu na ogół był zbliżony. Pszczoły odymiane Fumilatem wyróżniały się tutaj łagodnym spadkiem ilościowego stanu obsady klateczek w miarę upływu dni. Natomiast w grupie z Warrosektem, a także i Apiwarolem (wyjątek kombinacja z mel) ubytek pszczół następował dość ostro. Krzywe przeżywalności obniżały się stromo ku dołowi, w końcowej jednak fazie doświadczenia ich spadek znacznie ulegał zgładzeniu. Znaczy to, że pojedyncze

Ryc. 1 Przeżywalność pszczół rasy środkowoeuropejskiej (mel), kaukaskiej (cau) i kraińskiej (car) poddanych odymianiu Warrosektem (linie poziome), Apiwarolem A (linie skośne) i Fumilatem (linie pionowe).
Ryc. 1 Przeżywalność pszczół rasy środkowoeuropejskiej (mel), kaukaskiej (cau) i kraińskiej (car) poddanych odymianiu Warrosektem (linie poziome), Apiwarolem A (linie skośne) i Fumilatem (linie pionowe). Fig. 1 Survival rate in bees of Central-European (mel), Caucasian (cau) and Carniolan (car) races fumigated with Warrosect (horizontal lines), Apiwarol A (oblique lines) and Fumilate (vertical lines).
strona 28
Ryc. 2 Średnia długość życia pszczół rasy środkowoeuropejskiej (mel), kraińskiej (car) i kaukaskiej (cau) odymianych Warrosektem, Apiwarolem A i Fumilatem.
Ryc. 2 Średnia długość życia pszczół rasy środkowoeuropejskiej (mel), kraińskiej (car) i kaukaskiej (cau) odymianych Warrosektem, Apiwarolem A i Fumilatem. Fig. 2 Expectation of life in bees of Central-European (mel), Carniolan (car) and Caucasion (cau) races fumigated with Warrosect, Apiwarol A and Fumilat.

pszczoły, które przetrwały okres krytyczny, żyły nawet dość długo (Warrosekt: do 48 dni). Obliczono średnią długość życia pszczół zamkniętych w klateczkach i wyniki przedstawiono graficznie na rycinie 2. Zilustrowano w ten sposób, co znaczył w życiu doświadczalnym pszczół wybór takiego a nie innego preparatu do ich odymiania oraz jaki to miało związek z rasami pszczół. Jest to obraz bardzo przejrzysty, a Warrosekt na nim zajmuje szczególne miejsce.

Pszczoły poddane odymianiu przez spalenie tabletek Warrosektu, źle znosiły ten zabieg. W niektórych klateczkach nawet po pierwszym odymianiu

strona 29

traciły one swoją zwykłą aktywność, czego nie można było zauważyć przy stosowaniu przede wszystkim Fumilatu, jak i Apiwarolu. W 8 godzin po odymianiu ujemne skutki działania Warrosektu były już dobrze widoczne w postaci pszczół zalegających dno klateczek, w części zdradzających jeszcze oznaki życia. Udział pszczół, które zakwalifikowano jako martwe, był w tym czasie następujący (w %):

mel car cau średnio
Warrosekt 56,3 24,4 9,5 30,0
Apiwarol A 2,2 1,1 13,5 5,6
Fumilat 0,5 0,8 0,1 0,5

W przypadku Warrosektu zwłaszcza po drugim odymianiu pszczoły w wielu klateczkach zwracały z wola pokarm, który zwilżał powłokę ich ciała. W większości straciły one stopniowo zdolność poruszania się. Barwa oskórka z czasem uległa ściemnieniu. W kombinacjach z Apiwarolem obserwowano w niektórych klateczkach z upływem dni objawy biegunki. Jedynie pszczoły odymiane Fumilatem zachowały pełną aktywność i był w ich klateczkach należyty porządek aż do ostatnich dni życia. Ostatnią klateczkę usunięto z cieplarki w 74 dniu, licząc od daty pierwszego odymiania tym preparatem.

WNIOSKI

Na podstawie badań laboratoryjnych, w których przeprowadzono ocenę porównawczą wrażliwości pszczół rasy środkowoeuropejskiej, kraińskiej i kaukaskiej na działanie środków warrozobójczych Apiwarol A, Warrosekt i Fumilat, można sformułować następujące wnioski:

  1. Poszczególne środki warrozobójcze różnią się między sobą stopniem ubocznego działania na pszczoły, które może objawiać się skróceniem ich życia w różnym zakresie;
  1. Pszczoły różnych ras różnią się odpornością na uboczne działanie środków warrozobójczych; można przypuszczać, że różnice te są uwarunkowane genetycznie;
  1. Działanie uboczne poszczególnych środków warrozobójczych w stosunku do pszczół różnych ras kształtuje się różnorodnie, przypuszczalnie jako wynik istotnego współdziałania substancji czynnych tych środków i genotypów pszczół;
  1. Wybór odpowiedniego preparatu warrozobójczego w zależności od rasy pszczół, może zmniejszać zagrożenie jakie wnosi do pasiek chemiczne zwalczanie pasożyta Varroa jacobsoni, jeżeli doświadczenia pasieczne wykażą podobne tendencje do przedstawionych w badaniach laboratoryjnych.
strona 30

LITERATURA

Bretschko J. (1986) — Kurzfassung der Vorträge auf der Wanderversammlung in St. Gallen. Die Biene, 122(11): 643.

Gromisz Z. (1980) — Toksyczność pestycydów dla pszczół. Entomologia a intensyfikacja rolnictwa. Warszawa-Wrocław PWN, s. 55—62.

Gromisz Z. (1985) — Wpływ podtrucia pszczół pestycydami na ich długowieczność. Pszczelarstwo, 36(5—6): 16—17.

Gromisz Z., Gromisz M (1980) — Szkodliwość pestycydów Ambusz i Zolone w stosunku do pszczół różnych ras. Pszczeln. Zesz. Nauk., 24:61—68.

Gromisz Z., Gromisz M. (1987) — Laboratoryjna ocena szkodliwości dla pszczół środków warrozobójczych zawierających amitraz. Pszczeln. Zesz. Nauk.,31:121—130

Gromisz Z., Gromisz M. (1989) — Laboratoryjna ocena wrażliwości pszczół na środki warrozobójcze krajowej produkcji. Pszczeln. Zesz. Nauk., 33:89—94.

SENSITIVITY OF 3 RACES OF BEES TO INDIGENOUS PRODUCTS AGAINTS VARROA JACOBSONI (LABORATORY STUDIES)

Z. Gromisz, M. Gromisz, C. Kruk

Summary

Bees of 3 races were twice fumigated with the following products: Warrosekt (malathion), Apiwarol A (amitrase) and Fumilat (bromopropylate). It was found that particular products elicited different side-effects, including the reduction of survival rate, in the bees. Different degree of resistance to the side-effects induced by the products was observed in individual races.


Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 23: „waściwość” → właściwość
  • s. 24: „wiełu” → wielu
  • s. 24: „odrębie” → obrębie
  • s. 24: „wykorzytano” → wykorzystano
  • s. 25: „1V III” → 1 VIII
  • s. 25: „uwzgędnimy” → uwzględnimy
  • s. 28, ryc. 2: „Caucasion” → Caucasian
  • s. 30, tytuł angielski: „AGAINTS” → AGAINST

Podobne wpisy