ZALEŻNOŚĆ PROCENTU SAMIC U POTOMSTWA MIESIARKI LUCERNÓWKI (MEGACHILE ROTUNDATA F.) OD PROCENTU SAMIC W POKOLENIU MATECZNYM ORAZ OD LINII HODOWLANEJ I ZAGĘSZCZENIA

tekst: Janina Gosek, Andrzej Ruszkowski, Mieczysław Biliński, Krystyna Kaczmarska

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXXII, 1988 — Janina Gosek, Andrzej Ruszkowski, Mieczysław Biliński, Krystyna Kaczmarska

strona 99

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XXXII 1988

Janina Gosek, Andrzej Ruszkowski, Mieczysław Biliński, Krystyna Kaczmarska

Oddział Pszczelnictwa ISK w Puławach

WSTĘP

Na wysokość plonu nasion lucerny ma istotny wpływ jej dobre zapylenie. Na proces ten oprócz przebiegu pogody (Jabłoński 1970) ma wpływ ilość owadów zapylających (Dylewska i in. 1970a). Jednym z ważniejszych zapylaczy lucerny jest miesiarka lucernówka (Megachile rotundata F.), a przede wszystkim jej samice. Dotychczasowe badania w warunkach sztucznego chowu miesiarki lucernówki w Oddziale Pszczelnictwa (Puławy) wykazały bardzo dużą zmienność procentu samic (16—87%) w jej populacji. W Czechosłowacji (Ptaček 1975) uzyskiwano 17—38% samic, a w hodowli amerykańskiej (Richards 1984) — 36%. Jednakże w dziko żyjącej populacji (w Polsce) liczba samic wynosi około 50%. Zbyt duży procent samic w danym roku, chociaż korzystny w danej chwili, gdyż zwiększa wydajność zapylania roślin (Dylewska i in. 1970a, Anasiewicz 1973), może doprowadzić do zmniejszenia liczby samic w roku następnym. We wstępnych badaniach stwierdzono, że z kokonów pochodzących od 1 samicy wylęgają się samce i samice w różnej proporcji, zależnie od kolejności zakładania gniazd i komórek w gnieździe (98% ogółu samic potomnych rozwinęło się z pierwszych 7 komórek w pierwszym gnieździe — Gosek 1987). Z jaj niezapłodnionych wylęgają się wyłącznie samce. Z dotychczasowych obserwacji wynika, że na procent samic w potomstwie miesiarki lucernówki znaczny wpływ może mieć procentowy udział samców w pokoleniu matecznym.

W pracy tej podjęto próbę zbadania jaki jest (w warunkach sztucznego

strona 100

chowu w izolatorach), optymalny stosunek ilościowy samców do samic, oraz czy procent samic u potomstwa zależny jest również od linii hodowlanej i od średniego zagęszczenia pszczół w hodowli.

METODYKA

Badania prowadzono w latach 1979—1987 w hodowli miesiarki lucernówki w Puławach na Górnej Niwie, używając następujących typów pomieszczeń izolowanych:

a) namioty z siatki plastykowej o wymiarach 3 m × 3 m × 2,5 m (namioty małe) oraz 6 m × 6 m × 3 m (namioty duże), o zagęszczeniu pszczół średnio 5,6 na 1 m²;

b) szklarnia o powierzchni 9 m × 9 m lub 9 m × 12 m (o zagęszczeniu pszczół średnio 0,8 na 1 m²).

Namioty ustawiono na poletkach z lucerną mieszańcową, z facelią i nostrzykiem białym, lub tylko z facelią, rozpinając je na kołkach drewnianych, wkopanych na 50—60 cm, z siatką zagłębioną na 10 cm w ziemię.

Do każdego pomieszczenia izolowanego wstawiano megachilnik z około 300 rurkami z kalki technicznej lub papieru, o średnicy 6 mm, zatkanych od tyłu gipsem. Wprowadzono też w 1985 r. jako materiał gniazdowy płytki styropianowe z kanałami o średnicy 6 mm. Liście, potrzebne samicom do cięcia na budowę komórek, podawano w postaci bukietów z gałązek trzmieliny i zmieniano co 3 dni. Dla zabezpieczenia przed skorkami noga megachilnika była owinięta opaską lepową, osłoniętą daszkiem z folii.

Na początku kwitnienia roślin do każdego namiotu wpuszczano (przez otwór zamykany zamkiem błyskawicznym) świeżo wylęgnięte samce i samice w różnej proporcji, lub czasem same samice.

Wszystkie gniazda zakończone przez samice korkiem z liści wybierano w końcu tygodnia i (od 1982 r.) umieszczano na 4—5 tygodni w cieplarce o 25°C. Po przekwitnięciu roślin wszystkie gniazda (także i nie zakończone) zabierano. Zimą gniazda te analizowano, a wyjęte z nich kokony liczono, odrzucając komórki bez kokonów lub zapasożytowane.

Następnej wiosny, na 3 tygodnie przed pełnią kwitnienia roślin, kokony z każdej hodowli (wszystkie lub reprezentatywna próbka) umieszczano (w szalkach Petriego) w cieplarce o temperaturze 29—30°C i wilgotności powietrza około 70%. Wylęgające się miesiarki systematycznie wybierano i przenoszono do hodowli. Po zakończonych wylęgach obliczano ilość wylęgniętych samic i samców oraz ich stosunek procentowy.

Materiałem do badań była od 1974 r. miesiarka lucernówka polska, zagnieżdżona na Górnej Niwie w wystawionych megachilnikach, a także

strona 101

węgierska I (z Kompolt, ale pochodząca z USA), ponadto linia otrzymana w roku 1979 bezpośrednio z USA i linia kanadyjska I (od 1984 r.) oraz kanadyjska II (od 1985 r.) importowane poprzez Węgry. Badano także (od 1986 r.) miesiarkę linii węgierskiej II (otrzymanej z Gödöllö ale pochodzenia kanadyjskiego), oraz (od 1979 r.) krzyżówki: polska × węgierska I i USA × węgierska I (Ruszkowski i in. 1979, Ruszkowski, Biliński — niepubl.).

Oprócz hodowli w warunkach izolowanych prowadzono hodowlę (w latach 1978—1986) w polu, wywożąc wylęgarki z kokonami (tuż przed ich wylęgiem) i megachilniki na plantacje kwitnącej lucerny do Radzikowa (woj. warszawskie), Szelejewa (woj. leszczyńskie), Truszkowa (woj. lubelskie), Pałuczyny (woj. bydgoskie) i Poturzyna (woj. zamojskie). Średnie zagęszczenie miesiarki lucernówki w polu wynosiło 0,3 na 1 m².

Jesienią gniazda były zbierane, a kokony sortowane. Wiosną następnego roku kontrolowano wyląg miesiarki na podstawie odłożonych próbek po co najmniej 100 kokonów, obliczając płodność samic matecznych oraz procentowy udział samic w pokoleniu potomnym, a także współczynnik rozmnożenia netto (A. Ruszkowski, M. Biliński 1984).

Jeżeli chodzi o płodność, to używamy następujących określeń: a) płodność potencjalna (nieśność) — ogólna ilość jaj złożonych przez 1 samicę mateczną, b) płodność efektywna — ilość imago uzyskana od jednej samicy matecznej, c) płodność rzeczywista — ilość kokonów uzyskana od 1 samicy matecznej.

WYNIKI

1. Ogólny procent samic miesiarki lucernówki oraz ich płodność.

Ogólny procent samic w populacji miesiarki lucernówki oraz ich płodność przedstawiono w tabeli 1, do której włączono również dla porównania, procent samic w populacji miesiarki różówki — M. centuncularis (L.) i komonicówki — M. willoughbiella (K.). Ujęto w niej wyniki otrzymane w latach 1974—1986 z materiału importowanego oraz z hodowli w warunkach izolowanych i polowych, a także z naturalnej populacji dzikiej (A. Ruszkowski i in. 1979, A. Ruszkowski, M. Biliński — niepubl.).

Najwyższy procent samic uzyskano z hodowli polowej (średnio 52%, z wahaniami w poszczególnych latach od 38—75%); najniższy z materiału importowanego (średnio 39% z wahaniami w poszczególnych latach od 20 do 84%). W hodowli izolowanej, podobnie jak w naturze, uzyskano średnio 45% samic u potomstwa, z wahaniami od 0 do 87% w poszczególnych latach i liniach hodowlanych, przy czym zupełny brak samic w pokoleniu potomnym (0%) wystąpił w hodowli bez udziału samców.

Także u miesiarki różówki — M. centuncularis (L.) w naturze (w

strona 102

Tabela 1 Ogólny procent samic w populacjach miesiarek (Megachile) oraz ich płodność The global per cent of females in populations of leaf-cutter bees (Megachile) and their prolifficacy

Populacja i lata / Population and years Kokony / Cocoons: n Kokony / Cocoons: % wylęgu² Imago wylęgnięte / Emerged imagines: n Imago wylęgnięte / Emerged imagines: % ♀ Płodność wylęgniętych samic / Prolificacy of emerged females¹: n Płodność wylęgniętych samic / Prolificacy of emerged females¹: a Płodność wylęgniętych samic / Prolificacy of emerged females¹: b Płodność wylęgniętych samic / Prolificacy of emerged females¹: c
M. rotundata (F.)
w naturze³ 1975—1977 — — 31 45 — — — —
z importu⁴ 1974, 1978, 1984—1985 2706 63 (44—74)³ 1400 39 (20-84) 546 2,3^I (0,4—2,8) 3,9^II (2,5—4,6) 6,1^II (4,7—8,1)
w hodowli⁵ 1979—1986 84295 66 (26—74) 28187 45 (0-87) 12324 2,0 (1,0—2,6) 4,5 (2,4—5,7) 6,8 (4,5—9,0)
w polu⁶ 1978—1986 27274 72 (9—85) 14335 52 (38-75) 18845 0,5 (0,02—1,2) 1,0 (0,07—1,6) 1,4 (0,07—4,8)
Ogółem — Total 114275 67 (9—85) 43953 46 (0-87) 31715 1,5 (0,02—2,8) 3,1 (0,07—5,7) 4,8 (0,07—9,0)
M. willoughbiella (K.)
w naturze³ 1976—1977 — — 28 82 — — — —
M. centuncularis (L.)
w naturze³ 1974—1979 — — 47 45 — — — —
w hodowli⁵ 1975—1982 — — 601 15 (2-39) — — — —

Odnośniki — Notes

¹ a — Współczynnik rozmnożenia netto (liczba samic potomnych od jednej samicy matecznej) Netto reproduction coefficient (the number of progeny females from one parental female)

b — Płodność efektywna (liczba imago uzyskanych od jednej samicy matecznej) Effective prolificacy (the number of imagines obtained from one parental female)

c — Płodność rzeczywista (liczba kokonów uzyskana od jednej samicy) Real prolificacy (the number of cocoons obtained from one female)

² (liczba imago × 100) : (liczba kokonów) — (number of bees × 100) : (number of cocoons)

³ W dzikiej populacji polskiej (z megachilników) — In wild Polish population (from trap nests)

⁴ Z kokonów importowanych — From the imported cocoons: I — Płodność badano w hodowli izolowanej — The prolificacy was investigated in rearing cages II — Bez danych z 1974 r. — Without any data from 1974

⁵ Z hodowli izolowanej — From the isolated rearing cages

⁶ Z hodowli polowej — From the field rearing

strona 103

gniazdach pułapkowych) udział samic wynosił około 45%, podczas gdy w izolowanej hodowli procent ten był bardzo niski (2—39%, średnio 15%), do czego wrócimy jeszcze przy omawianiu tabeli 4. Natomiast u miesiarki komonicówki — M. willoughbiella (K.) wylęgniętej z gniazd pułapkowych procent samic był bardzo wysoki (82%). Być może były to ich pierwsze gniazda, z których prawdopodobnie wylęgają się głównie samice, co stwierdzono u miesiarki lucernówki (Gosek 1987).

Podobnie kształtowała się też płodność. Współczynnik rozmnożenia netto wyniósł średnio 2,0—2,3 samic od 1 samicy matecznej w hodowli izolowanej i z importu (przy wahaniach od 0,4 do 2,8). Natomiast z hodowli polowej współczynnik ten wyniósł średnio 0,5 (z wahaniami od 0,02 do 1,2).

Także ilość imago od jednej samicy, najwyższą uzyskano z hodowli polowej (średnio 4,5 z wahaniami od 2,4 do 5,7), nieco niższą z importu (średnio 3,9 przy wahaniach od 2,5 do 4,6), a najniższą z pola (średnio 1,0 przy wahaniach od 0,07 do 1,6).

Ilość uzyskanych kokonów od 1 samicy matecznej (płodność rzeczywista) wyniosła średnio 6,1 z importu (wahania 4,7—8,1), 6,8 z hodowli izolowanej (wahania 4,5—9,0), a 1,4 z hodowli polowej (wahania 0,07—4,8). Płodność 4-krotnie niższa w warunkach polowych niż w hodowli izolowanej mogła być spowodowana zbyt małą powierzchnią lucerników, co sprzyjało rozlatywaniu się pszczół i szukaniu miejsc gniazdowania poza plantacją (Ruszkowski, Biliński 1984). Ogółem otrzymano średnio 46% samic z całej populacji przy bardzo dużych wahania (0—87%), a współczynnik rozmnożenia wyniósł 1,5 (z wahaniami od 0,02 do 2,8).

Wahania uzyskanego procentu samic w kolejnych latach wylęgu z poszczególnych linii oraz z różnych warunków hodowli (różne zagęszczenia pszczół na 1 m²) przedstawiono w tabeli 2.

2. Udział procentowy samic w różnych latach

W roku 1979 i 1981 (tab. 2) wylęgło się średnio 64% samic (z wahaniami od 37 do 87%). Najwyższy udział samic (87%) otrzymano z kokonów powstałych w 1980 r., który był wyjątkowo niekorzystny dla rolnictwa. Długotrwałe deszcze i zimno przyczyniły się wówczas do zginięcia samic w połowie budowy gniazd.

Natomiast w roku 1980 i 1982 wylęgło się średnio tylko 44% samic (z wahaniami od 0 do 77%), przy czym zupełny brak samic (0%) u potomstwa wystąpił w tej hodowli, w której były wyłącznie niezapłodnione samice.

W latach 1984—1985 uzyskano średnio 47% samic (wahania od 37 do 70%), w 1983 r. średnio 51% (wahania 31—60%), w 1986 średnio 40% (wahania 27—62%), a w 1987 r. średnio 36% (wahania 16—61%). W 1986 r. niski procent samic (16%) uzyskano z hodowli, gdzie wystąpiła

strona 104

Tabela 2 Procentowy udział samic w populacji miesiarki lucernówki w zależności od roku wylęgu, linii hodowlanej i zagęszczenia The per cent of female in population of alfalfa leaf-cutter bee in dependence on year of emergence, on breeding line and on bee density

Linia hodowlana i warunki hodowli¹ / The breeding line and rearing conditions¹ Procent samic w różnych latach / Per cent of females in different years: Import² Hodowla — Rearing: 1979 Hodowla — Rearing: 1980 Hodowla — Rearing: 1981 Hodowla — Rearing: 1982 Hodowla — Rearing: 1983 Hodowla — Rearing: 1984 Hodowla — Rearing: 1985 Hodowla — Rearing: 1986 Hodowla — Rearing: 1987 1979—1987
węgierska I⁴ m — — — — 0⁹ 60 — — 30 34 33
z Kompolt d — — 38 63 51 50 41 37 27 31 44
s 59 (1974) — 43 59 38 43 70 — — — 42
p — 64 41 37 — 55 52 40 — — 52
polska⁵ m — — 67 — — — — — — — 67
z Puław d — — 64 78 53 57 40 62 62 43 58
p 45 (1975)³ — — — 62 61 49 — — — 53
USA⁶ m 84 (1979) — 38 — 54 — — — — — 49
z Logan d — — — 87 — 41 37 50 42 39 43
kanadyjska I⁷ d 62 (1984) — — — — — — 47 17 33 35
kanadyjska II⁷ d 20 (1985) — — — — — — — 48 16¹⁰ 45
węgierska II⁸ d 28 (1986) — — — — — — — — 61 61
z Gödöllö p — — — — — — — — — 50 50
polska × węgierska I
m — 54 — — — — — — — — 54
d — — 77 56 57 31 45 47 — — 55
USA × węgierska I
m — 42 — — — — — — — — 42
Ogółem — Total
m — — 46 — 54 60 — — 30 34 39
d — — 47 64 51 50 39 47 42 35 46
s — — 43 59 38 43 70 — — — 42
p — 64 41 37 62 55 52 40 — 50 52

Odnośniki — Notes:

¹ Warunki hodowli (w nawiasie zagęszczenie pszczół na 1 m²): Rearing conditions (in parenthesis the density of bees per 1 m²): m — namioty małe — the small tents (5,6) d — namioty duże — the great tents (5,6) s — szklarnia — the greenhouse (0,8) p — pole — the field (0,3)

² Wyląg z kokonów importowanych — The emergence from the imported cocoons

³ Wyląg z megachilników — The emergence from the trap-nests

⁴ Otrzymana z hodowli węgierskiej populacja pochodząca z USA The population given from rearing in Kompolt (Hungary) but originated from USA

⁵ Populacja polska z okolic Puław — The Polish population from environs of Puławy

⁶ Populacja otrzymana z Logan (USA) — The population given from Logan (USA)

⁷ Populacje z Kanady — The populations from Canada

⁸ Otrzymana z hodowli węgierskiej populacja pochodzenia kanadyjskiego The population given from rearing in Gödöllö (Hungary) but of Canadian origine

⁹ Hodowla bez samców w pokoleniu matecznym The rearing without males in the parental generation

¹⁰ Gniazda w płytkach styropianowych — The nests in the polistyrene boards.

strona 105

masowa inwazja pasożytów (materiałem gniazdowym były w niej płytki styropianowe).

3. Zależność procentu samic od linii hodowlanej

Najwyższy procent samic występował zwykle w linii polskiej (być może jeszcze wyższy w węgierskiej z Gödöllö, ale tę ostatnią linię badano tylko w 1987 r.). Z pozostałych, linia z Logan miała wyższy procent samic niż linia węgierska z Kompolt i niż linia kanadyjska I. Linia kanadyjska II miała procent samic wyraźnie niższy niż linia polska, ale raz niższy, a raz wyższy niż linie z Kompolt i z Logan. Natomiast krzyżówka linii polskiej z węgierską z Kompolt w trzech latach miała procent samic wyższy niż obie jej linie mateczne, a w pozostałych trzech latach niższy niż obie te linie (tab. 2).

Ogólnie należy stwierdzić, że zależność przeciętnego procentu samic od linii hodowlanej zaznaczyła się bardzo wyraźnie.

4. Zależność procentu samic od warunków hodowli

Miesiarkę lucernówkę wszystkich linii hodowaliśmy w namiotach małych i dużych na polu, a linię węgierską z Kompolt także i w szklarni (tab. 2).

Przeciętnie biorąc (w 7 z 9 powtórzeń) potomstwo z hodowli polowych miało wyższy procent samic, niż z hodowli w namiotach. Równocześnie z namiotów małych zawsze (4 powtórzenia) uzyskiwano procent samic nieco wyższy niż w dużych. Nie widać natomiast wyraźnych różnic między szklarnią a namiotami (5 powtórzeń) i między szklarnią i polem (4 powtórzenia).

Występujące tu różnice nie zależą ani od zagęszczenia pszczół, ani od powierzchni poletek hodowlanych. Przypuszczaliśmy, że wyższy procent samic u pszczół pochodzących z pola i z małych namiotów niż u pszczół z namiotów dużych może być spowodowany wyższym procentem gniazd niedokończonych w małych namiotach (z powodu częstych tam warunków głodowych) oraz w polu (z powodu rozlatywania się samic). W niedokończonych zaś gniazdach jest z reguły wyższy procent samic, ponieważ samice powstają głównie z pierwszych założonych komórek (Gosek 1987). Hipoteza ta jednak nie potwierdziła się, chociaż bowiem w polu jest rzeczywiście więcej gniazd niedokończonych (25%), to małe namioty nie różnią się pod tym względem (13%) od dużych (14%), a szklarnia, mimo najniższego procentu gniazd niedokończonych (3%), nie różni się w sposób wyraźny procentem samic ani od pola ani od namiotów.

5. Wpływ procentu samic w pokoleniu matecznym na płeć i liczebność potomstwa

Dla zbadania wpływu stosunku. procentowego samców do samic na płodność tych samic i na płeć ich potomstwa, zestawiono badane hodowle

strona 106

(w namiotach i szklarni), dzieląc je na klasy obejmujące po 10% (tab. 3).

Jeżeli udział samic w pokoleniu matecznym wahał się od 14 do 86%, to średni udział samic w pokoleniu potomnym wynosił 40—48%. Jedynie w hodowli, gdzie w pokoleniu matecznym było 100% samic, potomstwo stanowiły wyłącznie samce.

Można wyciągnąć stąd wniosek, że w hodowli w warunkach izolowanych dla dobrego zapłodnienia samic wystarczy 15% samców. Możliwość ograniczenia liczby samców miałaby duże znaczenie praktyczne, ponieważ samce zużywają pokarm potrzebny samicom. Ograniczenie ich liczby pozwoliłoby na chów większej niż dotychczas ilości samic w tej samej wielkości pomieszczeniu.

Obawiając się jednak, że zmniejszenie liczby samców może obniżyć płodność samic, badaliśmy również zależność płodności samic (płodność efektywna oraz współczynnik rozmnożenia netto). Okazało się (tab. 3), że wyraźnie obniżona płodność efektywna (prawie 4-krotnie) i współczynnik rozmnożenia netto (prawie 5-krotnie) występowała jedynie przy 14—17% samic, a więc przy stosunku samców do samic prawie 6:1. Najwyższy zaś współczynnik rozmnożenia netto (o 45% wyższy niż przy stosunku samców do samic 1:1) występował przy 71—86% samic, czyli przy stosunku samców do samic 1:5 lub 1:6. Natomiast płodność efektywna utrzymywała się na stałym mniej więcej poziomie (3,9—7,0, średnio

Tabela 3 Wpływ procentowego udziału samic w populacji miesiarki lucernówki — Megachile rotundata (F.) na ich płodność oraz na płeć potomstwa The influence of female per cent in population of Megachile rotundata (F.) on their prolificacy and on the sex of progeny

Klasy procentu samic w pokoleniu matecznym / Classes of per cent of females in parental generation Średni % samic u potomstwa / Average per cent of progeny female: n Średni % samic u potomstwa / Average per cent of progeny female: % Średnia płodność — Average prolificacy: Płodność efektywna / Effective prolificacy Średnia płodność — Average prolificacy: Współczynnik rozmnożenia netto / Netto reproduction coefficient
14–17 2 48 1,6 0,6
21–30 10 42 5,8 2,0
31–40 18 47 3,9 1,8
41–50 35 47 5,0 2,3 } 2,0
51–60 12 40 4,4 1,8
61–70 7 47 4,9 } 5,3 2,1
71–80 8 48 7,0 3,0 } 2,9
81–86 2 46 4,6 2,3
100 0 0 5,4 0

Odnośniki — Notes:

¹ Liczba zbadanych hodowli — Number of investigated rearing cages

strona 107

5,3) niezależnie od tego czy procent samic w pokoleniu matecznym wynosił 21 czy 100.

Wynika z tego, że mały udział samców (5—6 razy mniejszy niż samic) jest optymalny w warunkach chowu w pomieszczeniach izolowanych, gdyż nie tylko pozwala na chów większej niż dotąd liczby samic w danym pomieszczeniu, ale ponadto zwiększa płodność tych samic.

Prawdopodobnie jednak w warunkach naturalnych najkorzystniejszą jest równowaga ilościowa samców i samic, ze względu na ich rozproszenie utrudniające spotykanie się podczas lotów godowych. Natomiast wielkie megachilniki, ustawione w polu, powodują zagęszczenie miesiarek na małej przestrzeni, a więc podobne do warunków w izolatorach.

U miesiarki różówki (M. centuncularis L.) udział samic w populacji wynosił w naturze 45%, ale w hodowli izolowanej wahał się (tab. 1) od 2% do 39% (średnio 15%). Wydaje się, że ten obniżony procent samic w hodowli izolowanej należy tłumaczyć nadmiarem samców. W naturze występuje około 55% samców, w hodowli natomiast przy 63% samców procent samic u potomstwa był nieznacznie obniżony (39%), ale już przy 73—95% samców udział samic w potomstwie wynosił zaledwie 14—15% (tab. 4).

Zachodzi więc tu zjawisko podobne jak u miesiarki lucernówki, ale w zwiększonym nasileniu. Prawdopodobnie nadmiar samców bardziej utrudnia normalne zapłodnienie samic u gatunków żyjących pojedynczo (jak miesiarka różówka) niż kolonijnie (jak miesiarka lucernówka).

Tabela 4 Wpływ procentowego udziału samic w populacji miesiarki różówki na procent samic u ich potomstwa The influence of female per cent in population of Megachile centuncularis (L.) on the female per cent of progeny

Klasy procentu samic / Classes of per cent of the females n¹ Średni procent samic / Per cent of females (average): Pokolenie mateczne / Parental generation Średni procent samic / Per cent of females (average): Pokolenie potomne / Next generation
5—7%² 3 6 15
21—27%² 4 23 14
37%² 1 37 39
45%³ — 45 45

Odnośniki — Notes:

¹ liczba zbadanych hodowli — number of investigated rearing cages

² w hodowli izolowanej — in rearing cages

³ w populacji dziko żyjącej (z megachilników) in the wild living population (from the trap nests)

strona 108

WNIOSKI

  1. W populacji miesiarki lucernówki — Megachile rotundata (F.) hodowanej w Polsce, w latach 1975—1986 uzyskiwano 16—87% samic (średnio 46%), a z wylęgu kokonów importowanych 20—84% samic (średnio 39%).
  1. W pomieszczeniach izolowanych o powierzchni 9—90 m² procent samic u potomstwa był mało zmienny (40—48%) mimo wahań procentu samic w pokoleniu matecznym w granicach 14—86%. Jedynie przy zupełnym braku samców w pokoleniu matecznym, wystąpił brak samic w pokoleniu potomnym, gdyż z niezapłodnionych jaj powstają wyłącznie samce.
  1. Wystąpiły wyraźne różnice przeciętnego procentu samic w poszczególnych liniach hodowlanych — najwyższy procent samic wystąpił w linii polskiej (średnio 58%).
  1. W izolowanej hodowli miesiarki różówki — M. centuncularis (L.) nadmiar samców (3—19 samców na 1 samicę, czyli 5—27% samic w populacji) obniżał udział samic w potomstwie do 14—15%, podczas gdy w dziko żyjącej populacji udział ten wynosił około 45%. Należałoby więc zbadać, czy bardzo wysoki udział samców (tylko 5—10% samic) nie obniża procentu samic w potomstwie także i w wypadku miesiarki lucernówki.
  1. Przy procentowym udziale samic w pokoleniu matecznym miesiarki lucernówki wynoszącym 21—70% płodność utrzymywała się na prawie stałym poziomie (płodność efektywna średnio 5,3, a współczynnik rozmnożenia netto średnio 2,0).
  1. Najwyższa płodność w pomieszczeniach izolowanych (1,5 razy wyższa od przeciętnej) wystąpiła przy 71—86% samic w pokoleniu matecznym (1 samiec na 5—6 samic), najniższa (4—5 razy niższa od przeciętnej) — przy 14—29% samic (6 samców na 1 samicę).
  1. Wydaje się więc, że optymalny udział samic w populacji miesiarki lucernówki wynosi przy dużym zagęszczeniu miesiarek (pomieszczenia izolowane lub duże megachilniki — wiaty) około 85%, podczas gdy przy mniejszych megachilnikach w polu udział samców powinien być wyższy (około 50%).
  1. Przed każdorazową decyzją o imporcie miesiarki lucernówki należałoby sprawdzić procent samic w hodowli oferującej sprzedaż kokonów i sprowadzić wyłącznie populacje o udziale samic nie mniejszym niż 50%.

LITERATURA

Anasiewicz A. 1973: Błonkówki pszczołowate występujące na plantacjach lucerny mieszańcowej i skład florystyczny zebranego przez nie pyłku. Ekol. Pol., 53 : 1—39.

Dylewska M., Jabłoński B., Sowa S., Biliński M., Wrona S., 1970a:

strona 109

Próba określenia liczby pszczół (Hym., Apoidea) potrzebnej do należytego zapylenia lucerny. Pol. Pismo Entomol., 40 (2) : 371—398.

Gosek J., 1987: Wstępne badania nad zależnością płci potomstwa miesiarki lucernówki — Megachile rotundata (F.) od kolejności składanych jaj i zakładanych komórek. Pszczeln. Zesz. Nauk., 31 — : 239—254.

Jabłoński B., 1970: Badania biologii kwitnienia i zapylania lucerny mieszańcowej (Medicago media Pers.). Pszczeln. Zesz. Nauk. 14 : 1—74.

Ptaček V., 1975: Somes notes of the artificial rearing of the alfalfa leafcutter bee Megachile rotundata F. in Czechoslovakia. Suppl. Bull. Techn. Apicole, 2 : 1—114.

Richards K. W., 1984: Alfalfa leafcutter bee management in Western Canada, Agriculture Canada. Publ. 1495/E, Ottawa: 1—53.

Ruszkowski A., Biliński M., 1984 Próby wykorzystania miesiarki lucernówki (Megachile rotundata F.) do zapylania lucerny w warunkach polowych. Pszczeln. Zesz. Nauk., 28 : 185—189.

Ruszkowski A., Biliński M., — nieopublikowane dane z lat 1974—1986 (unpublished data from 1974—1986).

Ruszkowski A., Jabłoński B., Biliński M., Kraw,czyk-Gosek J., Kuna K., Cybula A., 1979: The search for the methods to increase population of insect pollinating alfalfa. Final research raport — duplicated typescript.

ЗАВИСИМОСТЬ ПРОЦЕНТА САМОК В ПОТОМСТВЕ ЛЮЦЕРНОВОЙ ПЧЁЛЫ ЛИСТОРЕЗА (MEGACHILE ROTUNDATA F.) ОТ ПРОЦЕНТА САМОК В МАТЕРИНСКОМ ПОКОЛЕНИИ, А ТАКЖЕ ОТ ГЕНЕТИЧЕСКОЙ ЛИНИИ И ГУСТОТЫ ЗАСЕЛЕНИЯ

Я. Госэк, А. Рушковски, М. Билиньски, К. Качмарска

Резюме

Начиная с 1975 года (главным образом с 1979 года) были проведены исследования процента самок в потомстве разных популяции люцерновой пчёлы листореза (Megachile rotundata F.) и причин вызывающих его изменчивость, как в условиях изоляторов, так и в полевых условиях. Рассматриваемые в этой статьи исследования касались влияния процента самок в материнском поколении на процент самок в потомстве. Констатировали, что в разных генетических линиях Megachile rotundata в условиях наших исследований процент самок колебался в пределах 0—87% (в среднем 46%, так как и в естественных условиях Польши, где всоставлял в среднем 45%).

Процент самок в потомстве составлял 0% если в материнском поколении не было самцов (самки не были осемененные), а 40—48% если процент самцов в материнском поколении колебался в пределах 14—86%.

Зато эффективная плодовитость самок (число потомных имаго от 1 самки), случае избытка самцов (83—86%) в материнском поколении была на 4—5 раз меньше чем в случае естественных условий (около 50% самцов в популяции), а в случае небольшого процента самцов (11—29%) наиболее высокой (около 50% выше чем в естественных условиях).

Это позволяет сделать вывод, что в условиях изоляторов (сетяных палаток) хватает уже 15% самцов в материнском поколении, но в полевых, условиях вероятно около 50% является наиболее оптимальным соотношением.

strona 110

Эти исследования необходимо продолжать для проверки до сих пор достигнутых результатов и определения других факторов влияющих на процент самок.

PER CENT OF FEMALES IN THE PROGENY OF ALFALFA LEAF-CUTTER BEE (MEGACHILE ROTUNDATA F.) IN DEPENDENCE ON PER CENT OF THE FEMALES IN PARENTAL GENERATION AND ON THE BREEDING LINE AND BEE DENSITY

J. Gosek, A. Ruszkowski, M. Biliński, K. Kaczmarska

Summary

A per cent of females in different populations of Megachile rotundata and causes of variability of this per cent were investigated since 1975 (mainly since 1979) in order to find out the optimal per cent of the females in isolated rearing cages and in the field. An influence of the per cent of the females in the parental generation on the per cent of the females in the progeny generation was mainly investigated in this work. The per cent of the females in different breeding lines of M. rotundata in our rearing was 0—87% (average 48%, similarly as in the local wild population, where the per cent was about 45%). The per cent of females in progeny was 0% without males (unfertilized females), and 40—48% (in an average) with 14—86% males in parental generation.

A prolificacy of females with overabundance (83—86%) of males in parental generation was 4—5 times lower than normal, and with a low number of males (14—29%) — was the highest one (50% higher as normal). A conclusion was made that in the isolated chambers the optimal per cent of the males is about 15%, when in the field it is probably about 50%.

These investigations should be continued, to verify the obtained results and to explain other factors which have an influence on per cent of females in population of M. rotundata.


Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 102, tab. 1: „prolifficacy” → prolificacy
  • s. 103: „dużych wahania” → dużych wahaniach
  • s. 104, tab. 2: „origine” → origin
  • s. 104, tab. 2: „polistyrene” → polystyrene
  • s. 109, literatura: „Kraw,czyk-Gosek” → Krawczyk-Gosek
  • s. 109, literatura: „Somes notes” → Some notes
  • s. 109, literatura: „research raport” → research report
  • s. 109, streszczenie: „разных популяции” → разных популяций
  • s. 109, streszczenie: „всоставлял” → составлял
  • s. 109, streszczenie: „сетяных” → сетчатых

Podobne wpisy