ROZPOZNAWANIE PŁCI ŻYWYCH LARW PSZCZELICH
tekst: Jerzy Woyke
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok VII, 1963 — J. Woyke
strona 23PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE ROK VII, Nr 1 KWIECIEŃ 1963
J. Woyke
Zakład Pszczelnictwa Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego, Skierniewice
W czasie prac prowadzonych w Zakładzie Pszczelnictwa S.G.G.W. nad wychowem trutni z zapłodnionych jaj (Woyke 1962, 1963 a, b, c) zaszła potrzeba rozróżnienia płci hodowanych larw.
Chcąc się przekonać czy z części zapłodnionych jaj wylęgły się larwy trutowe, czy larwy te przeżywają czy giną, wreszcie pragnąc porównać żywotność larw trutowych z larwami roboczymi wylęgniętymi w sąsiednich komórkach tego samego plastra, należało umieć rozróżnić płeć larw. Ponieważ larwy te miały być dalej wychowywane, zachodziła potrzeba rozróżnienia płci u larw żywych. W praktyce pszczelarskiej również zachodzi nieraz potrzeba łatwego rozpoznania płci żywych larw bez konieczności uprzedniego ich utrwalenia i zabarwiania.
Dotychczasowe jednak opisy zewnętrznych oznak płciowych dotyczą larw utrwalonych i zabarwionych. Na tej podstawie nie udawało się oznaczyć płci żywych larw.
Z uwagi na powyższe starano się opracować metodę, która nie tylko pozwalałaby na rozpoznawanie płci żywych larw, lecz której stosowanie nie powinno uszkadzać larw, lub doprowadzać do obniżenia ich żywotności względnie śmierci. Chodziło o taką metodę, która pozwalałaby na rozpoznanie płci, bez potrzeby wyjmowania larwy z komórki lub naczyńka, w którym była wychowywana. Dopuszczalne było jedynie podniesienie odwłoka. Przewracanie larwy w mleczku lub papce mogłoby spowodować zatkanie przetchlinek z obydwu stron ciała larwy, co doprowadziłoby do jej uduszenia.
Płeć starszych niezakrytych jeszcze larw jednakowego wieku można z łatwością rozróżnić, gdyż larwy pszczele są większe od trutowych. W wypadku, gdy larwy wychowywano w warunkach sztucznych, gdzie
- Badanie niniejsze zostało przeprowadzone częściowo z zasiłku Ministerstwa Rolnictwa Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej (U.S.D.A.).
mogły one inaczej rosnąć, gdy chciano rozróżnić larwy różnego wieku i wreszcie gdy starano się wychować trutnie z zapłodnionych jaj, które w ogóle nie wiadomo jak rosną, metoda taka nie mogła znaleźć zastosowania. Jedynym kryterium rozróżniania płci w tych warunkach mogły być u larw trutowych zawiązki organów rozrodczych, a u samic dodatkowo zawiązki żądła. Ze zrozumiałych jednak względów przy rozróżnianiu płci żywych larw nie można było brać pod uwagę wewnętrznych organów rozrodczych. Można było uwzględnić tylko oznaki zewnętrzne lub te, które było widać przez skórkę.
PRZEGLĄD LITERATURY
Zawiązki zewnętrznych organów rozrodczych larwy trutowej opisali Michaëlis (1900) i Zander (1900, 1916). Pierwszy badał całe larwy utrwalone i zabarwione, drugi przeprowadzał badania na skrawkach mikrotomowych.
Zawiązki żeńskie organów rozrodczych zostały zbadane na preparatach mikroskopowych oraz opisane przez Löschela i Meiera we wspólnej z Zanderem pracy (Zander, Löschel i Meier 1916). Zawiązki żądła starszej utrwalonej i zabarwionej larwy opisał również Nelson (1924).
Porównania zewnętrznych oznak płciowych najmłodszych larw dokonał Zander (1914) w tymczasowym doniesieniu z uprzednio cytowanej pracy trzech autorów. Takie porównawcze badania na preparatach histologicznych przeprowadził ostatnio Woyke (1963b). Opisy zewnętrznych zawiązków organów rozrodczych lub żądła można również znaleźć w podstawowych podręcznikach z anatomii pszczół Zandera (1922) lub Snodgrassa (1956). Przeważnie nie są to jednak opracowania oryginalne lecz opierają się na uprzednio cytowanych badaniach.
Z powyższego zestawienia widać, że nie ma żadnej pracy, w której opisanoby wygląd zewnętrznych zawiązków organów rozrodczych lub żądła żywych larw.
Ażeby móc porównać zewnętrzne oznaki płciowe larw żywych z takimiż oznakami widocznymi u larw utrwalonych, trzeba chociaż pokrótce zapoznać się z dotychczasowymi opisami tych oznak w kolejnych stadiach rozwoju larwy.
Według Zandera, Löschela i Meiera (1916) oraz Woykego (1963) płeć można rozróżnić na skrawkach mikrotomowych już u 6-cio godzinnych larw. U trutnia widać na brzusznej stronie 12 segmentu ciała zgrubienie nabłonka, który tworzy jedną podłużną płytkę imaginalną, będącą między innymi zawiązkiem przyszłych zewnętrznych organów rozrodczych. Zgrubienia takie występują u samicy na brzusznej stronie trzech segmentów.
strona 25Mianowicie na segmencie 10 i 11 po jednej parze płytek imaginalnych oraz na segmencie 12 jedna płytka. Woyke (1963) podaje obok siebie fotomikrografie jednodniowych larw samicy i samca na których różnice te są dobrze widoczne. Meier mówi jednak wyraźnie że płytki te uwidaczniają się jedynie na wewnętrznej stronie nabłonka i nie są widoczne z zewnątrz.
Dalszy rozwój zewnętrznych organów rozrodczych trutnia przedstawia się wg. Michaëlisa następująco: w drugim stadium rozwoju larwy powstaje na dwunastym segmencie zagłębienie, na którego przedniej ściance rozrasta się silnie nabłonek, dając w następnym stadium dwa skierowane ku tyłowi wyrostki. Wyrostki te potem stopniowo powiększają się. Przed rozpoczęciem przepoczwarczania wyrostki zaczynają wysuwać się z wgłębień na powierzchnię. Końce ich znajdują się wtedy na poziomie brzegu kieszeni, podczas gdy większość wyrostków tkwi jeszcze wewnątrz kieszeni. Gdy larwa zaczyna się przeporczwarczać tworzą się dwa nowe wyrostki. Według Zandera pierwotne dwa wyrostki rozszczepiają się na końcach, szóstego dnia życia larwy. Środkowa para wyrostków przekształca się w czasie dalszego rozwoju trutnia w parę płytek środkowych zwanych valvalnymi, które zamykają od zewnątrz otwór organów rozrodczych trutnia. Zewnętrzna para wyrostków przekształci się w parę płytek parameralnych leżących na zewnątrz od dwu uprzednio opisanych.
Wg. Snodgrassa (1956) pierwszy stopień rozwoju zewnętrznych organów rozrodczych trutnia „ukazuje się w późnym stadium” rozwoju larwy w postaci owalnej płytki z dwoma wyrostkami. Rozwój żądła i zewnętrznych zawiązków organów rozrodczych przebiega wg. Löschela i Meiera podobnie u matki jak i robotnicy. W drugim dniu życia larwy następuje wgłębienie się płytek imaginalnych 11 i 12 segmentu. Następnego dnia wyrastają z wgłębienia jedenastego segmentu dwa a z wgłębienia 12 segmentu cztery skierowane ku tyłowi wyrostki. Wyrostki te wydłużają się i przytulają na powierzchni skóry pod silnie naciągniętą powłokę chitynową. Wygląd taki nie zmienia się zasadniczo do szóstego dnia życia larwy. W dalszym ciągu rozwoju matki lub robotnicy, wyrostki jedenastego segmentu dadzą szczecinki kłujące żądła. Środkowe wyrostki płytki dwunastego segmentu dadzą rynienkę żądła, a zewnętrzne wyrostki — jego pochwy. Z płytek imaginalnych 10 segmentu zaczynają tworzyć się fałdy dopiero pod koniec życia larwalnego. Utworzą one jajowody parzyste i część pochwy.
METODA
W celu umożliwienia indentyfikowania i prównania wyników, uzyskanych na larwach żywych z tymiż opisami u utrwalonych larw, utrwalono
strona 26w różnych stadiach rozwoju część badanych larw. Do utrwalenia używano gorącej wody, płynu Carnoy, lub Gilsona, po czym larwy przechowywano w 75% alkoholu. Niektóre larwy konserwowano jedynie w alkoholu, bez uprzedniego utrwalenia. Larwy utrwalone i konserwowane nie były do badań barwione.
Główną uwagę poświęcono jednak larwom żywym. Najpierw wstawiano do ula, lub wyszukiwano tam zaczerwione przez matkę plastry z komórkami pszczelimi i trutowymi. Na plastrze z jajami wyznaczono następnie niewielkie pole najczęściej o wymiarach około 10 × 15 cm. Celem odnalezienia tego pola w czasie następnych badań, niszczono jeden rząd komórek na dwu przylegających do siebie brzegach wyznaczonego prostokąta. Tak postępowano z wszystkimi wybranymi plastrami po czym wstawiano je z powrotem do ula. Następnie wyciągano je codziennie, odnajdowano zaznaczony kawałek plastra i obserwowano pod mikroskopem czerw znajdujący się w poszczególnych komórkach. Najpierw zapisywano kiedy wylęgły się larwy, a następnie badano je zarówno w komórkach pszczelich jak i trutowych. Starano się zauważyć takie oznaki płciowe jakie zostały stwierdzone i opisane na larwach utrwalonych. Ponadto zwracano uwagę na wszelkie dostrzegalne różnice jakie pojawiły się między larwami znajdującymi się w komórkach pszczelich a larwami w komórkach trutowych. Dla lepszej obserwacji unoszono czasem jeden lub drugi koniec larwy za pomocą łyżeczki lub igły preparacyjnej. Aczkolwiek głównie chodziło o opracowanie metody rozpoznawania płci larw znajdujących się w komórkach i takie larwy przeważnie badano, to jednak niektóre larwy wyjmowano z komórek i oglądano bezpośrednio pod mikroskopem ze wszystkich stron. Zwracano przy tym uwagę głównie na te cechy, które można było zauważyć u larw znajdujących się w komórkach.
Obserwacje czerwiu w komórkach plastra przeprowadzono pod mikroskopem stereoskopowym Mst 130 który umocowano na statywie kolumnowym. Statyw taki umożliwiał, w przeciwieństwie do normalnego statywu, obserwację komórek plastra, które znajdowały się nawet z dala od beleczki ramki. Oświetlanie zwykłą lampą mikroskopową bez żadnych dodatkowych urządzeń okazało się niewystarczające. Miało to miejsce szczególnie przy badaniu małych larw. W takim wypadku ściany komórki zasłaniały bezpośredni snop światła i dno komórki wraz z larwą pozostawało niewystarczająco oświetlone. Doskonałe rezultaty osiągnięto po zastosowaniu pryzmatu do oświetlania pionowego. Przy takim oświetlaniu dno komórki zostało dobrze oświetlone a czerw wszelkiego wieku można było dokładnie obserwować. W badaniach stosowano więc zwykle pionowe oświetlenie komórek plastra, który kładziono poziomo pod mikroskopem.
strona 27WYNIKI
Badanie larw utrwalonych i przez pewien czas przechowywanych w alkoholu wykazało, że nawet na niezabarwionych okazach można zaobserwować zawiązki organów rozrodczych i żądła. Możliwe, że niektóre szczegóły udałoby się zauważyć na zabarwionych okazach jeszcze wcześniej i wyraźniej. Niemniej można było obserwować zgodnie z podanymi opisami zmiany jakie zachodzą w tych zawiązkach w poszczególnych stadiach rozwoju larwy. Na okazach utrwalonych stwierdzono, że wszystkie opisywane wyrostki płytek imaginalnych, będące zawiązkami żądła i zewnętrznych płytek organów rozrodczych trutnia znajdowały się pod zewnętrzną powłoką oskórka.
Badanie żywych larw wykazało już na pierwszy rzut oka duże różnice w stosunku do oznak płciowych jakie obserwowano na larwach utrwalonych.



Ryc. 1. Czterodniowa larwa pszczela z fluoryzującymi płytkami imaginalnymi na tułowiu i odwłoku
Four days old living worker larva with fluorescent imaginal discs on the thorax and abdomen
Ryc. 2. Odwłok czterodniowej żywej larwy pszczelej z fluoryzującymi płytkami imaginalnymi na brzusznej stronie segmentu 10, 11 i 12
The abdomen of four days old living worker larva with fluorescent imaginal discs on segment 10-th, 11-th and 12-th.
Ryc. 3. Odwłoka czterodniowej larwy trutowej z jedną tylko fluoryzującą płytką imaginalną na 12-tym segmencie
The abdomen of four days old living drone larva with fluorescent imaginal disc on segment 12-th only
U młodych 1—2 dniowych larw nie zdołano zauważyć żadnej różnicy w zewnętrznym wyglądzie larw trutowych i pszczelich. Nawet po wyjęciu larw z komórek i przy bezpośredniej obserwacji pod mikroskopem nie zauważono wyraźnych różnic. Nie było widać dokładnie ani płytek
strona 28imaginalnych ani żadnych wyrostków. U larw trzy dniowych zauważono już słabo zaznaczone płytki imaginalne na brzusznej stronie odpowiednich segmentów. Płytki uwidoczniały się w postaci białych plam na tle bardziej przezroczystego ciała larwy. U trutnia plama taka była widoczna na tylnej części dwunastego segmentu. Nie zauważono jednak żadnych wyrostków znajdujących się pod zewnętrzą powłoką. U robotnicy najwyraźniejsza była płytka ostatnia na dwunastym segmencie, również w postaci białawej plamy. Plama ta znajdowała się w przedniej części segmentu czyli była przesunięta bliżej głowy w porównaniu z takąż płytką u trutnia. O wiele mniej wyraźna była płytka na 11 segmencie. Na 10 segmencie płytka była bardzo słabo widoczna, lub często nie można była zauważyć jej w ogóle. Żadnych wyrostków będących zawiązkami żądła, a znadujących się pod zewnętrzną powłoką nie zdołano również zauważyć. Często zresztą zdarzało się tak, że wyraźnie była widoczna tylko płytka w postaci białawej plamy na przedostatnim segmencie odwłoka. W rezultacie u trzydniowej larwy pszczelej i trutowej udawało się zauważyć tylko płytkę znajdującą się na brzusznej stronie dwunastego segmentu. Chociaż płytki te były rozmieszczone na podłużnej osi ciała larwy nieco odmiennie, to jednak fakt ten nie był wystarczającym kryterium rozróżnienia płci. W rezultacie więc nie udawało się bezbłędnie rozróżnić płci wszystkich larw w wieku do 3 dni.
Według Bartholfa (1925) larwa w wieku 3,25 do 3,5 dnia lini się po raz czwarty. W następnym dniu mamy więc zasadniczo do czynienia z larwami, które przeszły czwarte linienie. Otóż zauważono u czterodniowych larw, które zrzuciły oskórek lub znajdowały się w trakcie linienia dziwne zjawisko. Po oświetleniu larw, następowała silna fluorescencja wszystkich płytek imaginalnych. Płytki te świeciły się zielonkawo-niebieskawym światłem. Widok czterodniowej larwy pszczelej z takimi fluoryzującymi płytkami przedstawiono na ryc. 1. Fluoryzowały zarówno płytki imaginalne głowy, tułowia jak i odwłoka. W głowie znajdowały się pewne świecące plamy i linie, lecz było dość trudno wyróżnić jakieś określone pola. Na brzusznej stronie wszystkich trzech segmentów tułowia rysowały się płytki imaginalne odnóży w postaci wyraźnych pól. Podobne pola będące płytkami imaginalnymi skrzydeł znajdowały się na bokach drugiego i trzeciego segmentu tułowia.
U samic fluoryzujące płytki imaginalne organów rozrodczych i żądła znajdowały się na brzusznej stronie 11, 12 i 13 segmentu (rys. 2). We wszystkich płytkach najwyraźniej fluoryzował brzeg. Prócz tego różne plamy i linie znajdowały się wewnątrz płytek. Z odwłokowych płytek imaginalnych najmniejsza była para płytek znajdująca się na 10 segmencie ciała. Mieściła się ona częściowo z tyłu za przebiegającą tędy tchawką. Płytki te były wydłużone, zwężające się stopniowo ku bokom larwy,
strona 29Płytki podobnego kształtu lecz znacznie większe znajdowały się na 11 segmencie odwłoka. Leżały one bardziej symetrycznie po obu bokach przebiegającej tędy tchawki. Największa płytka znajdowała się na segmencie 12. Leżała ona w przedniej części segmentu. Była kształtu owalnego wygięta nieco ku przodowi. W linii środkowej płytki widać było od przodu i tyłu świecące wcięcia, tak że właściwie trudno powiedzieć czy ma się do czynienia z jedną płytką czy też z dwiema zlanymi płytkami. Fluorescencja występowała również w pośrodku prawnej i lewej połowy płytki. Do płytki tej dochodzi mniejsza tchawka niż do płytek na segmencie jedenastym. W szczególności tchawka ta jest znacznie mniejsza, niż brzuszna tchawka dziesiątego segmentu. Pod zewnętrznym oskórkiem płytki można było zauważyć jakieś nieregularne twory, lecz nie było widać zawiązków żądła w postaci takich wyrostków jak opisano to w poprzednich pracach i jak widać u larw utrwalonych w tym samym stadium rozwoju. W rezultacie charakterystyczną cechą dla rozpoznania żeńskiej płci larw pszczelich w czwartym dniu życia jest fluorescencja zielonkawo-niebieskawym światłem pary płytek imaginalnych na brzusznej stronie dziesiątego i jedenastego segmentu oraz jednej płytki na dwunastym segmencie.
U czterodniowej larwy trutowej widać również na głowie i tułowiu takie same fluoryzujące płytki imaginalne jak u larwy pszczelej. Na odwłoku widać jednak tylko jedną fluoryzującą płytkę imaginalną na brzusznej stronie dwunastego segmentu (rys. 3). Płytka ta jest podobnego kształtu jak płytka dwunastego segmentu u larwy pszczelej. U trutnia jest ona jedynie wygięta nie ku przodowi lecz ku tyłowi. Prócz tego mieści się ona nieco bliżej tylnego brzegu segmentu. Można i tu zauważyć wcinający się od przodu i tyłu fluoryzujący przedział. Fluorescencja występowała również w pośrodku prawej i lewej połowy płytki. Pod oskórkiem również nie było wyraźnie widać wyrostków opisywanych i widocznych u utrwalonych larw. Do płytki tej dochodzi mniejsza tchawka niż te, które znajdują się na brzusznej stronie innych segmentów.
Tak więc charakterystyczną cechą dla żywej larwy trutowej w tym stadium rozwoju jest jedna fluoryzująca płytka znajdująca się na brzusznej stronie dwunastego segmentu.
Wszystkie opisane płytki są widoczne i w następnych dniach życia zarówno u larw pszczelich jak i trutowych. Jednakowoż w kolejnych dalszych dniach płytki te fluoryzują stopniowo coraz słabiej.
WNIOSKI
- Występują znaczne różnice w wyglądzie imaginalnych płytek odwłokowych larw żywych i utrwalonych.
- Najmłodszymi żywymi larwami, u których udaje się z łatwością i bezbłędnie rozróżnić płeć, są larwy w wieku czterech dni.
- Kryterium pozwalającym na rozróżnienie płci żywych larw jest fluorescencja zielonkawo-niebieskawym światłem imaginalnych płytek znajdujących się na odwłoku. Dla samic charakterystyczna jest fluorescencja płytek imaginalnych na brzusznej stronie dziesiątego, jedenastego i dwunastego segmentu. Trutnie charakteryzują się fluorescencją tylko jednej płytki imaginalnej na brzusznej stronie dwunastego segmentu. Fluorescencja płytek imaginalnych stopniowo słabnie w następnych dniach życia larwy.
LITERATURA
Bertholf L. M. (1925) — The moults of the honeybee. Journ. Econ. Ent. 18(2): 380—384.
Michaëlis G. (1900) — Bau und Entwicklung des männlichen Begattungsapparates der Honigbiene. Zeitschr. wiss. Zool. 67(3): 439—460, 1 tabl.
Nelson J. A. (1924) — Morphology of the honeybee larva. Journ. Agr. Res. 28(12): 1167—1213, 8 tabl.
Snodgrass R. E. (1956) — Anatomy of the honey bee. 334 str. Comstock Publ. Assoc., Ithaca N. Y.
Zander E. (1900) — Beiträge zur Morphologie der männlichen Geschlechtsorgane der Hymenopteren. Zeitschr. wiss. Zool. 47(3): 461—489, 1 tabl.
Zander E. (1914) — Das Geschlecht der Bienenlarve. Zool. Anz. 44(6):
Zander E., Löschel F. & Meier K. (1916) — Die Ausbildung des Geschlechtes bei der Honigbiene (Apis mellifica L.). Zeitschr. angew. Entomol. 3(1): 1—74, 6 tabl.
Zander E. (1922) — Der Bau der Biene. E. Ulmer, Stuttgart.
Woyke J. (1962) — The hatchability of „lethal” eggs in a two sex-allele fraternity of honeybees. J. Apic. Res. 1: 6—13.
Woyke J. (1963a) — Drones from fertilized eggs and the biology of sex determination in the honey bee. Bull. Acad. Polonaise Sci., Ser. Biol. 11(5).
Woyke J. (1963b) — Drone larvae from fertilized eggs of the honey bee. J. Apic. Res. 2 (w druku).
Woyke J. (1963c) — What happens with the diploid drone larvae in the hive? J. Apic. Res. 2 (w druku).
РАСПОЗНАВАНИЕ ПОЛА У ЖИВЫХ ПЧЕЛИНЫХ ЛИЧИНОК*)
Е. Войке
Резюме
До настоящего времени описывались внешние половые признаки у фиксированных и окрашенных личинок, что не давало возможности различить пол у живых личинок. Целью исследований было найти метод распознавания пола у таких личинок. Ежедневно проводились исследования пчелиных и трутневых ячейках. Безошибочно и вполне легко удавалось различить
strona 31пол у четырехдневных живых личинок. У этих личинок выступала сильная флуоресценция зеленовато-голубоватым светом всех имагинальных пластинок (рис. 1). Для самок характерна флуоресценция имагинальных пластинок на вентральной стороне 10-го, 11-го и 12-го сегментов тела (рис. 2). Для трутней характерна флуоресценция лишь одной имагинальной пластинки на 12-ом сегменте тела (рис. 3). Флуоресценция имагинальных пластинок постепенно уменьшается в последующих днях жизни личинок.
*) Проведенные исследования были в некоторой части финансированы за счет дотации Министерства Земледелия США.
HOW TO DETERMINE THE SEX OF LIVING HONEY BEE LARVAE?
J. Woyke
Summary
External sex symptoms have been described till now, only for fixed and stained bee larvae. This did not alowe to determine the sex of living larvae.
To find out some symptoms characteristic for both sexes, living larvae of different age were investigated daily in worker and drone cells. It was very easy to determine the sex of four days old larvae. A greenish — bluish fluorescence of all imaginal discs was characteristic for these larvae (Fig. 1). Fluorescence of imaginal discs on the ventral side of segment tenth, eleventh and twelfth was characteristic for the female larva (Fig. 2). Fluorescence of only one disc on the ventral side of segmenth twelfth, was characteristic for the male larva (Fig. 3). Tre fluorescence of imaginal discs decline gradually in the subsequent days.
- This investigation was suported in part by a grant from the United States Department of Agriculture, authorized by Public Law 480.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 25: „przeporczwarczać” → przepoczwarczać
- s. 25: „indentyfikowania” → identyfikowania
- s. 25: „prównania” → porównania
- s. 27, podpis ryc. 3: „Odwłoka” → Odwłok
- s. 28: „zewnętrzą” → zewnętrzną
- s. 28: „można była” → można było
- s. 28: „znadujących” → znajdujących
- s. 28: „Bartholfa” → Bertholfa
- s. 28: „11, 12 i 13 segmentu” → 10, 11 i 12 segmentu
- s. 29: „prawnej” → prawej
- s. 31, streszczenie: „alowe” → allow
- s. 31, streszczenie: „segmenth” → segment
- s. 31, streszczenie: „Tre” → The
- s. 31, przypis: „suported” → supported
