NEKTAROWANIE RÓŻNYCH GATUNKÓW I MIESZAŃCÓW LIPY (Tilia L.)

tekst: Bolesław Jabłoński, Zbigniew Kołtowski

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XLIII, 1999 — Bolesław Jabłoński, Zbigniew Kołtowski

strona 279

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XLIII 1999

Bolesław Jabłoński, Zbigniew Kołtowski

Instytut Sadownictwa i Kwiaciarstwa, Oddział Pszczelnictwa, ul. Kazimierska 2, 24-100 Puławy

Streszczenie

W latach 1995-1998 w Puławach badano nektarowanie i wydajność miodową 12 gatunków i mieszańców lipy, kwitnących od połowy czerwca do końca lipca. Stwierdzono, że całkowite ilości cukrów wydzielanych w nektarze przez 10 kwiatów mieściły się w granicach 20-90 mg, a ściślej wynosiły: dla Tilia insularis 20 mg, T. japonica i T. cordata około 25 mg, T. x zamoyskiana 30 mg, T. x euchlora, T. mongolica, T. japonica I około 40 mg, T. hybrida I i III oraz T. tomentosa około 50 mg, T. platyphyllos i T. x europea około 60 mg, a T. x moltkei 90 mg. Średnie wydajności cukrów z jednego około 30-letniego drzewa wynosiły: dla Tilia x europea nieco ponad 1000 g, T. platyphyllos, T. cordata, T. mongolica około 1500 g, T. japonica, T. insularis, T. x zamoyskiana i T. hybrida I prawie 2000 g, T. x euchlora i T. hybrida III około 3000 g, a T. x moltkei 6000 g. Większość wymienionych taksonów nadaje się do wegetatywnego rozmnażania dla celów pszczelarstwa, z wyjątkiem T. tomentosa z powodu trującego dla pszczół nektaru, T. americana ze względu na przemarzanie pędów i T. x europea gdyż w znacznym stopniu jest wrażliwa na niekorzystne warunki siedliskowe.

Słowa kluczowe: lipa, kwitnienie, nektarowanie, wydajność cukrowa.

WPROWADZENIE

Lipy są najważniejszymi naszymi drzewami miododajnymi i dekoracyjnymi. Dwa ich gatunki (spośród około 30 występujących na świecie – Białobok 1955) – lipa drobnolistna (Tilia cordata Mill.) i szerokolistna (T. platyphyllos Scop.) – występują w stanie naturalnym w lasach. One też głównie (z małą domieszką gatunków pochodzenia obcego i mieszańców) są wysadzane jako drzewa parkowe, alejowe i przydrożne (Łukaszewicz 1997). Poszczególne egzemplarze pochodzące z rozmnażania generatywnego (z nasion) wykazują normalnie dużą zmienność m.in. pod względem obfitości i systematyczności kwitnienia (Jaros 1952, Milewski 1973, Krysztofik 1976). Z punktu widzenia walorów dekoracyjnych i wartości pszczelarskiej rośliny jest to cecha niekorzystna. Dlatego specjaliści od zadrzewień i pszczelarze poczęli poszukiwać typów obficie i wiernie

strona 280

kwitnących, które można by rozmnażać wegetatywnie przez szczepienie lub okulizację. Zagadnieniem tym już przed wojną zajmował się Wrzesiński w Warszawie i Jasiński w Lublinie (za Lipińskim 1982), a po wojnie Demianowicz i Hłyń (1960) w Kórniku k. Poznania, Milewski i Zajączkowski (1966) oraz Lipiński (1982) w Warszawie, a Różyczka w Pożogu k. Puław (za Jabłońskim 1991). Do tej grupy ludzi można zaliczyć również Maliszewskiego z Warszawy i Buczyńskiego z Wierzonki k. Poznania (za Buczyńskim 1999) oraz innych.

Wartość pszczelarska rośliny zależy jednak nie tyko od obfitości i wierności jej kwitnienia, ale także od obfitości nektarowania poszczególnych kwiatów. Badaniem nektarowania lip za granicą zajmowano się już przed wojną (Andrejev 1926, Ostaščenko-Kudriavceva, Beutler i Wahl 1936 – cyt. za Demianowicz i Hłyń 1960). W Polsce w latach pięćdziesiątych Maksymiuk (1960) badała nektarowanie lipy szerokolistnej i drobnolistnej w warunkach leśnych, a Demianowicz i Hłyń (1960) siedemnastu różnych gatunków i mieszańców w Arboretum kórnickim. Do pobierania nektaru autorki używały jeszcze kapilar oraz później także pipet, a suchą masę cukrów w nektarze określały już refraktometrem Abbe’go. Kwiaty izolowały na 24 godziny przed pobraniem nektaru, a ilości wydzielanych w nim cukrów obliczały na podstawie długości życia kwiatów.

Celem niniejszej pracy było zbadanie, stosowaną aktualnie metodą pipetową, obfitości nektarowania kwiatów i określenia wydajności cukrowej z drzewa kilkunastu gatunków i mieszańców lip, zgromadzonych przed 30 laty w parku Oddziału Pszczelnictwa ISK w Puławach.

MATERIAŁ I METODA

Badania prowadzono w latach 1995-1998, na materiale złożonym z 12 następujących taksonów (wymienionych w kolejności zakwitania): lipa szerokolistna – T. platyphyllos Scop., Moltkego – T. x moltkei Spaeth.., Lipińskiego I – T. hybrida I Lip., holenderska – T. x europea L., drobnolistna – Tilia cordata Mill., Lipińskiego III – T. hybrida III Lip., krymska – T. x euchlora K. Koch., japońska – T. japonica Simonk., mongolska – T. mongolica Maxim., Zamoyskiego – T. x zamoyskiana Wróbl., srebrzysta – T. tomentosa Moench., wonna – T. insularis Nakai. Lipy amerykańskiej do badań nie wzięto z powodu zbyt słabego kwitnienia. W sumie uwzględniono 26 drzew, w tym 10 lipy drobnolistnej, 4 szerokolistnej, 2 mongolskiej, 2 japońskiej i po jednym drzewie pozostałych. Rosły one na słabej glebie bielicowej kl. IV w warunkach parku, gdzie kilka razy w sezonie wiosenno-letnim jest koszona trawa i pozostawiana na miejscu. Sadzone przed 30 laty drzewka lipowe były wyprodukowane w Gospodarstwie Ogrodniczym Pożóg k. Puław, z materiału częściowo własnego, częściowo wywodzącego się z Arboretum w Kórniku i

strona 281

od dra M. Lipińskiego z Warszawy (autora książki „Pożytki pszczele”). Były wśród nich też drzewka pochodzące od p. Maliszewskiego z Warszawy, które dostarczył do Puław dr Lipiński.

Badania prowadzono aktualnie powszechnie stosowaną metodą pipetową (Jabłoński i Szklanowska 1979), według której pobiera się całkowite porcje wydzielonego nektaru, po ustaniu jego sekrecji w kwiecie, a podstawowymi przyborami są szklane mikropipetki, waga analityczna, refraktometr Abbe’go i tiulowe izolatory do osłony kwiatów przed owadami. Nektar pobierano 4-6-krotnie w okresie pełni kwitnienia, uwzględniając każdorazowo dla danego drzewa 3 próby dziennie po 10 kwiatów każdą. Przed rozpoczęciem właściwych badań przeprowadzono obserwacje procesu nagromadzania się nektaru w kwiatach, aby ustalić ich wiek, w jakim powinny być pobierane jego próby do analizy.

W celu określenia tzw. wydajności cukrowej poszczególnych drzew, oszacowano na nich w przybliżeniu liczbę wytworzonych kwiatów, stosując metodę opisaną przez Demianowicz i Hłyń (1960). Polega ona na ustaleniu najpierw liczby kwiatów na jakiejś wybranej typowej gałęzi, następnie na ocenie (przez kilka osób) ile takich typowych gałęzi znajduje się na drzewie, a iloczyn daje przybliżoną sumę kwiatów.

Zebrane wyniki dotyczące obfitości nektarowania kwiatów opracowano statystycznie, stosując analizę wariancji RA Fishera. Do oceny istotności różnic między porównywanymi obiektami użyto testu Duncana przy poziomie wiarygodności α = 0,05.

PRZEBIEG POGODY W OKRESIE KWITNIENIA LIP

Tabela 1 Niektóre dane meteorologiczne z okresu kwitnienia lip, uzyskane ze Stacji Meteorologicznej IUNG w Puławach Some meteorological data for blooming period of lime-trees from Meteorological Station of IUNG in Puławy

Czynniki pogody / Meteorological factors Rok / Year Czerwiec – June: 2 Czerwiec – June: 3 Lipiec – July: 1 Lipiec – July: 2 Lipiec – July: 3 Średnio / Average
Średnia dobowa temperatura w °C / Mean daily temperature in °C 1995 17,7 17,0 20,2 21,4 20,5 19,4
1996 16,7 15,4 18,6 15,6 16,6 16,6
1997 17,0 19,2 19,4 16,6 19,1 18,3
1998 16,0 17,5 15,3 18,0 21,5 17,7
Suma opadów w mm / Sum of rainfalls in mm 1995 30,3 32,0 52,6 8,9 0,1 123,9
1996 12,9 26,5 24,6 21,6 22,7 108,3
1997 42,4 23,1 77,4 57,7 15,0 215,6
1998 26,0 15,8 50,0 7,0 42,8 141,6
Suma godzin usłonecznienia / Sum of insolation hours 1995 82 67 119 99 130 497
1996 69 43 79 41 65 297
1997 82 96 65 51 66 360
1998 44 67 46 78 78 313
strona 282

Lipy kwitną od około 10 czerwca do końca lipca. Okres ten w roku 1995 był ciepły (przeciętna temperatura 19,4°C), średnio bogaty w opady (124 mm) i bardzo słoneczny, zwłaszcza w trzeciej dekadzie lipca (tab.1). W roku 1996, uboższym w opady niż poprzedni (108 mm), było stosunkowo pochmurno i chłodno – przeciętna temperatura wynosiła 16,6°C.

Kolejny rok 1997 charakteryzował się średnio wysoką temperaturą w czerwcu i lipcu (18,3°C), na ogół dobrym usłonecznieniem (360 godzin) i obfitymi opadami, zwłaszcza w pierwszej połowie lipca (suma 216 mm). Temperatura, opady i usłonecznienie w okresie kwitnienia lip w roku 1998 kształtowały się mniej więcej na poziomie przeciętnym.

WYNIKI

Pora i długość kwitnienia badanych lip. Średnią porę i długość kwitnienia oraz stopień zazębiania się okresów kwitnienia badanych lip można prześledzić na rycinie 1.

Ryc. 1 Pora i długość kwitnienia różnych gatunków i mieszańców lip w Puławach w latach 1995-1998 (wartości średnie)
Ryc. 1 Pora i długość kwitnienia różnych gatunków i mieszańców lip w Puławach w latach 1995-1998 (wartości średnie) The time and length of blooming investigated species and hybrids of lime-tree in years 1995-1998 in Puławy (average values)

Najwcześniej, wkrótce po 10 czerwca, zakwitała zawsze lipa szerokolistna. Mniej więcej w środkowej fazie jej kwitnienia, w krótkich odstępach po sobie zakwitały kolejno: lipa Moltkego, Lipińskiego 1, holenderska i drobnolistna. Dalej od połowy okresu kwitnienia lipy

strona 283

drobnolistnej, zakwitała lipa Lipińskiego III i krymska, a wkrótce po nich japońska I oraz mongolska, tuż przed Zamoyskiego, srebrzystą i japońską II. Jako ostatnia, w drugiej i trzeciej dekadzie lipca, kwitła zawsze lipa wonna.

Sekrecja nektaru w kwiatach lipy. Z danych zestawionych w tabeli 2 wynika, że przy przeciętnie sprzyjającej pogodzie proces sekrecji nektaru w kwiatach lipy trwa do 4(5) dnia ich życia. Najintensywniej odbywa się on w drugiej dobie, kiedy wydziela się blisko 30% całej porcji cukrów; w pierwszej i trzeciej dobie po około 25% ich całej masy, a w czwartej dobie reszta. Piątego dnia proces ten ustaje, zwłaszcza przy ciepłej pogodzie.

Tabela 2 Nagromadzanie się nektaru w kwiatach lipy, mierzone ilością cukrów z 10 kwiatów w mg (dane z lat 1994-1995 dla lipy szerokolistnej) Nectar accumulation in flowers of lime-tree measured by quantity of sugars per 10 flowers in mg (data from 1994-1995 for T. platyphyllos)

Wariant doświadczenia / Combination of experiment Kolejne dni życia kwiatu – Following days of flower life: 1 2 3 4 5 6
I 18,8 42,2 76,7 101,0 98,2 105,6
II 22,6 63,3 79,2 89,9 101,3 95,1
III 29,3 52,1 74,0 96,6 96,4 92,8
Średnio – Average 23,6 52,5 76,6 94,8 98,6 97,8
Porcje dobowe – Daily portions 23,6 28,9 24,1 18,2 3,8 – 0,8

Uwaga:

I – kwiaty rozkwitłe jednego dnia i badane w miarę ich starzenia się

II – kwiaty rozkwitające w ciągu kolejnych 5 dni, a badane wszystkie 6. dnia

III – kwiaty udostępniane od początku kwitnienia przez coraz dłuższy czas owadom i badane wszystkie 6. dnia

Attention:

I – flowers bloomed at the same day and examined in following days older and older

II – flowers bloomed at following 5 days and examined at 6 day all together

III – flowers accessible for insects from the beginning of blooming longer and longer and examined at 6 day all together

Nagromadzony w łyżeczkowatych wgłębieniach działek kielicha nektar, nie pobrany przez owady, utrzymuje się nawet w opadłych już działkach, choć w zmniejszonych ilościach. Dzięki pozycji zwisającej całych kwiatostanów lipy, małe, nie ulewne deszcze nektaru nie wypłukują z kwiatów, tylko powodują jego rozrzedzenie. Drobny deszcz nie przeszkadza też pszczołom zbierać nektar z lip. Koncentracja cukrów w badanych próbach nektaru wahała się, zależnie od wilgotności względnej powietrza, w granicach 20-70%, najczęściej wynosiła 35-50%.

strona 284

Obfitość nektarowania kwiatów lip. Miarą obfitości nektarowania kwiatów jest ilość wydzielanych przez nie cukrów w nektarze. Średnie z 4 lat badań całkowite ilości cukrów z 10 kwiatów lipy wonnej wynosiły prawie 20 mg, japońskiej II i drobnolistnej około 25 mg, Zamoyskiego 30 mg, krymskiej, mongolskiej i japońskiej I do 40 mg, Lipińskiego I, III i srebrzystej około 50 mg, szerokolistnej i holenderskiej przeciętnie 60 mg, a Moltkego nawet 90 mg (tab.3).

Tabela 3 Ilość cukrów w nektarze wydzielonym przez 10 kwiatów w mg Quantity of sugars in nectar secreted per 10 flowers in mg

Lipa – Tilia L. Lata badań – Years of study: 1995 1996 1997 1998 Średnio / Average
L. szerokolistna (T. platyphyllos Scop.) 60,4 a 65,4 a 57,2 a 66,4 a 62,3 g
L. Moltkego (T. x moltkei Spaeth.) 74,6 a 120,6 c 69,6 a 98,7 b 90,9 h
L. Lipińskiego I (T. hybrida I Lip.) 44,0 b 66,4 c 46,4 b 33,5 a 47,6 ef
L. holenderska (T. x europea L.) 49,4 b 44,4 a 61,1 c 84,2 d 59,8 g
L. drobnolistna (T. cordata Mill.) 23,7 b 27,7 b 15,5 a 40,4 c 26,8 bc
L. Lipińskiego III (T. hybrida III Lip.) 48,0 c 86,9 d 20,5 a 40,7 b 49,0 f
L. krymska (T. x euchlora K. Koch) 31,9 a 41,9 b 35,8 b 48,5 c 39,5 d
L. japońska I * (T. japonica I Simonk.) 34,2 a 34,7 a 48,1 b 36,0 a 38,2 d
L. mongolska (T. mongolica Maxim.) 16,3 a 52,7 c 30,6 b 53,6 c 38,3 d
L. Zamoyskiego (T. x zamoyskiana Wróbl.) 11,6 a 38,2 b 21,4 a 52,5 c 30,9 c
L. srebrzysta (T. tomentosa Moench.) 50,8 a 66,5 c 49,7 a 54,7 b 53,5 fg
L. japońska II (T. japonica II Simonk.) 26,9 b 39,1 c 9,9 a 23,4 b 24,8 ab
L. wonna (T. insularis Nakai) 8,1 a 29,9 d 12,9 b 25,0 c 19,0 a
Średnio – Average 36,9 a 55,0 b 36,8 a 51,1 b 44,9
  • – Drzewo 10-13-letnie (odrośl złamanego drzewa przy ziemi)
  • – The tree 10-13 years old (sprout of broken tree)

Wszystkie badane taksony wykazały istotne różnice w obfitości nektarowania kwiatów między latami badań i kierunkowo podobne. W latach nieparzystych (1995 i 1997), kiedy lipy kwitły obficiej (tab.4), poszczególne ich kwiaty wydzielały przeciętnie istotnie mniej cukrów niż w latach słabego kwitnienia drzew (1996 i 1998). Jest to zrozumiałe, ponieważ na jeden kwiat przypadała wtedy mniejsza powierzchnia asymilacyjna liści. Najmniejsze

strona 285

zróżnicowanie obfitości nektarowania kwiatów w kolejnych latach badań miała lipa szerokolistna, która też najbardziej równomiernie kwitła. Natomiast silnie przemiennie kwitnące lipy, jak Zamoyskiego, drobnolistna, Lipińskiego III, mongolska, wykazały bardzo duże z roku na rok wahania w obfitości nektarowania kwiatów, w proporcji odwrotnej od obfitości kwitnienia.

Przy tak dużej odwrotnej zależności masy dostarczanych przez kwiaty cukrów w nektarze od liczby wytwarzanych kwiatów na drzewie, trudno dopatrywać się wpływu warunków pogody panującej podczas kwitnienia lip na obfitość nektarowania ich kwiatów.

Normalnie cieplejsza i bardziej słoneczna pogoda sprzyja obfitszemu nektarowaniu, a tu wygląda jak gdyby zaistniało zjawisko odwrotne – w latach bardziej ciepłych i słonecznych (1995, 1997) stwierdzano mniej cukrów w 10 kwiatach, niż w latach o niższej temperaturze i większym zachmurzeniu (1996, 1998). Wpływ pogody został tu niewątpliwie zamaskowany przez silniejsze działanie czynnika zróżnicowanej obfitości kwitnienia drzew. W ostatecznym efekcie liczy się masa cukrów dostarczanych przez wszystkie kwiaty na drzewie.

Wydajność cukrowa drzew lipy. Cecha ta zależy bezpośrednio od obfitości kwitnienia drzew oraz ilości cukrów wydzielanych w nektarze przez poszczególne kwiaty. Dlatego lipa szerokolistna, która wytwarza tylko około 1/3 tej liczby kwiatów co drobnolistna, ale ponad dwukrotnie obficiej nektarujących, mogła dostarczać średnio z jednego drzewa prawie takich samych ilości cukrów (tab.4). Spośród badanych taksonów lipa Moltkego dostarczała przeciętnie rocznie najwięcej cukrów – około 6000 g, lipa Lipińskiego III i krymska około 3000 g, japońska II, wonna , Zamoyskiego i Lipińskiego I do 2000 g, szerokolistna, drobnolistna i mongolska około 1500 g, a holenderska niewiele ponad 1000 g. Japońska I, jako 10-13-letnia odrośl po złamanym maszynami drzewie, nie może być uwzględniona w porównaniu.

Absolutne wielkości wydajności cukrowej badanych około 30-letnich drzew, uzyskane na przestrzeni 4 lat, mieszczą się w granicach od około 20 g (lipa Zamoyskiego w roku 1996) do 8884 g (lipa Moltkego w roku 1998). Najbardziej wyrównanych ilości cukrów z drzewa dostarczała w kolejnych latach badań lipa szerokolistna, Moltkego i Lipińskiego I, a najbardziej różniących się – Zamoyskiego, mongolska i drobnolistna. Pozostałe można zaliczyć do średnio stałych pod względem ilości dostarczanych cukrów z drzewa z roku na rok.

Ogólnie biorąc, lipy w latach obfitszego kwitnienia dostarczały przeciętnie około 2,5-krotnie więcej cukrów z drzewa niż w latach słabego kwitnienia, chociaż ich poszczególne kwiaty nektarowały wtedy obficiej.

strona 286

Tabela 4 Wydajność cukrowa lip w gramach z 1 drzewa The sugar efficiency of lime-trees in g per 1 tree

Lipa – Tilia L. Lata badań – Years of study: 1995 1996 1997 1998 Średnio / Average
L. szerokolistna (T. platyphyllos Scop.) 1623 1662 1288 2098 1668
(drobnym drukiem) 294 249 231 323 274
L. Moltkego (T. x moltkei Spaeth.) 4263 6552 4983 8884 6170
(drobnym drukiem) 572 543 716 900 683
L. Lipińskiego I (T. hybrida I Lip.) 1731 1298 1346 2570 1736
(drobnym drukiem) 393 195 290 768 412
L. holenderska (T. x europea L.) 1948 816 1541 200 1104
(drobnym drukiem) 394 184 238 24 210
L. drobnolistna (T. cordata Mill.) 1775 387 2100 1872 1534
(drobnym drukiem) 908 121 1473 510 753
L. Lipińskiego III (T. hybrida III Lip.) 1919 2757 5237 3173 3272
(drobnym drukiem) 400 317 1561 1731 1000
L. krymska (T. x euchlora K. Koch) 1799 1294 5155 2624 2718
(drobnym drukiem) 565 309 1438 545 714
L. japońska I * (T. japonica I Simonk.) 78 135 286 175 169
(drobnym drukiem) 23 39 59 49 42
L. mongolska (T. mongolica Maxim.) 804 170 4658 180 1453
(drobnym drukiem) 554 32 1533 34 513
L. Zamoyskiego (T. x zamoyskiana Wróbl.) 2319 19 4079 1542 1990
(drobnym drukiem) 1999 5 1909 259 1043
L. srebrzysta (T. tomentosa Moench.) 393 1409 1107 1788 1174
(drobnym drukiem) 77 212 223 327 210
L. japońska II (T. japonica II Simonk.) 2837 359 2416 1844 1864
(drobnym drukiem) 1054 92 2435 787 1092
L. wonna (T. insularis Nakai) 1305 1416 3719 892 1833
(drobnym drukiem) 1617 473 2892 357 1335
Średnio – Average 1753 1406 2910 2138 2033
(drobnym drukiem) 727 228 1244 567 687

Uwaga: Wartości podane drobnym drukiem oznaczają liczbę kwiatów na drzewie.

  • – Drzewo 10-13-letnie (odrośl złamanego drzewa przy ziemi)

Attention: The values written by small characters mean the number of flowers per tree

  • – The tree 10-13 years old (sprout of the broken tree)
strona 287

DYSKUSJA

Porównując dane dotyczące pory i długości okresu kwitnienia oraz kolejności zakwitania badanych w Puławach gatunków i mieszańców lipy można stwierdzić, że ogólnie pokrywają się z obserwacjami Demianowicz i Hłyń (1960) wykonanymi na podobnych taksonach w Arboretum w Kórniku.

Stwierdzona w warunkach Puław długość nektarowania kwiatów lip jest całkowicie zgodna z danymi Czubackiego (1996), ale krótsza o 1-2 dni od przyjętej przez Demianowicz i Hłyń (1960) oraz Maksymiuk (1960) na podstawie długości życia kwiatów.

Określona przez nas ogólna ilość cukrów z 10 kwiatów jest zbliżona do danych wymienionych wyżej autorek, choć pochodzi z jednorazowego pobierania całych wydzielanych przez kwiaty porcji nektaru. Można przypuszczać, że trudno było dokładnie kapilarami wybierać małe dobowe ilości nektaru, dlatego mnożenie zaniżonych nieco dobowych ilości cukrów przez większą liczbę dni życia kwiatów, nie powodowało zawyżania wyników. Nasze dane w przypadku lipy szerokolistnej są natomiast około dwukrotnie wyższe od uzyskanych przez Czubackiego, już metodą pipetową w Zamościu, lecz w warunkach suchej pogody, kiedy to przy wysokiej koncentracji cukrów w nektarze trudniej jest go dokładnie pobierać.

Wobec dużych wahań wydajności cukrowej z poszczególnych drzew, w dodatku będących niewątpliwie w różnym wieku, trudno dokonać porównań. Ogólnie można tylko stwierdzić, że puławskie wyniki dotyczące około 30-letnich drzew oscylują w podobnych granicach wielkości, przeważnie od kilkuset gramów do 1000 g (a nawet 2000 g) jak dane Demianowicz i Hłyń (1960), a najwyższa wartość (6000 g) dla lipy Moltkego jest podobna do uzyskanej w Kórniku dla lipy wonnej (około 5000 g).

PODSUMOWANIE I WNIOSKI

Sekrecja nektaru w kwiatach lipy trwa przez około 4 doby od chwili rozwinięcia się kwiatu, a przy chłodniejszej pogodzie nieco dłużej. Wydzielony i nie pobrany nektar, gromadzący się w łyżeczkowatych zagłębieniach działek kielicha, utrzymuje się nawet w opadających działkach, choć w malejących ilościach.

Dzięki zwisającym kwiatostanom, drobny deszcz nektaru z kwiatów nie wypłukuje, lecz tylko rozrzedza. Pszczoły zbierają go od wczesnego rana do późnego wieczora, nawet podczas drobnego deszczu.

Średnie całkowite ilości cukrów wydzielanych przez 10 kwiatów lipy wonnej wynosiły do 20 mg, japońskiej II i drobnolistnej około 25 mg, Zamoyskiego 30 mg, krymskiej, mongolskiej i japońskiej I prawie 40 mg,

strona 288

Lipińskiego I, III i srebrzystej około 50 mg, szerokolistnej i holenderskiej około 60 mg, a Moltkego 90 mg.

W latach słabszego kwitnienia lip (tu parzystych) poszczególne kwiaty nektarowały przeciętnie o około 40% lepiej niż w latach obfitego kwitnienia, chociaż warunki meteorologiczne były ogólnie mniej sprzyjające dobremu nektarowaniu (niższa temperatura i mniejsze usłonecznienie).

Średnia wydajność cukrowa z jednego około 30-letniego drzewa lipy holenderskiej wynosiła nieco ponad 1000 g, szerokolistnej, drobnolistnej i mongolskiej około 1500 g, japońskiej, wonnej , Zamoyskiego i Lipińskiego I prawie 2000 g, krymskiej i Lipińskiego II około 3000 g, a Moltkego 6000 g.

Najmniej zróżnicowane z roku na rok wydajności cukrowe wykazały drzewa lipy szerokolistnej, Moltkego i Lipińskiego I, najbardziej – Zamoyskiego, mongolskiej i drobnolistnej. Pozostałe taksony (holenderska, Lipińskiego III, krymska, srebrzysta i wonna) można zaliczyć do średnio zmiennych pod tym względem.

Spośród badanych lip do ewentualnego rozmnażania wegetatywnego w celach pszczelarskich może nadawać się 5 gatunków (lipa szerokolistna, drobnolistna, mongolska, japońska i wonna), a także 5 mieszańców (lipa Moltkego, krymska, Lipińskiego I i III oraz Zamoyskiego). Zestaw ten zapewnia ciągłość pożytku od około połowy czerwca do końca lipca. Lipa srebrzysta nie powinna wchodzić w rachubę z powodu potwierdzonego trucia się pszczół jej nektarem, holenderska z powodu większych wymagań siedliskowych, a amerykańska (nie wzięta do badań) z powodu słabego kwitnienia i zasychania gałęzi.

LITERATURA

Białobok S. (1955)- Drzewoznawstwo. PWRiL, Warszawa, s.:451-460.

Buczyński E. (1999)- Nieco inaczej o lipach. Pszczelarstwo, 50(7):10-11.

Czubacki W. (1996)- Niektóre szczegóły biologii kwitnienia i nektarowania lip (Tilia platyphyllos Scop. i Tilia cordata Mill.). Pszczeln. Zesz. Nauk., 40(1):15-26.

Demianowicz Z., Hłyń M. (1960)- Porównawcze badania nad nektarowaniem 17 gatunków lip. Pszczeln. Zesz. Nauk., 4(3-4):133-152.

Jabłoński B., Szklanowska K. (1979)- Propozycje zmiany metody badań nektarowania roślin. Pszczeln. Zesz. Nauk., 23:105-114.

Jabłoński B. (1991)- Pożytki pszczele z lip. Lipy – Tilia L. Nasze drzewa leśne 15. Agencja Arkadia, Poznań, s.:353-374.

Jaros J. (1952)- Lipa. PWRiL, Warszawa, s.:1-13.

Krysztofik E. (1976)- Kwitnące i nie kwitnące lipy. Pszczelarstwo, 27(10):4-6.

Łukaszewicz J. (1997)- Lipy w Polsce. Pszczelarstwo, 48(7):8-9.

strona 289

Maksymiuk I. (1960)- Nektarowanie lipy drobnolistnej (Tilia cordata Mill.) w Rezerwacie Obrożyska koło Muszyny. Pszczeln. Zesz. Nauk., 4(2):105-125.

Milewski J. (1975)- Nie kwitnące lipy. Pszczelarstwo, 26(7-8):7-8.

Milewski J., Zajączkowski K. (1966)- Badania nad doborem miododajnych lip do zadrzewień, na dłuższy okres kwitnienia. Biul. IBL, 2:61-116.

NECTAR SECRETION OF SOME SPECIES AND HYBRIDS OF LIME-TREE (Tilia L.)

B. Jabłoński, Z. Kołtowski

Summary

The abundance of nectar secretion by flowers and sugar efficiency of 12 species and hybrids of lime-trees were investigated in years 1995-1998 in Puławy. The about 30-years old trees bloomed from about half of June to the end of July as follow: Tilia platyphyllos, T. x moltkei, T. hybrida I, T. x europea, T. cordata, T. hybrida III, T. x euchlora, T. mongolica, T. x zamoyskiana, T. tomentosa, T. japonica I and II, T. insularis.

It was stated that secretion of nectar in lime-tree flowers lasts through about 4 days from the moment of development of flower, and under colder weather a little bit longer. If the secreted nectar was not collected, it accumulated in spoon-shaped hollows of sepals and stayed in even sepals were falling down, but in decreasing quantities.

The small rain does not rinse of nectar from flowers, but only diluted him, because flowers in inflorescences are hanging down. Bees collected him from early morning to late evening, even during small rain.

Average whole quantities of sugars secreted per 10 flowers of T. insularis carried out to 20 mg, T. japonica II and T. cordata about 25 mg, T. x zamoyskiana 30 mg, T. x euchlora, T. mongolica and T. japonica I almost 40 mg, T. hybrida I, III and T. tomentosa about 50 mg, T. platyphyllos and T. x europea about 60 mg, and T. x moltkei 90 mg.

In the years with poor lime-tree blooming the flowers secreted nectar on the average about 40% better than in years with abundant blooming, though the weather conditions were generally less favourable to good nectar secretion (lower temperature and weaker insolation).

The sugar efficiency of one about 30-years old tree carried out an average for T. x europea and T. tomentosa a little bit over 1000 g, T. platyphyllos, T. cordata and T. mongolica about 1500 g, T. japonica, T. insularis, T. x zamoyskiana and T. hybrida I almost 2000 g, T. x euchlora and T. hybrida III about 3000 g, and T. x moltkei 6000 g.

The sugar efficiency per one tree of T. platyphyllos, T. x moltkei and T. hybrida I showed the least diverse from year by year and T. x zamoyskiana, T. mongolica and T. cordata the greatest. Remaining species and hybrids (T. x europea, T. hybrida III, T. x euchlora, T. tomentosa and T. insularis) were average variable on that score.

The five species (T. platyphyllos, T. cordata, T. mongolica, T. japonica and T. insularis) and also 5 hybrids (T. x moltkei, T. x euchlora; T. hybrida I, III and T. x zamoyskiana) from investigated lime-trees can be suitable to vegetative reproducing for

strona 290

beekeeping aims. This set assures continuity of bee flow from about half of June to the end of July. T. tomentosa should not be taken into consideration because the nectar is harmful for bees, T. x europea on account of greater environment requirements, and T. americana (not taken to investigations) on account of poor blooming and drying out of branches.

Keywords: lime-tree, blooming, nectar secretion, sugar efficiency.


Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 280: „tyko” → tylko
  • s. 288: „Lipińskiego II około” → Lipińskiego III około
  • s. 289, streszczenie: „rinse of” → rinse off

Podobne wpisy