ZMIENNOŚĆ DŁUGOŚCI JĘZYCZKA PSZCZÓŁ W POLSCE W ZALEŻNOŚCI OD SZEROKOŚCI GEOGRAFICZNEJ
tekst: Michał Gromisz
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok VII, 1963 — Michał Gromisz
strona 15PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE ROK VII, Nr 1 KWIECIEŃ 1963
Michał Gromisz
Zakład Pszczelnictwa I.S.
WSTĘP
Dotychczasowe wyniki morfologicznych badań pszczół, a zwłaszcza długości języczka, wzmacniają pozycję czynnika geograficznego w ogólnym definiowaniu ras. Zmienność długości języczka kształtuje się w sposób charakterystyczny w zależności od położenia geograficznego. Tam jednak, gdzie następowało przemieszczenie terytorialne pszczół, wynikające z działalności gospodarczej człowieka, zależności tej nie daje się wyraźnie stwierdzić. Tylko populacje pszczół miejscowych, oddawna związanych z określonym środowiskiem i „niepoprawianych” innymi rasami, mogą wykazać taką zależność.
PRZEGLĄD LITERATURY
Rosyjscy uczeni stwierdzili, że długość języczka u pszczół na równinie wschodnio-europejskiej stopniowo zmniejszała się w kierunku północnym. Ałpatow (za Goetze 1930) znalazł zależność pomiędzy szerokością geograficzną (x) a długością języczka (y), wskazującą na istnienie korelacji liniowej:
y = 9,0887 — 0,0534 x.
Podobnie dla pszczół Eupropy Wschodniej — pomiędzy 29° a 38° długości na wschód od Greenwich — równanie regresji obliczył Michajłow (Michailoff 1926):
y = 6,12 — 0,058 (x — 54,8).
Otrzymał on również wysoki współczynnik korelacji r = 0,9728.
Poza równiną wschodnio-europejską regularnej zależności pomiędzy szerokością geograficzną a długością języczka pszczół dotychczas nie stwierdzono. Wprawdzie Goetze (1930) znajdował u pszczół Europy środkowej języczki o długości zbliżonej do obliczonych teoretycznie z równania
strona 16Michajłowa, ale tylko w niektórych z wielu badanych rojów i to wyłącznie na północy Niemiec i na terenie naszego Pomorza Zachodniego.
Strefa występowania obok siebie pszczół różniących się znacznie długością języczka, jak stwierdził Gromisz (1961), sięgała w kierunku wschodnim aż do Wisły. Na wschód od tej rzeki, w północno-wschodniej Polsce, Gromisz znalazł populację pszczół o dużej jednorodności, wykazującej regularną zmienność długości języczka w stosunku do położenia geograficznego.
Na ogół wszyscy autorzy podkreślają duże znaczenie długości języczka jako cechy charakterystycznej dla poszczególnych ras pszczół. W rozróżnianiu ras niektórzy z nich (Skorikow 1929 a, b, Ałpatow (1948) zwracają uwagę na współczynnik regresji, obrazujący stopień zmieniania się długości języczka w zależności od położenia geograficznego.
MATERIAŁ I METODA
Badania nad zmiennością geograficzną długości języczka w obrębie populacji pszczół przeprowadzono na terenie północno-wschodniej Polski. Ograniczono się jedynie do tej części kraju, gdyż tamtejsze pszczoły, określone przez Gromisza (1961) jako „krótkojęzyczkowe”, najlepiej nadawały się do tego rodzaju badań. Charakteryzowały się one bowiem dużą jednorodnością pod względem długości języczka wewnątrz rojów i między rojami, i wykazywały pewną regularną zależność długości języczka od położenia geograficznego.
Populacja, z której pobrano próbki pszczół do badań, rozmieszczona była pomiędzy 50° 30′ i 54° 30′ północnej szerokości geograficznej a 20° 30′ i 24° długości geograficznej na wschód od Greenwich (ryc. 1). Próbki pszczół pobierano w latach 1957—59 w ramach akcji przeprowadzanej na terenie całego kraju przez Zakład Pszczelnictwa IS w celu zbadania morfologicznego pszczół (Gromisz 1961). Populację pszczół, wybraną do badań zmienności geograficznej długości języczka, reprezentowało 68 rojów, z każdego przeciętnie po 93 robotnice. Przygotowanie materiału do badań laboratoryjnych, pomiary długości języczka i obliczenia statystyczne wykonano według metodyki przyjętej w Zakładzie Pszczelnictwa IS (Bornus 1960, Gromisz 1961).
Obliczenie stopnia zależności długości języczka pszczół od położenia geograficznego dokonano dla średnich długości języczka z rojów. W miejsce stopni szerokości geograficznej podstawiono liczby uproszczone. Odległość między 50° 30′ a 54° 30′ równoleżnika podzielono na 16 klas. Każda klasa odpowiadała 27,78 kilometrom, tzn. jednej czwartej stopnia szerokości geograficznej. Wartość klas oznaczano od 1 do 16 w kierunku północnym (ryc. 1). Średnie długości języczka z rojów rozdzielono w odpowiednie
strona 17klasy w zależności od położenia geograficznego miejscowości, których pogłowie pszczół one reprezentowały. W końcowej fazie obliczeń powrócono do liczb rzeczywistych tzn. w miejsce klas podstawiono stopnie północnej szerokości geograficznej.

Ryc. 1. Rozmieszczenie terytorialne rojów badanych Territorial distribution of the examinated colonies
Obliczono współczynnik korelacji (r), współczynnik regresji (b) i ułożono równanie regresji, w którym oznaczono szerokość geograficzną — x (zmienna niezależna) a długość języczka — y (zmienna zależna). Do oceny istotności współczynnika korelacji i regresji użyto testu „t” Studenta; poziom wiarogodności przyjęto na 0,01.
strona 18WYNIKI
Najdłuższy języczek — średnia z roju 6,18 mm — wystąpił na terenie powiatu Hrubieszów. Rój ten został zaliczony do klasy pierwszej. Najkrótszy zaś języczek (5,96 mm) zanotowano w pow. Mrągowo, którego położenie geograficzne odpowiadało klasie 13. Różnica wartości pomiędzy największą i najmniejszą średnią wynosiła więc 0,22 mm. W poszczególnych klasach obserwowano mniejsze lub większe zróżnicowanie długości języczka, ale w miarę przesuwania się na północ, od klasy 1 do 16, zachodziło stopniowe zmniejszanie się tej długości. Współzależność wyrażała się współczynnikiem korelacji:
r = —0,599.
Współczynnik regresji długości języczka (y) względem szerokości geograficznej (x) wynosił: z obliczenia na liczbach uproszczonych (podział na klasy) —
b = —0,005 ± 0,00084 mm;
po podstawieniu liczb rzeczywistych (stopni geograficznych szerokości północnej):
b = —0,020 mm.
Oznacza to, że w każdej następnej klasie w kierunku północnym, co 27,78 km, długość języczka pszczół zmniejszała się o 0,005 mm. Zmniejszenie na stopień geograficzny wynosiło więc 0,020 mm.
Współczynnik korelacji i współczynnik regresji były wysoko istotne. Obliczone empirycznie „t” dla współczynnika korelacji wynosiło 6,077,
Tabela 1 Stwierdzone i teoretyczne długości języczka pszczół na terenie północno-wschodniej Polski Found and theoretic tongue lengths of honeybees in north-eastern part of Poland
| Szerokość geograficzna / Latitude | Liczba rojów / Colonies number | Długość języczka w mm / Tongue length in mm: średnie z rojów od — do / averages for the colonies from — to | Długość języczka w mm / Tongue length in mm: średnia — average: stwierdzona / found | Długość języczka w mm / Tongue length in mm: średnia — average: teoretyczna / theoretic |
|---|---|---|---|---|
| 50°30′—51° | 11 | 6,11 — 6,18 | 6,143 | 6,133 |
| 51° —52° | 12 | 6,06 — 6,15 | 6,119 | 6,118 |
| 52° —53° | 24 | 6,04 — 6,14 | 6,096 | 6,098 |
| 53° —54° | 13 | 5,96 — 6,15 | 6,065 | 6,078 |
| 54° —54°30′ | 8 | 6,05 — 6,11 | 6,079 | 6,063 |
a dla współczynnika regresji 6,071, podczas gdy przy tej samej liczbie stopni swobody wartość „t” teoretycznego dla poziomu a = 0,01 wynosiła dla obu współczynników: t_0,01 = 3,3.
Równanie regresji długości języczka (y) względem szerokości geograficznej (x) po podstawieniu liczb rzeczywistych (stopni geograficznych) przybrało postać:
y = 6,100 — 0,020 (x — 52,415).
Z równania regresji obliczono teoretycznie średnie długości języczka odpowiadające szerokościom geograficznym obszaru z badaną populacją pszczół (tab. 1). W niektórych szerokościach geograficznych długość języczka pszczół obliczona drogą empiryczną i teoretyczną pokrywały się prawie całkowicie. Miało to miejsce pomiędzy 51° a 53° szerokości północnej, na wyżynie Lubelskiej i Podlasiu do środkowego biegu rzeki Narwi. Również i dalej na północ od równoleżnika 53°, na części Mazowsza (powiaty Przasnysz i Mława), długoś języczka teoretyczna i empiryczna były zbliżone (y_teor. = 0,086 mm, y_emp. = 6,080 mm — 4 roje). Dopiero na Mazurach, w rejonie Olsztyna (powiaty Szczytno i Mrągowo) następowało zmniejszenie długości języczka miejscowych pszczół do wartości teoretycznych. W obliczeniach statystycznych zaważyło ono jednak istotnie na zwiększeniu różnicy pomiędzy średnią teoretyczną a empiryczną dla pszczół z terenu ograniczonego równoleżnikami 53° i 54° (tabela), gdyż rejon Olsztyna — pomiędzy 53° 30′ a 54° reprezentowało bowiem 9 rojów, wobec 4 z Mazowsza (na południe od 53° 30′).
Nad samą północną granicą państwa (54° 15′ — 54° 30′) zanotowano długości języczka u pszczół większą niż wynikało z obliczeń teoretycznych (powiaty Kętrzyn i Braniewo: y_teor. = 6,061 mm, x_emp. = 6,083 mm, próbki z 6 rojów). Możliwe, że pszczoły, które dostarczyły materiału do badań, zawieziono tam po 1945 roku z innych regionów kraju, a więc mogły one w zasadzie nie reprezentować pszczoły miejscowej. Ale jest również prawdopodobne, że już tu następowało lokalne różnicowanie się długości języczka, na jakie natrafił Gromisz (1961) dalej na wschód w populacji pszczół północno-wschodniego Podlasia (m.in. w powiatach Węgorzewo, Gołdap, Suwałki).
Również na południu, między 50° 30′ a 51° średnia długość języczka z 11 rojów była większa od obliczonej teoretycznie (tab. 1). Roje, które miały najdłuższe języczki ze wszystkich tam badanych, pochodziły z południowo-wschodniego krańca pow. Hrubieszów (5 rojów z 3 miejscowości, średnie: od 6,13 do 6,18 mm) i wyróżniały się od rojów — na tej samej szerokości geograficznej — z powiatu Biłgoraj (3 roje, średnie od 6,11 do 6,14 mm). W tymże powiecie Hrubieszów, na północ od równoleżnika 51°, w 3 badanych tam rojach stwierdzono średnie długości języczka: 6,10 mm, 6,11 mm i 6,14 mm.
strona 20DYSKUSJA
Wydaje się, że wśród pszczół Europy środkowej populacja badana jest jedyną, w obrębie której występuje regularna zależność pomiędzy szerokością geograficzną a długością języczka. Goetze (1930) nie stwierdził tej zależności u pszczół w Niemczech, a Gromisz (1961) u pszczół w Polsce na zachód od Wisły. Współczynnik korelacji pomiędzy szerokością geograficzną a długością języczka pszczół w Polsce okazał się mniejszy od obliczonego przez Michajłowa (Michailoff 1926) dla pszczół równiny Europy wschodniej. Michajłow dysponował jednak materiałem z bardzo różnorodnych geograficznie środowisk — od 49° do 60° równoleżnika — i to w czasie (1916—1926 r.), kiedy to pierwotna lokalizacja pszczół nie była tak naruszona jak po 1939 r.
Długość języczka pszczół w północno-wschodniej Polsce, jak wykazał Gromisz (1961), była mniejsza od obliczonej teoretycznie z równania regresji, które Michajłow (Michailoff 1926) ułożył dla pszczół Europy wschodniej, Goetze (1930) stwierdził to samo już w okresie międzywojennym dla pszczół południowych Niemiec. Natomiast na północy Niemiec znalazł on w niektórych rojach języczki zbliżone długością do teoretycznej obliczonej wg Michajłowa. Podobnie, według naszych materiałów (Gromisz 1961), na północy Polski, na wschód od badanej populacji, przeważały roje o języczkach takiej samej długości jak u pszczoły Europy wschodniej na tej samej szerokości geograficznej.
Populacja pszczół w północno-wschodniej Polsce w badanym regionie odróżniała się również od populacji pszczół wschodniej Europy i wartością współczynnika regresji dla długości języczka względem szerokości geograficznej. W naszych badaniach długość języczka pszczół wzrastała w kierunku południowym na 1° szerokości geograficznej o 0,020 mm, a na wschodzie Europy (Skorikow 1929a) w strefie lasów: o 0,066—0,069 mm i w strefie stepów: o 0,035—0,038 mm. Zmiana w wartości współczynnika regresji po przejściu ze strefy leśnej do stepowej posłużyła Skorikowowi (1929 a, b) m.in. za podstawę do wyodrębnienia podgatunku A. mellifica acervorum.
Wystąpienie na południowym wschodzie powiatu Hrubieszów grupy rojów o dłuższych języczkach niż stwierdzone w innych sąsiednich miejscowościach badanego regionu, wydaje się potwierdzać przypuszczenie Demianowicza (1951), że zasięg A. mellifica acervorum wkracza do Polski w rejonie Hrubieszowa i Lubaczowa.
WNIOSKI
W populacji pszczół północno-wschodniej Polski następuje zmniejszenie długości języczka w kierunku z południa na północ. Współzależność
strona 21ta została udowodniona statystycznie; wartość współczynnika korelacji (r) wynosi —0,599, a współczynnika regresji (b_x) — —0,020 mm (x w stopniach geograficznych szerokości północnej).
Wymieniona cecha populacji pszczół na terenie północno-wschodniej Polski świadczy o jej autochtonicznym pochodzeniu, nie naruszonym przez skutki ostatniej wojny.
Zarówno długość języczka jak i typ jej zmienności geograficznej (współczynnik regresji) wskazuje na odrębność populacji badanych pszczół od populacji pszczół z równiny wschodnio-europejskiej badanej przez Michajłowa.
Wyniki tej pracy powinny ułatwić przeprowadzenie w przyszłości krytycznej oceny stopnia, źródła i kierunku zróżnicowania długości języczka pszczół w populacjach na zachód od Wisły i na południu Polski.
Wyrażam serdeczne podziękowanie Panu Mgr Kazimierzowi Szczepańskiemu za cenne wskazówki przy opracowywaniu statystycznym materiału.
LITERATURA
Ałpatow W. W. (1948) — Porody miedonosnoj pczeły. Moskwa.
Bornus L. (1960) — Pomiary wielkości pszczoły i niektórych części jej ciała. Pszczeln. Zesz. Nauk., 4 (3—4): 175—182.
Demianowicz A. (1951) — Pszczelarstwo. Warszawa PWRR i L: 5—7.
Goetze G. (1930) — Variabilitets- und Züchtingsstudien an der Honigbiene mit besonderer Berücksichtigung der Langrüsseligkeit. Archiv f. Bienen. 11: 185—279.
Gromisz M. (1961) — Zmienność długości języczka u pszczoły krajowej. Pszczeln. Zesz. Nauk. 5 (1): 1—31.
Michailoff A. S. (1926) — Über eine lineare Korrelation zwischen der Rüssellänge der Honigbiene und der geographischen Breite im ebenem europäischen Russland. Archiv f. Bienen. 7: 28—33.
Skorikow A. S. (1929 a) — K poznaniu porod kawkaskich pczeł (Gen. Apis.). Izw. Otd. Prikł. Entomoł., 4 (1): 1—60.
Skorikow A. S. (1929 b) — Nowyje osnowanija dla rewizii roda Apis L. Izw. Otd. Prikł. Entomoł., 4 (1): 249—270.
ИЗМЕНЧИВОСТЬ ДЛИНЫ ХОБОТКА ПЧЕЛ В ПОЛЬШИ В ЗАВИСИМОСТИ ОТ ГЕОГРАФИЧЕСКОЙ ШИРОТЫ
Михал Громиш
Резюме
На територии северо-восточной Польши было установлено (Громиш 1961) существование сплошной популяции пчел с однообразной длиной хоботка и сравнительно
strona 22незначительной ее изменчивостью. Исследовано зависимость длины хоботка этих пчел от географического положения. Изучению подвергнуто пчелы 68 семей, размещенных между 50° 30’ и 54° 30’, северной широты и 20° 30’ и 24° восточной долготы (от Гринвича).
Коэффициент кореляции (р) между длиной хоботка (у) и географической широтой (х) равнялся: — 0,599; коэффициент регрессии (у к х): б= — 0,020 мм. Высчитано уравнение регрессии: у=6,100—0,020 (х-52,415). Коэффициенты кореляции и регрессии оказались весьма существенными.
VARIATION OF THE TONGUE LENGTH OF HONEYBEES IN POLAND ACCORDING TO THE LATITUDE
Michał Gromisz
Summary
In the north-eastern part of Poland there was found (Gromisz 1961) a compact population of bees with similar tongue length (glosa, prementum, postmentum) and with relatively low variation of it. The inwestigation was undertaken on the relation between the tongue length of these bees and the geographic situation. The investigation was carried on 68 colonies distributed between 50°30′ and 54°30′ of the northen latitude and 20° and 24° of the longitude east of Greenwich. The correlation coefficient (r) for the tougue length (y) and the latitude (x) was —0,599; the regresion coefficient (y on x): b = 0,020 mm. The regression equation was formed: y = 100—0,020 (x—52,415). The correlation and regression coefficients proved highly significant.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 15: „Eupropy” → Europy
- s. 17, podpis ryc. 1: „examinated” → examined
- s. 19: „długoś” → długość
- s. 19: „y_teor. = 0,086 mm” → y_teor. = 6,086 mm
- s. 19: „x_emp.” → y_emp.
- s. 21, literatura (Goetze): „Variabilitets-” → Variabilitäts-
- s. 21, literatura (Goetze): „Züchtingsstudien” → Züchtungsstudien
- s. 21, literatura (Michailoff): „im ebenem” → im ebenen
- s. 21, tytuł rosyjski: „ПОЛЬШИ” → ПОЛЬШЕ
- s. 21, streszczenie rosyjskie: „територии” → территории
- s. 22, streszczenie rosyjskie, 2×: „кореляции” → корреляции
- s. 22, streszczenie angielskie: „glosa” → glossa
- s. 22, streszczenie angielskie: „inwestigation” → investigation
- s. 22, streszczenie angielskie: „northen” → northern
- s. 22, streszczenie angielskie: „tougue” → tongue
- s. 22, streszczenie angielskie: „regresion” → regression
- s. 22, streszczenie angielskie: „b = 0,020 mm” → b = —0,020 mm
- s. 22, streszczenie angielskie: „y = 100—0,020″ → y = 6,100—0,020
