SKŁAD MIODU PSZCZELEGO

tekst: Jan Curyło, Witold Zalewski

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok I, Nr 1, 1957 — Jan Curyło i Witold Zalewski

strona 39

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE ROK I. Nr 1 1957

Jan Curyło i Witold Zalewski

Zakład Pszczelnictwa I.S.

W ostatnich czasach obserwuje się na świecie ogromny wzrost badań w różnych dziedzinach przyrody. Badania te nie ominęły i miodu pszczelego, bardzo wdzięcznego dla naukowca materiału, zawierającego kilkadziesiąt różnych składników. Wykrywanie tych składników i ich wzajemnych zależności umożliwia nowoczesna technika eksperymentalna. Stopień rozwoju badań w tej dyscyplinie, przedstawiony w niniejszej publikacji, wypełni według naszego mniemania, lukę w literaturze krajowej.

CUKROWCE

Prawie 99% suchej masy miodu stanowią cukrowce i dlatego temu składnikowi różni badacze poświęcili więcej uwagi. Do roku 1924 sądzono, że miód składa się z trzech cukrowców, dających się łatwo zidentyfikować, to jest: glikozy, fruktozy i sacharozy, oraz dekstryn miodowych, których skład chemiczny nie był znany.

Elser (21) w 1924 r. znajduje w miodzie maltozę i melecytozę, odkrytą już poprzednio w spadzi, a w 1931 r. Parisi (69) donosi o odkryciu glikobiozy.

Wprowadzenie w 1944 r. przez Consdena bibułowej chromatografii pozwalającej na przeprowadzenie badań z minimalną ilością materiału, rzędu jednego do paru mikrogramów, otworzyło nowe możliwości do dokładnych badań nad składnikami miodu. Możliwości te zostały po raz pierwszy wykorzystane przez Malyoth (56) w 1951 r., która przy pomocy rozpuszczalnika składającego się w butanolu, kwasu octowego i wody uzyskała rozdział cukrowców miodowych. Do wywoływania cukrów używała szczawianu aniliny i nadmanganianu potasowego z 3% kwasem siarkowym. W ten sposób stwierdziła ona w miodzie obecność glikozy, fruktozy, maltozy, sacharozy i melecytozy, a więc już poprzednio znanych cukrowców.

Vavruch (84) zastosował do miodów z Czech i Moraw technikę spływowej chromatografii z tą samą mieszaniną rozpuszczalników, którą używała Malyoth i następne wywoływanie cukrów ftalanem aniliny, amoniakalnym roztworem azotanu srebra i alkoholowym roztworem α — naftolu z kwasem fosforowym. W badaniach swych stwierdził on obecność fruktozy, glikozy, sacharozy, maltozy i melecytozy. Przypuszczał istnienie jednego lub więcej dwusacharydów, takich jak: gencjobioza, melebioza lub turanoza, jednak plamy tych sacharydów były tak nikłe, że nie dały się zidentyfikować.

Wnikliwe badania nad składem sacharydów miodowych przeprowadzili Täufel i Reiss (78). Przy pomocy spływowej chromatografii w 12-tu próbkach miodów, ze zbioru 1949 i 1950 r. stwierdzili oni pięć nowych sacharydów, obok czterech już znanych, a tylko w czterech próbkach znaleźli sacharozę i to w małych ilościach. Badacze ci przypuszczali, że nowe te cukry mogą pochodzić z nektaru lub spadzi.

strona 40

Dlatego wykonali analizę chromatograficzną czterech nektarów: ogórecznika, lipy, śnieguliczki i dyni i stwierdzili, że poza glikozą, fruktozą i sacharozą zawierają one jeszcze co najmniej trzy cukry. Wyjątek stanowił nektar z dyni, w którym nie znaleziono sacharozy, natomiast w trzech innych nektarach ilość sacharozy przewyższała pozostałe cukry.

W innej pracy Täufel i Müller (79) na podstawie analizy 12 próbek pyłków, stwierdzili, że zawierają one tylko glikozę, fruktozę i sacharozę i nie mogą być wobec tego źródłem innych cukrów w miodzie.

W drugiej części swej pracy Täufel i Reiss (78) omawiają wykonanie analizy 12 próbek miodów według zwyczajnej techniki analitycznej, oraz własnej, tak zwanej różnicowej hydrolizy (77).

Na podstawie tych badań wyciągnęli wniosek, że sacharoza znajdywana do tego czasu we wszystkich miodach, w rzeczywistości występuje rzadko, a tworzy się ona w czasie wykonywania analizy na skutek częściowej hydrolizy cukrów towarzyszących, oraz dekstryn miodowych.

Celem wyjaśnienia zmiennego stosunku fruktozy do glikozy badacze ci otrzymali i zbadali „miody” uzyskane z podkarmiania pszczół glikozą lub sacharozą. W pierwszym przypadku znaleźli poza glikozą przeszło 7% fruktozy, a w drugim ok. 2,9% więcej fruktozy jak glikozy. Jest to dowodem, że pszczoły przeprowadzają epimeryzację glikozy we fruktozę. Chromatograficzne badanie tych miodów nie wykazało żadnych innych cukrów poza glikozą, fruktozą i sacharozą, z czego badacze ci wywnioskowali, że rozmaitość cukrów w miodach jest zależna od surowca użytego przez pszczoły do produkcji miodu.

Nowe naświetlenie tego problemu podają Täufel i Müller (79). Opierając się na szeregu prac z pokrewnych dziedzin w których stwierdzono tworzenie się oligosacharydów z monosacharydów na skutek enzymatycznego działania, wyrazili oni przypuszczenie, że w stężonym roztworze cukrów, jakim jest miód, oraz w kwaśnym środowisku, może zachodzić enzymatyczna odbudowa i nadbudowa cukrów podczas jego dojrzewania i magazynowania.

Przypuszczenie to znalazło potwierdzenie w pracy White’a i Maher (87), którzy śledzili przebieg działania inwertazy miodowej na sacharozę przy pomocy chromatografii bibułowej i stwierdzili, że rzeczywiście podczas tej reakcji tworzy się 6 olgosacharydów i że inwertaza miodowa jest glikoinwertazą w przeciwieństwie do inwertazy drożdżowej, która jest fruktoinwertazą.

Jeden z utworzonych cukrów został w następnych badaniach (88) przez tych autorów wyizolowany i oznaczony jako maltozylo-fruktozyd i nazwany erlozą. Jest to trójsacharyd nie redukujący płynu Fehlinga i rozkładający się na glikozę i sacharozę przez hydrolizę za pomocą inwertazy miodowej, a na fruktozę i maltozę przez hydrolizę inwertazą z drożdży. Dzięki tym pracom można przypuszczać, że tutaj istnieje przyczyna zmiennego stosunku fruktozy do glikozy przeważnie większego od jedności, gdyż glikoza łatwiej się łączy z niższymi sacharydami aniżeli fruktoza. Być może, że pewną rolę w tym procesie odgrywa stosunek fruktoinwertazy pochodzącej z nektaru od glikoinwertazy wyprodukowanej przez pszczoły (91).

Już Täufel i jego współpracownicy wskazywali w swych pracach na niedokładność obecnych metod oznaczania cukrowców w miodzie. Zagadnienie to poruszył także Hadorn (35). Próby znalezienia nowej metody podjęli White i Maher (89). Rozdzielili oni cukrowce na kolumnie wypełnionej mieszaniną węgla aktywnego z celitem i otrzymali trzy frakcje; jednocukrowce — przez wymycie kolumny 1% etanolem, dwucukrowce — wyeluowane 7% etanolem, oraz resztę składającą się z trój do sześciocukrowców wymywanych 50% etanolem. Następnie

strona 41

cukry te oznaczali według znanych metod analitycznych. Zastosowanie tej metody w drugiej pracy (90), do 21 próbek różnych miodów, w połączeniu z bibułową chromatografią, oraz z przeprowadzeniem sacharydów miodowych w estry kwasu propionowego i następny ich rozdział przez frakcjonowaną destylację, wykazało mniejszą ilość glikozy, fruktozy i sacharozy w stosunku do wyników uzyskanych metodami konwencjonalnymi; a także wykazało wystąpienie innych redukujących dwusacharydów, jak na przykład maltozy.

Dalsze wyjaśnienia składu cukrowców miodowych i ich pochodzenia znajdują się w pracy Goldschmidt’a i Burkert’a (26). Badacze ci przeprowadzili rozdział sacharydów na bibule przy użyciu różnych rozpuszczalników. Do analizy brali 50 i 70% roztwory miodu. Jako wywoływaczy użyli ftalanu i szczawianu aniliny i naftorezorcyny z kwasem trójchlorooctowym. Przez porównanie wartości Rf otrzymanych plam cukrowych stwierdzili oni, że w miodzie kwiatowym obok trzech podstawowych cukrów występuje laktoza, melibioza, maltoza, rafinoza, melecytoza i cellobioza. Jednak najwięcej uwagi poświęcili oni miodowi spadziowemu, w którym znaleźli obok fruktozy, glikozy i sacharozy, maltozę i izomaltozę, trójcukry-kestozę (α — glikopyranozydo — 1, 2, β — fruktofuranozydo — 6, 2, β — fruktofuranozyd), erlozę (glikosacharozę), melicytozę, rafinozę, dekstrantriozę, czterosacharyd — 4-glikozydodekstrantriozę, wreszcie jakiś wyższy cukrowiec. W „miodzie” otrzymanym z podkarmiania pszczół czystą sacharozą, badacze ci znaleźli glikozę, fruktozę, sacharozę, erlozę, maltozę i izomaltozę.

Z badań tych wyciągnęli następujące wnioski: glikoza i fruktoza pochodzą z nektaru i z sacharozy, potwierdził to w swej pracy Wykes (93), rafinoza i melecytoza z nektaru; w pewnych nektarach została stwierdzona przez Zimmermanna również kestoza (94). Może się ona jednak tworzyć i przez działanie inwertazy drożdżowej na stężone roztwory sacharozy, co wykazano w pracy Alboni i współpracowników (1). Według przypuszczenia Goldschmidt’a i Burkert’a pozostałe cukry tworzą się na skutek działań glikozydazy i glikosacharazy, enzymów występujących w miodach kwiatowych i spadziowych, które przenoszą glikozę na odpowiednie akceptory i dzięki temu tworzą oligosacharydy.

Do powyższych publikacji należy dodać pracę Helvay’a (43), który przy pomocy spektroskopu masowego stwierdził, że w miodzie gryczanym fruktoza łatwiej wbudowuje w swą cząsteczkę deuter i zawiera go więcej od glikozy. W innych badaniach nad koloidami Helvey (42) znalazł w miodzie gryczanym 16% polisacharydów o c. drob. ok. 9000 na ogólną ilość koloidów wynoszącą 0,287%.

Z tego krótkiego zestawienia dotychczasowych danych o cukrowcach miodowych wynika, że ilość ich w miodzie jest różna i ulega zmianie w czasie przechowywania miodu, gdyż kwaśne środowisko i obecność enzymów sprzyja tym zmianom. Niewyjaśniona jest jeszcze budowa dekstryn miodowych, oraz nie opracowano dotychczas nowej metody analizy, która by w stosunkowo łatwy sposób uwidoczniała jakościowy i ilościowy skład cukrowców miodowych.

ENZYMY MIODOWE

Enzymy, specjalne produkty żywej komórki, są przyczyną różnych procesów zachodzących w przyrodzie, a zarazem regulatorami ich szybkości. Chociaż występują w minimalnych ilościach są bardzo ważnymi składnikami miodu, jak to już zostało fragmentarycznie podane w poprzednim rozdziale. Mogą one pochodzić z nektaru względnie spadzi, czasem z pyłku lub nawet z różnych

strona 42

mikroorganizmów występujących w nektarze lub miodzie, oraz są wydzieliną specjalnych gruczołów pszczoły: Ammon (2), Neprosowa i Svoboda (65).

W miodzie występują następujące enzymy: inwertaza, diastaza, oksydaza i katalaza. Przeglądu literatury odnośnie dawniejszych prac nad enzymami dokonał Auzinger (4) Giri (25) odkrył następnie fosfatazę enzym hydrolizujący glicero- Auzinger (4). Giri (25) odkrył następnie fosfatazę enzym hydrolizujący glicerolizującym kwasy miodowe. Być może, że jest to enzym utleniający glikozę do kwasu glikuronowego, wykryty już poprzednio przez Gauhe (24) w gruczołach gardzielowych u pszczół.

Wiele prac nad enzymami poświęcono diastazie. Zapoczątkował je Auzinger (4), który aktywność α-amylazy w miodzie (liczba diastazowa) wprowadził jako sprawdzian jego ogrzewania. Metoda ta jest jeszcze dzisiaj używana, chociaż uległa zmianom, wprowadzonym przez innych badaczy: Gothe (32); Nottbom i Lucius (66); Gontarski (29).

Lampit i współpracownicy (50) wykazali różnice wrażliwości na zmiany temperatury między dwoma amylazami miodu, to jest α-amylazą (dekstrynotwórczą) i β-amylazą (cukrotwórczą). Na tej podstawie oparty jest drugi równorzędny test, jako kryterium ogrzewania miodu, tj. oznaczenie aktywności β-amylazy, Gorbach i Barle (30), Täufel i wsp. (76), tzw. wartość diastozowa. Nad zagadnieniem tym pracowali także Kiermaier i Köberlain (46). W poszukiwaniu najlepszego testu badali oni aktywność diastazy, inwertazy, katalazy i enzymu utleniającego kwas askorbinowy, stwierdzonego w miodzie przez Gontarskiego (27) w 1948 r. Z pracy swej badacze ci wyciągnęli wniosek, że najlepszym testem do oznaczenia zmian zachodzących w ogrzewanych miodach jest oznaczenie aktywności — amylazy i sacharazy, gdyż ogrzewanie w różnym stopniu wpływa na te enzymy.

Dalsza praca prowadzona nad tym zagadnieniem przez Eckert’a (21) była zgłoszona na XVI Międzynarodowy Kongres Pszczelarski w Wiedniu. Autorzy doszli w niej do wniosku, że testy proponowane przez Kiermeiera i Köberleina są zależne od pH miodu i innych czynników, jak na przykład od obecności NaCl oraz, że koncentracja hydroksymetylofurfurolu jest lepszym testem do oceny ogrzewania miodu aniżeli aktywność diastazy.

Inwertazą miodową zajmowali się White i Maher (87, 88) których prace zostały omówione przy cukrowcach miodowych. Ich wyniki zostały potwierdzone przez Olaerts’a (67), który stwierdził, że inwertaza miodowa jest różna od drożdżowej, oraz, że aktywność jej jest związana z wysokością pH i koncentracją sacharozy. Badacz ten znalazł optymalne pH 5,6 i optymalną koncentrację sacharozy mieszczącą się w granicach 20—30%. W 15 próbkach przebadanych przez niego ilość inwertazy była różna, jednak stosunek inwertazy do diastazy dość stały.

ORGANICZNE KWASY MIODOWE

Jak powszechnie wiadomo miód ma odczyn kwaśny. Jego pH waha się w dość szerokich granicach 3,36—5,01 zależnie od surowca z jakiego powstał, jak to wykazał w swej pracy Chistov (12). Oznaczył on potencjometrycznie pH w 24 próbkach 50%-owego roztworu miodów kwiatowych i znalazł, że wartości pH mieszczą się między 3,36 a 3,85, średnio wynoszą 3,49. Podobne pomiary w 34 próbkach miodu spadziowego wykazały wyższe wartości 4,25—5,01, średnio 4,61.

Wysokość pH zależy od substancji buforowych i od kwasów, których ilość w miodzie wynosi 0,005—0,3% w przeliczeniu na kwas mrówkowy — pierwszy

strona 43

kwas odkryty w miodzie przez v. Planta (70). Według Elser’a (19) pochdzi on z organizmu pszczół. Między innymi kwasem mrówkowym zajmowali się także Fernsteiner (22), oraz Heiduschka (41). Ostatni wykrył dodatkowo kwas masłowy, walerianowy, kapronowy, kaprylowy, mlekowy, jabłkowy, winowy, szczawiowy i bursztynowy. Nelson i Mettern (64) znaleźli kwas octowy, bursztynowy, jabłkowy i cytrynowy, a Angelletti (3) wykrył w spleśniałym miodzie kwas d-glikonowy.

Cocker (15) stwierdził w swej pracy, że pH zneutralizowanego roztworu miodu spada w ciągu godziny do 4,1 i wywnioskował z tego, iż istnieje w nim enzym, który to powoduje. Na podstawie rozdziału kwasów miodowych na jonicie otrzymał on frakcję, w której prawdopodobnie były ketokwasy, gdyż dawały osazony.

Zastosowanie chromatografii dało możność pogłębienia wiadomości o kwasach miodowych. W 1952 r. Vavruch (24) w pracy cytowanej już poprzednio, badał metodą spływowej chromatografii kwasy w 10-ciu próbkach miodów po wywołaniu ich zasadowym alkoholowym roztworem błękitu bromofenolowego. W ten sposób stwierdził obecność kwasu jabłkowego, winowego, cytrynowego, oraz ślady kwasów: bursztynowego i mlekowego, przez porównanie ich wartości Rf ze standardowymi kwasami. Badacz ten zaznacza, że duża koncentracja cukrowców przeszkadzała oznaczeniu kwasów.

White (91) donosi o kontynuacji pracy nad kwasami miodowymi metodą chromatografii rozdzielczej, kolumnowej i bibułowej. Do tego czasu stwierdził 15 kwasów, już poprzednio wykrytych w miodzie.

ZAWARTOŚĆ WITAMIN W MIODZIE

W ciągu ostatnich 30 lat poglądy badaczy odnośnie zawartości witamin w miodzie były podzielone. Oznaczanie witamin, przeprowadzone na zwierzętach doświadczalnych trzymanych na specjalnych dietach, dawało przeważnie ujemne wyniki (18, 37, 47, 71). Zastosowanie w późniejszych badaniach metod chemicznych i mikrobiologicznych przez Haydaka i wsp. (38), Kitzes i wsp. (48) Vivino i wsp. 85) pozwoliło na ilościowe oznaczanie poszczególnych witamin w miodzie.

O obecności ryboflawiny w miodzie donosi między innymi Markuze w 1935 r., a Kocher (49) stwierdził w szwajcarskim miodzie od 1—25 mg witaminy B₁ w 100 g miodu. Stwierdzono, że miód zawiera pewne ilości tiaminy, ryboflawiny, pirydoksyny biotyny, witaminy H,, wtaminy K, kwasu foliowego, kwasu pantotenowego, kwasu nikotynowego, witaminy PP oraz kwasu askorbinowego. Trubert (88) podaje następujące ilości witamin w 1 kg miodu, wg. badaczy amerykańskich: witaminy B₁ 2—9 mg; witaminy B₂ 33—145 mg; witaminy B₆ 176—480 mg; witaminy C 2000—65000 mg; witaminy K 25 mg; witaminy PP 40000—96000 mg. Ilości witamin podane przez w/w autora wydają się jednak zbyt wysokie w świetle badań innych autorów. I tak np. Griebel (33) i Kask (45) donoszą o występowaniu witaminy C, wykrytej metodą chemiczną w ilości 20—300 mg w 100 g miodu. Według Haydaka ilości tej witaminy wahają się w granicach 0,5—6,5 mg w 100 g miodu (39). Są to ilości małe, co wykazał sam Haydak, obserwując objawy braku witaminy C u zwierząt znajdujących się na diecie mlecznej i miodowej. Hansson w swej pracy z r. 1949 podsumował wyniki odnośnie zawartości witaminy C w miodzie (36), oznaczanej metodami chemicznymi. Ulrich w 1938 r. (83) na VII Międzynarodowym Kongresie Entomologii doniósł o występowaniu w miodzie związków o własnościach podobnych do witaminy C, a Becker i Kardos (6) udowodnili na podstawie testu żywienia, że substancje redukujące, znajdujące się w miodzie, nie są witaminą C. Chodzi tu

strona 44

przypuszczalnie o reduktony lub kwas reduktinowy — związki o własnościach chemicznych podobnych do witaminy C, nie posiadające jednak fizjologicznych właściwości tej witaminy. Metodami chemicznymi trudno jest oznaczyć ilościowo kwas askorbinowy obok reduktonów. O jakościowym (74), a później ilościowym (75) oznaczaniu tych związków obok siebie za pomocą chromatografii na bibule donoszą m. in. Strohecker i wsp. oraz Weygand (86). Gontarski (27) donosi również o obecności w miodzie enzymu rozkładającego kwas askorbinowy, co wydaje się potwierdzać niską zawartość tej witaminy w miodzie. Obecnie nie ulega wątpliwości, że ilości witamin znajdujących się w miodzie są zwykle tak małe, że praktycznie nie odgrywają istotnej roli w pożywieniu człowieka (91). Organizm ludzki potrzebuje do normalnego funkcjonowania znacznie więcej tych biokatalizatorów i tak np. aby całkowicie zaspokoić dzienne zapotrzebowanie na kwas askorbinowy należałoby spożyć od 30 (82) do 1200 g (39) miodu.

WYSTĘPOWANIE BIAŁEK I AMINOKWASÓW W MIODZIE

Ilość białek w miodzie jest nieznaczna. Przekonano się już wcześniej, że miód zawiera stosunkowo mało protein. W 1908 r. Browne (10) stwierdził, że zawartość protein w 7-miu miodach wahała się w granicach od 0,106 do 0,563%, natomiast Lund (54, 55) ustalił, że zawartość azotu dla czystych miodów wynosi przeciętnie 0,4%. Badacz ten opracował również test precypitacyjny do odróżniania miodów sztucznych od naturalnych. O obecności przeciętnie 0,36% białek w 18 próbkach miodu z Teksasu donosi Fraps (23), a inni badacze określili ilości protein w miodach europejskich w granicach od 0,03 do 2,67% (34). Moreau (62) stwierdził, że w miodach występują następujące białka: globuliny, albuminy, proteiny i peptony.

W celu odróżniania miodów naturalnych od sztucznych Langer opracował tekst biologiczny (51). Po wytrąceniu albuminoidów miodu i zmieszaniu z surowicą precypitacyjną królika powstają strąty tylko w próbce miodu naturalnego. Również mniej więcej w tym samym czasie opracowano kilka innych immunologicznych testów, Carl (11), Thöni (80). Test Thöni’ego, oparty na surowicy precypitacyjnej pszczelej, miał klasyfikować miody i wskazywać ilości dodanego miodu sztucznego.

Oddzielną, bardzo interesującą grupą związków występujących w miodach są wolne aminokwasy, produkty odbudowy białek. Kwasy te zostały stwierdzone w różnych miodach przez kilku badaczy, jak Lithrop’a (53) Schuette’go (73). Vavruch w pracy poprzednio cytowanej wykrył w miodach następujące aminokwasy: alaninę, glicynę, histydynę, leucynę lub jej pochodną metioninę i prawdopodobnie serynę, lizynę oraz ślady kwasu glutaminowego i asparaginowego, stosując chromatografię bibułową i ninhydrynowy wywoływacz. Późniejsi badacze znajdowali te aminokwasy w 37 próbkach jasnego i ciemnego miodu, przeciętnie w ilości 48 części na milion. Zawartość aminokwasu w miodzie może być użyta jako wskaźnik czystości miodu oznaczanego metodą formolową (81). Najniższa zawartość wolnych aminokwasów znaleziona w 319 próbkach miodu przez Boera (7) była jeszcze trzy razy większa jak w sztucznym miodzie.

Baumgarten i Möckesch (5) zastosowali metodę chromatografii bibułowej do oznaczania wolnych aminokwasów w 15 próbkach miodu, z których 7 pochodziło z Niemiec a 8 było importowanych. Autorzy ci adsorbowali aminokwasy na Amberlicie IR 120, eluowali je następnie roztworem 2n kwasu solnego i rozdzielali metodą dwukierunkowej wstępującej chromatografii. Do rozwinięcia chromatogramu

strona 45

użyto rozpuszczalników składających się z fenolu i kwasu octowego, oraz pikoliny z wodnym roztworem amoniaku. Aminokwasy wywoływano ninhydryną rozpuszczoną w mieszaninie alkoholu izopropylowego z acetonem i wodą. W badanej próbce miodu wykrywali oni przeciętnie 11 aminokwasów na 20 poszukiwanych; najczęściej występowała alanina, kwas glutaminowy i asparaginowy, które to aminokwasy znaleziono we wszystkich badanych próbkach miodu. Poza trzema wyżej wymienionymi aminokwasami stwierdzono jeszcze obecność glikokolu, proliny, histydyny, fenyloalaniny, leucyny, seryny, treoniny, waliny, metioniny, tyrozyny, argininy lizyny, tryptofanu i cystyny. Charakterystyczne jest, że nie znaleziono nigdy kwasu aminomasłowego, izoleucyny i oksyproliny.

KOLOIDY MIODOWE

Na podstawie szeregu prac stwierdzić można, że substancjami koloidalnymi w miodzie zainteresowano się dopiero od niedawna. Mniej więcej przed 20 laty Lothrop i Paine (52) stwierdzili, że miód gryczany podany ultrafiltracji przez błonę z kolodium zawierał ok. 1% substancji koloidalnych, podczas gdy miody jasne miały ich ca 0,2%. Substancje te wpływały na klarowność, zabarwienie, smak i krystalizację miodu. Przeciętnie w substancjach koloidalnych było 54% protein, a miody te posiadały punkt izoelektryczny przy pH 4,3. Właściwości tych koloidów oraz ich wpływ na własności i trwałość miodu były badane przez Lothropa. Przypuszcza się, że koloidy zawarte w miodzie obejmują enzymy, barwniki i woski, ale identyczności tych substancji z koloidami nie wykazano w pracy już cytowanej.

Helwey (42), badając substancje koloidalne w miodzie gryczanym, stwierdził, że stanowią one 0,278% miodu i składają się z trzech frakcji, które można wydzielić metodą elektroforezy lub przy pomocy ultrawirówki. Frakcja pierwsza wynosząca ca 49,4% składała się z protein o ciężarze drobinowym ok. 146000. We frakcji drugiej wynoszącej ca 34,6% występują też białka o ciężarze drobinowym ok. 73000. Pozostała frakcja stanowiąca 16,0% składała się jak już zaznaczono, z polisacharydów o ciężarze drobinowym 9000.

De Boer i Kniphorst wg Bömera (8) zajmowali się tiksotropią miodu wrzosowego. Zebrany przez pszczoły miód wrzosowy jest tiksotropowym zolem, którego szybkość galaretowacenia wzrasta ze wzrostem temperatury od 6 do 15°. Mitschell i wsp. (60) badali tiksotropię szkockiego miodu wrzosowego. Analizowany miód posiadał charakterystyczną barwę, smak, lepkość i własności tiksotropowe, różne od innych miodów wrzosowych w Europie. Badania te wykazały, że istnieje zależność pomiędzy pH, a zawartością popiołu w miodach. Ostatnio praca Mitschell’a i wsp. z 1955 r. wykazała, że ²/₃ substancji koloidalnych w miodzie wrzosowym stanowią proteiny (61).

SUBSTANCJE MINERALNE W MIODZIE

W celu pogłębienia wiadomości o miodzie należy również omówić substancje mineralne. Wnioskując po publikacjach ok. ³/₄ prac na ten temat wykonano w Europie. Przeciętna zawartość popiołu w miodzie wg pracy Browne’a z 1908 r. (10) wynosiła ok. 0,2%, natomiast wg Bömer’a i wsp. (8) waha się w granicach od 0,10 do 0,35%. Zawartość popiołu poniżej 0,1% wykazywały miody z lucerny, koniczyny, esparcety, pomarańczy, szałwi oraz rozmarynu. Również miody z gryki, rzepaku, drzew owocowych, akacji i lipy wykazywały często mniej lub mało

strona 46

co więcej niż 0,1% popiołu. Wyższą zawartość soli mineralnych posiadały miody wrzosowe oraz spadziowe, nawet ponad 1%. O obecności znacznych ilości popiołu w miodach spadziowych donoszą m. in. Czistow i Silickaja (15). Stwierdzili oni, że w miodach spadziowych substancji mineralnych jest 8,6 razy więcej, niż w miodach kwiatowych, z dominującą przewagą K, P, S i Ca.

Haydak (40) dokonał w 1955 r. przeglądu znaczenia substancji mineralnych znajdujących się w miodzie. Wykazał on już wcześniej, że szczury trzymane na diecie miodowej i mlecznej zachowują wystarczającą ilość hemoglobiny dzięki dostatecznej zawartości żelaza i miedzi w pożywieniu. Gorbach i Windhaber (31) donoszą o 8-miu składnikach w miodzie kwiatowym i o ok. 21—25 składnikach mineralnych znajdujących się w miodzie spadziowym. W większości przypadków występowały jedynie ślady tych składników, które wykrywano spektograficznie. Głównymi składnikami popiołu to: Ca, Mg, Fe, Mn, Cu, P, Si, B, Al, K.

INNE SUBSTANCJE ZNAJDUJĄCE SIĘ W MIODZIE

Na zakończenie niniejszego doniesienia należy wspomnieć o szeregu innych substancji znajdujących się w miodzie, a nie dających się zakwalifikować do żadnego z rozdziałów niniejszej publikacji. Niektóre z tych substancji posiadają silne własności farmakodynamiczne. Wszystkie te substancje są raczej mało poznane i stwarzają szerokie pole do dalszych badań.

Nelson w 1930 r. (63) wykrył w miodach z pomarańczy aminobenzoesan metylu a Schmalfuss (72) dwuacetyl. Są to związki, które między innymi nadają miodowi aromat. Marquardt i Vogg (57, 58, 59) wykryli w miodach cholinę i acetylocholinę. Do nieznanych substancji oznaczonych jedynie dzięki ich aktywności biologicznej zalicza się wskaźnik oestrogenny Dingemanego (16), wskaźnik antyzdrętwieniowy świnki morskiej (13), oraz substancje antybakteryjne (17).

Również interesująco przedstawia się sprawa obecności w miodach oksymetylofurfurolu, wykrywanego za pomocą reakcji Fiehe’go. W zasadzie jest to reakcja tożsamościowa na miody sztuczne, ale przekonano się, że oksymetylofurfurol może również powstawać w miodach naturalnych ogrzewanych, o czym wspominaliśmy już w rozdziale o enzymach (21), oraz podczas ich długiego składowania. Winkler (92) oznaczył ilościowo oksymetylofurfurol w 21 próbkach miodu i stwierdził, że miody nieogrzewane zawierały go w granicach od 0,2—3,9 mg w 100 g miodu.

Na podstawie szeregu prac stwierdzono, że miód posiada również hormon ułatwiający roślinie ukorzenianie się (68). W krajowej literaturze o podobnych własnościach miodu donosi Janiszewski (44). Przeprowadzone doświadczenia wykazały, że miód w połączeniu z wyciągiem drożdżowym i witamina B₁ wpływa na silniejsze ukorzenianie sadzonek niż czysta heteroauksyna lub kwas naftalenooctowy.

LITERATURA

  1. Albon N., Bell J. D., Blanchard P. H., Gross D., Rundel J. T. — Kestose: a trisaccharid formed from sucrose by eyast invertase. J. chem. Soc. (London), 24 : 7 (1953) Chem. Abstr. 47 : 9645 e (1953).
  1. Ammon R. — Origin of diastase in bee’s honey. Biochem. Z. 319 : 295—299 (1949). Chem. Abstr. 43 : 9106 (1949).
  1. Angelletti A. — The presence of d-gluconic acid in musty honey. G. Farmac. Chim. Sci. 81 : 533—536 (1932). Chem. Abstr. 27 : 1957 (1933).
  1. Auzinger A. — Ueber Fermente im Honig und den Wert ihres Nachweises für die Honigbeurteiling. Z. Unters. Nahr. — u. Genussm. 19 : 65—83 (1910).
strona 47
  1. Baumgarten F., Möckesch I. — Ueber die Papierchromatographische Auffindung Freier Aminosäueren im Bienenhonig, Z. Bienenforschung 3 (7) : 181—184 (1956).
  1. Becker J., Kardos R. F. — Ueber den Vitamin C-Gehalt von Honig. Z. Untersuch. Lebensmitt. 78 : 305—308 (1940). Chem. Abstr. 34 : 1090 (1940).
  1. Boer H. W. — De tegenwoordige stand van het onderzoek en de beoordeling van honing. I, II, III. Chem. Weekbl. 43 : 562—571, 578—585, 592—602 (1947).
  1. Bömer A., Juckenack A., Tillmans J. — Handbuch der Lebensmittelchemie, Julius Springer. Berlin 1928.
  1. Braunsdorf K. — Beiträge zur Honig untersuchung. Z. Unters. Lebensmittel. 63 : 526—534 (1932). C. 1932. II. 1247.
  1. Browne C. A. — Chemical analysis and composition of American honeys. Bull. U. S. Bur. Chem. Nr. 110 (1908).
  1. Carl W. — Ein neues Verfahren zur Unterscheidung von Natur- und Kunsthonig. Z. Immun-Forsch. 4 : 700—702 (1910). Chem. Abstr. 5 : 735 (1910).
  1. Chistov W. O. — O kisłotnych i bufernych swoictwach miedow. Pczełowodstwo 2 : 28—32 (1954).
  1. Church J. — Honey as a source of the anti-stiffness factor. Fed. Proc. 13 : 26 (1954).
  1. Cocker L. — The ensymatic production of acid in honey. J. Sci. Food Agr. 2 : 411—414 (1951). Chem. Abstr. 46 : 3678b (1952).
  1. Czistow W., Silickaja N. — Chemiczeskij sostaw cwetocznych i padiewych miedow. Pczełowodstwo Nr. 10, s. 14 (1952).
  1. Dingemansé E. — Ueber das Vorkommen von brunsteregenden Stoffen im Bienenhonig. Acta brev. neerl. Physiol. 8 : 55—58 (1938). Chem. Abstr. 32 : 5417 (1938).
  1. Dold H., Dud H., Dziao S. T. — Nachweis antibakterieller, hitze- und lichtempfindlicher Hemmungsstoffe (Inhibine) im Naturhonig (Blütenhonig). Z. Hyg. Infekt Kr 120 : 155—167 (1937).
  1. Dutcher R. A. — Vitamin studies. III. Observations on the curative properties of honey, nectar, and corn pollen on avian polyneuritis J. biol. Chem. 36 (1) : 551—555 (1918).
  1. Elser E. — Der Mikrochemische Nachweis der Ameisensäure im Bienendarm und im Bienengift. Mitt. Lebensmittelunters. und Hyg. 15 : 28—32 (1925). C. 1924. I. 1945.
  1. Elser E. Maltose und Melezitose im Honig. Mitt. Lebensm. Hyg. 15 : 92—96 (1924).
  1. Eckert J. E., Schape J. E., Marsch G. L. — Diastase activity and hydroxy-metyl-furfurol (HMF) in honey and their unefulness in detecting heat alterations. Bee World 37 (10) : 207 (1956). (A. A. 259/56).
  1. Farnsteiner K. — Der Ameisensauregehalt des Honigs. Z. Unters. Nahr.- u. Genussm. 15 : 598—604 (1908). C. 1908 : 189.
  1. Fraps G. S. — Texas Sta. Bul. 272 (1921) wg cyt. 34.
  1. Gauhe A. — Ueber ein Glukose-oxydirendes Enzym in der Pharynxdruse der Honigbiene. Z. vergl. Physiol. 28 : 211—253 (1941).
  1. Giri K. V. — The Chemical composition and enzyme content of Indian honey. Madras Agric. J. 26 : 68—72 (1938). Chem. Abstr. 32 : 3833 (8) (1938).
  1. Goldschmidt S., Burkert H. — Ueber das Vorkommen einiger im Bienenhonig bisher unbekanter Zucker. Hoppe—Seyler’s Z. f. Physiol. Chem. 300 (4) : 188—200 (1955).
  1. Gontarski H. — Ein Vitamin C oxydierendes Ferment der Honigbiene. Z. Naturforsch. 3b : 245—249 (1948). Chem. Abstr. 43 : 3113 (1948).
  1. Gontarski H. — Fermentbiologische Studien an Bienen I. Das physiko-chemische Verhalten des Kohlenhydratspaltenden Fermente a invertierende Enzyme. Vorh. dtsch. Ges. angew. Ent. 186—197 (1954).
  1. Gontarski H. — Eine elektrophotometrische Halbmikromethode zur quantitativen Diastasebestimmung im Bienenhonig. Z. Lebensmittel-Unters. u. Forsch. 98 : 205—213 (1954).
  1. Gorbach G., Barle K. — Wg cyt. 8 (s. 331). Z. Lebensmittel-Unters. u. Forsch. 73 : 530 (1937).
  1. Gorbach G., Windhaber F. — Die Bestimmung der Mineralbestandteile des Honigs mit Hilfe der Spektralanalyse. Z. Untersuch.—Lebensmitt. 77 (4) : 337—346 (1939).
  1. Gothe F. — Die Fermente des Honigs. Z. f. Nahrungs.- n. Genussmittel 28 : 273—286 (1914). C. 1914. II. 1463.
  1. Griebel C., Hess G. — Vitamin C — enthaltende Honige. Z. Untersuch. Lebensmitt. 78 : 308—314 (1939). Chem. Abstr. 34 : 1410 (1939).
  1. Grout R. A., — The Hive and the Honeybee Hamilton, Ilinois. Dadant-Co-Sons (1946).
  1. Hadorn H. — Kritische Betrachtung zur Bestimmung der Zuckerarten im Honig. Mitt. Lebensm. Hyg. 43 : 353—357 (1952). Chem. Abstr. 47 : 3489h (1953).
  1. Hansson. — Innehalter honungen C-Vitamin? Nord. Bitidskr. 1(4) : 99—101 (1949). Bee World A. A. 71/51.
  1. Hawk P. B., Smith C. A., Bergeim O. — The vitamine content of honey and honey comb. Amer. J. Physiol. 55(3) : 339—348 (1921).
strona 48
  1. Haydak M. H. i inni. — Vitamin content of honeys. J. Nutr. 23(6) : 581—588 (1942).
  1. Haydak M. H. — A clinical and biochemical study of cow milk and honey as an essentially exclusive diet for adult humans. Amer. J. med. Sci. 207 : 209—219 (1944).
  1. Haydak M. H. The nutritional value of honey. Amer. Bee J. 95(5): 185—191 (1955).
  1. Heiduschka A. — Ueber die Säuren im Honig. Pharm. Zentralhalle 52 : 1051—1053 (1911). C. 1911. 1545.
  1. Helvey T. C. — Colloidal constituents of dark buckwheat honey. Food Res. 18 : 197—205 (1953). C. 1954. 7436.
  1. Helvey T. C. — The natural concentration of deuterium in honey. Science 117 : 276—277 (1953). Chem. Abstr. 47 : 6065 f. (1953).
  1. Janiszewski M. — Miód stymulatorem wzrostu. Przegląd Ogrodniczy Nr. 5, s. 44 (1953).
  1. Kask M. — Vitamin C-Gehalt der estnischen Honigen. Z. Untersuch. Lebensmitt. 76 : 543—545 (1938). Chem. Abstr. 33 : 3015. (1938).
  1. Kiermeier F., Köberlein W. — Ueber die Hitzeinaktivierung von Enzymen in Honig. Z. Lebensmittel. Unters. u. Forsch. 98 : 329—347 (1954).
  1. Kifer H. B., Munsell H. E., Vitamin content of honey and honey comb. J. agric. Res. 39 (8) : 355—366 (1929).
  1. Kitzes G., Schuette H. A., Elvehjem C. A. — The B vitamins in honey. J. Nutr. 26 : 241—250 (1943).
  1. Kofer Z., — Untersuchungen über dem Aneuringehalt (Vitamin B₁) von Honig, Pollen und Futtersaft mit Hilfe des Phycomyces — Testes. Beiheft zur Schweizer. Bienenzeitung (1942).
  1. Lampitt L. H., Hughes E. B., Rooke H. S. — Diastatic activiti of honey. Analyst. 55 : 666—672 (1930). Chem. Abstr. 25 : 362 (1931).
  1. Langer J. — Beurteilung des Bienenhonigs und seiner Verfälschungen mittels biologischer Eiweissdifferenzierung. Arch. Hyg. 71 : 308—330 (1910). Chem. Abstr. 4 : 332 (1910).
  1. Lothrop R. E., Paine H. S. — Some properties of honey colloids and the removal of colloids from honey with bentonite. Industr. Engng. Chem. 23 : 328—332 (1931).
  1. Lothrop R. E., Gertler S, I. — Determination of amino acids and related compounds in honey. Industr. Engng. Chem. Ed. 5 : 103—105 (1933).
  1. Lund R. — Albuminate im Naturhonig und Kunsthonig Z. Untersuch. Nahr.- u. Genussm. 17 : 128—130 (1909).
  1. Lund R. — Ueber die Untersuchung des Bienenhonigs unter spezielle Berücksichtigung der stickstoffhaltigen Bestandteile. Mitt. Lebensm. Hyg., Bern 1 : 38—58 (1910).
  1. Malyoth E. — Zur papierchromatographischen Darstellung des Honigs. Naturwissenscsaften 38(20): 478 (1951). Chem. Abstr. 46 : 10482 (1952).
  1. Marquardt P., Vogg G. — Vorkommen Eeigenschaften und chemische Konstitution des cholinergischen Faktors im Honig. Arzneimitt.-Forsch. 2 : 152—155 (1952). 2 : 205—211 (1952).
  1. Marquardt P., — Pharmakologische und chemische Untersuchungen über Wirkstoffe in Bienenpollen. Arzneimitt.-Forsch. 2 : 267—271 (1952).
  1. Marquardt P., Aring E., Vogg G. — Untersuchungen über das Gemeinsame Vorkommen von Acetylcholine und Diastase im Honig. Arzneimitt.-Forsch. 3 : 446—448 (1953). Chem. Abstr. 48 : 777 c (1954).
  1. Mitschell T. J., Donald E. M., Keiso J. R. — An examination of scottish heater honig. Analyst. 79 : 435 (1954).
  1. Mitschell T. J., Irvine L., Scoular R. H. M. — An examination of scottish heather honey. II. Analyst. 80 (953) : 620—622 (1955).
  1. Moreau E. — Identification et dosage des substances proteiques dans les miels. Ann. Falsif., Paris 4 : 36—41 (1911). Chem. Abstr. 5 : 1305 (1911).
  1. Nelson E. K. — The flavuor of orange honey. Industr. Engng. Chem. 22 : 448 (1930).
  1. Nelson E. K., Mottern H. H. — Some organic acids im honey. Industr. Engng. Chem. 23 : 335—336 (1931). C. 1931. I. 3410.
  1. Neprasova L., Svoboda J. — Krmeni vcel suchyn krystalovym cukrem. Vcelarstvi 3 : 35 (1956).
  1. Nottbohm F. G., Lucius F. — Die Stellung ausländischer Honige zur „Verordnung über Honig”. Z. Lebensmittel.-Unters.- u. Forsch. 61 : 182—95 (1931). C. 1931. II. 337.
  1. Olaerts E. — Die Honigfermente. Bee World 37 (10) : 207 (1956). A. A. 258/56.
  1. Oliver R. W. — Honey as a stimulant to the rooting of cuttings, Amer. Bee J. 80 (4) : (1940).
  1. Parisi E. — Ueber die Gegenwart eines neuen Zucker in rechtsdrehenden Honigs. Atti R. Accad.Linci (Roma) Rend. 14 : 125—130 (1931). C. 1931. II. 3560.
  1. Planta A. — Ueber Ameisensäure im Honig. Jahresber. Naturf. Ges. Graubündens. 35 : 141 (1892).
  1. Scheunert A., Schieblich M., Schwanebeck E. — Zur Kenntnis der
strona 49

Vitamine. I. Ueber den Vitamingehalt des Honigs. Biochem. Z. 139 : 47—56 (1923).

  1. Schmalfuss H., Barthmeyer H. — Diacetyl als Aromabestanteil von Lebens und Genussmitteln. Biochem. Z. 216 : 330—335 (1929).
  1. Schuette H. A., Baldwin C. L. J. — Amino acids and related compounds in honey. Food Res. 9 : 244—249 (1944).
  1. Strohecker R. Heimann W., Matt Fr. — Determination of ascorbic acid by paper chromatography. Z. Lebensmittel-Unters.- u. Forsch. 97 : 263—270 (1953). Chem. Abstr. 48 : 2812 (1954).
  1. Strohecker R. — Quantitative Bestimmung des Askorbinsäures mit Hilfe der Papierchromatographie. Z. Anal. Chemie 145 : 401—417 (1955).
  1. Täufel K., de Mingo K., Thaler H. — Zur Frage der Ermittelung des Wirkungswertes der Honigdiastase. Z. Lebensmittel-Unters.- u. Forsch. 71 : 190—194 (1936). C.1936. I. 5004.
  1. Täufel K., Reiss R. — Analitische und chromatographische Studin an Mono- und Oligosacchariden. Z. anal. Chem. 134 : 252—226(1951) C. 1953 : 7556.
  1. Täufel K., Reis R. — Analitische und chromatographische Studien am Bienenhonig. Z. Lebensmittel-Unters.- u. Forsch. 94(1) : 1—10 (1952).
  1. Täufel R., Müller K. — Zur Herkunft der Saccharide im Honig. Z. Lebensmittel-Unters. u. Forsch. 96(2) : 81—83 (1953).
  1. Thöni J. — Ueber Wesen und Bedeutung der quantitativen Präzipitinreaktion bei Honiguntersuchungen. Z. Untersuch. Nahr.- u. Genussm. 25 : 490—493 (1913).
  1. Tillmans J., Kiesgen J. — Die Formoltitration als Mittel zur Unterscheidung von künstlichen und natürlichen Lebensmitteln. Z. Untersuch. Lebensmitt. 53 : 131—137 (1927).
  1. Trubert. — La Revue Française d’Apiculture Nr. 1, stycz. (1946).
  1. Ulrich W. — Die Entdeckung eines vitaminhaltigen Honigs (Vitamin C). VII Int. Congr. Ent. 3 : 1883—1887 (1938).
  1. Vavruch J. — Chromatograficke studie vcelego medu. Chem. Listy 42 (2) : 116—117 (1952).
  1. Vivino A. E. i inni. — Antihemorrhagic vitamin effect of honey. Proc. Soc. exp. Biol., N. Y. 53 (1) : 9—11 (1943).
  1. Weygand F. — Papierchromatographische Untersuchung der Reduktionbildung. Archiv. Chemie 3, (2) 11—16 (1951). C. 1952 : 221.
  1. White J. W. Jr., Maher J. — Transglucosidation by honey invertase. Arch. Biochem. Biophys. 42 (2) : 360—367 (1953). Chem. Abstr. 47 : 8791 e (1953)
  1. White J. W. Jr. — α-Maltosyl, β-D-fructofuranoside, a trisaccharide enzymically synthesized from sucrose. J. Ass. off. agric. Chem. 37 (2) : 466—478 (1954). Chem. Abstr. 47 : 12261 h (1953).
  1. White J. W. Jr. — Selective adsorption method for determination of the sugars of honey. J. Ass. off. agric. Chem. 37 : 466—478 (1954).
  1. White J. W. Jr. — Sugar analyses of honey by a selective adsorption method. J. Ass. off. agric. Chem. 37 (2) : 478—486 (1954).
  1. White W. J. Jr. — The composition of honey. Bee World 38 (3) : 57—66 (1957).
  1. Winkler O. — Beitrag zum Nachweis und zur Bestimung von Oxmethylfurfurol in Honig und Kunsthonig. Z. Lebensmittel-Unters. u. Forsch. 102 : 161 (1955).
  1. Wykes G. R. — The Sugar Content of Nectars, Biochem. J. 53 (2) : 294—296 (1953).
  1. Zimmermann. — Ueber ein neues trisaccharid. Experientia 8 : 424—425 (1952). C. 1953. 3426.

Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 40: „olgosacharydów” → oligosacharydów
  • s. 41: „Helvay’a” → Helvey’a
  • s. 42: „Nottbom” → Nottbohm
  • s. 42: „Kiermaier i Köberlain” → Kiermeier i Köberlein
  • s. 42: „Lampit i” → Lampitt i
  • s. 43: „pochdzi” → pochodzi
  • s. 43: „Fernsteiner” → Farnsteiner
  • s. 43: „Mettern” → Mottern
  • s. 43: „wtaminy” → witaminy
  • s. 44: „tekst biologiczny” → test biologiczny
  • s. 44: „Lithrop’a” → Lothrop’a
  • s. 45: „Helwey” → Helvey
  • s. 46: „spektograficznie” → spektrograficznie
  • s. 46: „i witamina B₁ wpływa” → i witaminą B₁ wpływa
  • s. 46, piśmiennictwo: „a trisaccharid formed” → a trisaccharide formed
  • s. 46, piśmiennictwo: „eyast” → yeast
  • s. 46, piśmiennictwo: „Honigbeurteiling” → Honigbeurteilung
  • s. 47, piśmiennictwo: „Aminosäueren” → Aminosäuren
  • s. 47, piśmiennictwo: „ensymatic” → enzymatic
  • s. 47, piśmiennictwo: „hydroxy-metyl-furfurol” → hydroxy-methyl-furfurol
  • s. 47, piśmiennictwo: „unefulness” → usefulness
  • s. 47, piśmiennictwo: „Ameisensauregehalt” → Ameisensäuregehalt
  • s. 47, piśmiennictwo: „Pharynxdruse” → Pharynxdrüse
  • s. 47, piśmiennictwo: „Ilinois” → Illinois
  • s. 48, piśmiennictwo: „41. Langer” → 51. Langer
  • s. 48, piśmiennictwo: „Naturwissenscsaften” → Naturwissenschaften
  • s. 48, piśmiennictwo: „Eeigenschaften” → Eigenschaften
  • s. 48, piśmiennictwo: „scottish heater honig” → scottish heather honey
  • s. 48, piśmiennictwo: „flavuor” → flavour
  • s. 48, piśmiennictwo: „acids im honey” → acids in honey
  • s. 48, piśmiennictwo: „Accad.Linci” → Accad. Lincei
  • s. 49, piśmiennictwo: „White W. J. Jr.” → White J. W. Jr.
  • s. 49, piśmiennictwo: „Bestimung” → Bestimmung
  • s. 49, piśmiennictwo: „Oxmethylfurfurol” → Oxymethylfurfurol

Podobne wpisy