EFEKTYWNOŚĆ PRODUKCJI PROPOLISU RÓŻNYMI METODAMI

tekst: Andrzej Pidek

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXXI, 1987 — Andrzej Pidek

strona 55

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XXXI 1987

Andrzej Pidek

Instytut Sadownictwa i Kwiaciarstwa, Skierniewice

WPROWADZENIE

Pszczelarze dla zwiększenia rentowności własnych pasiek dążą do rozszerzenia asortymentu wytwarzanych w nich produktów. Dążenia te są zgodne z istniejącymi tendencjami do wykorzystania naturalnych produktów, a w tym również produktów pszczelich w celach odżywczych i terapeutycznych.

Propolis znany jest pszczelarzom od dawna, przy czym dopiero od paru lat jest przedmiotem obrotu. Jego pochodzeniem na początku tego wieku zajmował się Küstenmacher, a ostatnio między innymi Poprawko (1977) i Heyes (1977). Początkowo naukowców interesowało wykorzystanie propolisu w rodzinie pszczelej. Znacznie później rozpoczęto badania nad przyrodniczymi i rasowymi czynnikami warunkującymi produkcję propolisu (Muszyńska i in. 1983, Starostenko 1968). Bardzo mało jest zaś opracowań na temat samych metod pozyskiwania tego produktu. W większości polecane metody polegają na zeskrobywaniu propolisu z ramek i stosowaniu powałek propolisowych różnej konstrukcji (Curyło 1968, Konopacka 1982, Konopacka, Muszyńska, Rybak 1984, Sadownikov 1983) lub zbierania propolisu z wylotków (Woźnica 1982). Do zeskrobywania propolisu pszczelarze używają dłut i skrobaczek o różnej konstrukcji. Metody te nie zostały poddane analizie w doświadczeniach porównawczych, dlatego trudno jest je dokładnie ocenić. Zupełnie nie ma zaś opracowań dotyczących ekonomicznych aspektów produkcji propolisu.

strona 56

Ocena efektywności produkcji propolisu różnymi metodami i analiza jego wpływu na stan biologiczny rodzin pszczelich jest przedmiotem niniejszego opracowania.

METODYKA

Badania prowadzono w okresie od 1982 do 1984 r. w pasiece doświadczalnej Kwiaciarskiego Zakładu Doświadczalnego w Nowym Dworze k/Skierniewic. Corocznie w doświadczeniu zaangażowanych było 24 rodzin pszczelich w czterech grupach doświadczalnych po 6 rodzin pszczelich. Siła rodzin pszczelich była w pewnym stopniu zróżnicowana. Sumaryczna liczba plastrów obsiadanych przez pszczoły w każdej z grup była jednak zbliżona do siebie. Propolis pozyskiwano w miesiącach czerwcu i lipcu w rodzinach pszczelich, których matki należące do rasy kraińskiej unasienione były na pasieczysku, w ulach systemu dadanowskiego. Okres zbierania propolisu ograniczony był na wiosnę dążeniem do zapewnienia doświadczalnym rodzinom pszczelim warunków rozwoju zbliżonych do rodzin kontrolnych, a pod koniec lata koniecznością przeprowadzenia terminowych zabiegów przeciwko warrozie.

Stosowano następujące metody pozyskiwania propolisu:

I grupa kontrolna — propolis zeskrobywano zimą z wycofanych z gniazda na jesieni beleczek.

II grupa — propolis zeskrobywano w sezonie z ramek i beleczek oraz łatwo dostępnych części ula za pomocą skrobaczki.

III grupa — w gniazdach rodzin pszczelich wymieniano wszystkie beleczki znajdujące się pomiędzy ramkami na beleczki spęczniałe, moczone uprzednio przez dobę w wodzie. Beleczki te wysychając miały stymulować gromadzenie propolisu w szparach powstałych w ten sposób między beleczkami i ramkami. Propolis z wymienianych w ten sposób beleczek zeskrobywano.

IV grupa — gniazda rodzin pszczelich przykrywano powałką propolisową po uprzednim wyjęciu beleczek. Powałkę stanowiła polietylenowa siatka o wymiarach oczek 6×6 mm, grubości 1 mm przykryta folią. Powałkę z zasady przykrywano poduszką.

W grupach od II do IV propolis odbierano pod koniec miesiąca czerwca i lipca. W grupie II propolis zeskrobywano w trakcie trwania sezonu, natomiast w grupie III i IV beleczki i powałki przetrzymywano do zimy i wówczas propolis z beleczek zeskrobywano, a z powałek wykruszano. W pierwszym roku doświadczenia wyodrębniono jeszcze piątą grupę doświadczalną, w której starano się pozyskiwać propolis otworów wylotowych po całkowitym wyjęciu wylotków. W następnych latach zrezygnowano z niej, ponieważ rodziny pszczele zupełnie nie kitowały

strona 57

wylotów. W okresie prowadzenia badań przeprowadzono pomiary pozwalające określić:

Masę propolisu Propolis każdej rodziny doświadczalnej zbierano do oddzielnej koperty, a następnie ważono.

Jakość propolisu. W próbkach propolisu z ostatnich dwóch lat doświadczenia określono zawartość zanieczyszczeń mechanicznych oraz wosku używając jako rozpuszczalników 96% alkoholu etylowego do ekstrakcji propolisu oraz chloroformu na gorąco do ekstrakcji wosku.

Nakłady pracy W czasie trwania wszystkich prac wykonywano następujące pomiary pozwalające określić nakłady pracy: fotografii czasu pracy, chronometrażowe oraz migawkowe. Pomiary migawkowe i chronometrażowe poprzedzone były pomiarami fotografii czasu pracy. Liczba przeprowadzonych pomiarów zgodna była z ogólnie przyjętą w tym zakresie metodyką (Manteuffel 1971).

Powierzchnia czerwiu. Obliczono ją na podstawie pomiarów osi elipsy czerwiu zgodnie z przyjętą metodyką co 3 tygodnie w okresie trwania doświadczenia. Powierzchnia czerwiu pozwoliła obliczyć średnią liczbę jaj składaną dziennie przez matkę pszczelą.

Ilość miodu wyprodukowanego w okresie trwania doświadczenia. W tym celu obliczono powierzchnię plastrów zajmowaną przez miód na początku i końcu trwania doświadczenia. Z ich różnicy obliczono ilość miodu, jaką zebrały rodziny pszczele. Przyjęto przy tym, że 3 dm² plastra obustronnie poszytego miodem odpowiada 1 kg miodu. Do tej różnicy dodano obliczoną w ten sam sposób ilość miodu odwirowanego w trakcie trwania doświadczenia. Miód odwirowywany był odrębnie dla każdej rodziny ważony.

Ocenę warunków klimatycznych i pożytkowych przeprowadzono na podstawie informacji zawartych w Biuletynie Agrometeorologicznym (1982, 1983, 1984) i Miesięcznym Przeglądzie Agrometeorologicznym (1982, 1983, 1984) w zestawieniu z danymi z punktów wagowych z terenu województwa skierniewickiego.

Najlepszą z metod produkcji propolisu wdrożono w pasiece Wojewódzkiego Ośrodka Postępu Rolniczego w Nowym Barkoczynie w rodzinach pszczelich będących mieszańcami rasy kraińskiej z rasą środkowo-europejską.

Wyniki zostały obliczone metodą analizy wariancji. Różnice między średnimi oceniono testem T-Duncana prży poziomie istotności α = 0,05.

WYNIKI

Warunki atmosferyczne. Pierwsza dekada czerwca 1982 r. była ciepła i sucha (tab. 1). W kolejnych dwóch dekadach nastąpiło ochłodzenie i wzrost opadów. Opady miały charakter przelotny i towarzyszyły im

strona 58

Tabela 1

Warunki atmosferyczne Atmospheric condition

Rok, miesiąc, dekada / Year, month, decade Temperatura / Temperature Opady / Rain falls
1982.06. I, II, III W N n n W w
07 N W w O O N
1983.06. I, II, III w n w n N N
07 W W n N O N
1984.06. I, II, III O N N n w O
07 N O N n O n

N — znaczenie niższa od normy greatly lower than standard

n — niższa od normy — lower than standard

O — norma — standard

W — znacznie wyższa od normy greatly higher than standard

w — wyższa od normy higher than standard

burze. Pierwsza dekada lipca tego roku charakteryzowała się stosunkowo chłodną pogodą i niewielkimi opadami. Następne dekady były ciepłe i słoneczne. Trzecią dekadę charakteryzowała raczej sucha pogoda. W 1983 r. pierwsza dekada czerwca była pogodna i ciepła. Przerwana została krótkotrwałym ochłodzeniem w czasie którego wystąpiły przygruntowe przymrozki. W drugiej dekadzie było chłodniej, a w trzeciej przyszła słoneczna pogoda cechująca się dużą zmiennością temperatury. Opady przez cały miesiąc były znacznie niższe od normy. Pierwsze dwie dekady lipca były upalne. W trzeciej nastąpiło ochłodzenie. Opady były znacznie niższe od normy. W ostatnim roku doświadczenia w pierwszej dekadzie czerwca panowała ciepła, słoneczna i sucha pogoda. W drugiej dekadzie czerwca nastąpiło ochłodzenie, które przeciągnęło się na I dekadę lipca. Druga i trzecia dekada lipca była ciepła i słoneczna, opady miały charakter przelotny.

Warunki pożytkowe. Teren województwa skierniewickiego charakteryzuje uboga baza pożytkowa. Najbardziej obficie występują pożytki wczesne z sadów, rzepaku i akacji. Na niektórych terenach pewnej ilości nektaru dostarczała również lipa. Po zakończeniu jej kwitnienia w pasiekach przeprowadzane było miodobranie. Teren, na którym stała pasieka, można ocenić jako reprezentatywny dla województwa skierniewickiego. Oprócz wymienionych pożytków spore areały zajmowały łąki, które dostarczały

strona 59

pożytku rozwojowego. Nasilenie pożytku w miesiącach czerwcu i lipcu w latach prowadzenia doświadczenia zmieniała się, co obrazują dane z 4 punktów wagowych znajdujących się na terenie województwa (ryc. 1). Z analizy danych dotyczących przybytków na wadze pochodzących z tych punktów wynika, iż najlepsze warunki pożytkowe w okresie prowadzenia

Ryc. 1. Przybytki i ubytki ula na wadze
Ryc. 1. Przybytki i ubytki ula na wadze Honey crop and crop reduction in the control hive

doświadczenia występowały w 1982 r. Średni przybytek brutto ula kontrolnego na wadze w miesiącach czerwcu i lipcu wynosił 16,6 kg, natomiast ubytek 3,91 kg. Przybytek w tym samym okresie roku 1983 był o 50,0% niższy, a ubytek 42,2% wyższy, natomiast w 1984 r. przybytek był o 52,2% niższy, natomiast ubytek 75,4% wyższy. Przybytki w miesiącach czerwcu i lipcu stanowiły w kolejnych latach 48,2%, 32,6% i 51,4% przybytków całorocznych.

Produkcja miodu. Ilość miodu uzyskana przez cały okres badań w porównywanych grupach w przeliczeniu na 1 rodzinę pszczelą wahała się od 4,20 kg do 9,12 kg (tab. 2). Pomiędzy ilością miodu uzyskiwaną przez rodziny pszczele porównywanych grup nie stwierdzono istotnych różnic Ilość miodu uzyskiwana w 1982 r. była istotnie wyższa niż w następnych dwóch latach doświadczenia. Było to następstwem lepszych warunków pożytkowych i nieco większej siły rodzin pszczelich. Brak istotnych różnic statystycznych w ilości pozyskanego miodu z jednej rodziny pszczelnej w różnych grupach doświadczalnych pozwala wnioskować o braku istotnego wpływu pozyskiwania propolisu na produkcję miodu. Ilość miodu

strona 60

Tabela 2

Produkcja miodu w czerwcu i lipcu (kg/ 1 rodzinę pszczelą) Honey production in Juni and Juli (kg/ 1 bee colony)

Grupa / Group Rok / Year 1982 1983 1984 x̄
I 9,12 6,40 5,40 6,97 a
II 8,14 4,30 4,20 5,55 a
III 7,12 5,30 5,10 5,84 a
IV 8,40 5,30 4,20 5,97 a
x̄ 8,20 b 5,33 a 4,73 a 6,08

uzyskiwanego przez 1 rodzinę pszczelą jest zależna nie tylko od warunków pożytkowych, ale również od siły rodzin pszczelich, kondycji pszczół i cech genetycznych. W doświadczeniu starano się, ażeby wymienione uprzednio czynniki były identyczne. Czynnikiem różnicującym warunki produkcji miodu pozostały więc zabiegi zmierzające do pozyskiwania propolisu. Gromadzenie propolisu nadmiernie nie absorbuje rodziny pszczelej, ponieważ przy jego zbiorze zatrudnionych jest w rodzinie pszczelej tylko kilkadziesiąt pszczół, a więc mniej niż 1% (Popravko 1977).

Ocena rozwoju biologicznego rodzin pszczelich w okresie pozyskiwania propolisu. Ilość czerwiu w rodzinach pszczelich porównywanych grup była w małym stopniu zróżnicowana. Najwięcej czerwiu miała grupa rodzin, w której zastosowano powałki propolisowe. Grupy I, II i III miały odpowiednio 0,6%, 4,1% i 1,7% czerwiu mniej. Różnice w ilości czerwiu okazały się nieistotne przy zastosowanej metodyce pomiarów. Istotnych różnic nie wykazano w żadnym z terminów w których przeprowadzono pomiary (tab. 3). Również pomiędzy latami doświadczeń różnice były nieistotne (tab. 4).

W 1982 r, który charakteryzował się najlepszymi warunkami pożytkowymi matka składała średnio dziennie 822 jaja, a ilość czerwiu była tylko o 3,2% wyższa niż w 1983 r. i o 1,2% wyższa niż w 1984 r. Bardziej radykalnie reagowały rodziny pszczele na wielkość pożytku w obrębie tego samego roku. Załamanie pożytku w lipcu powodowało pogorszenie czerwienia matek pszczelich. Ilość czerwiu w lipcu, w czasie III pomiaru, była istotnie niższa niż w czerwcu w czasie dwóch pierwszych pomiarów. Brak istotnych różnic pomiędzy ilością czerwiu analizowanych grup pozwala wnioskować, iż pozyskiwanie propolisu nie miało istotnego wpływu na rozwój rodzin pszczelich, co znajduje racjonalną interpretację.

Pozyskiwanie propolisu przypadało na najcieplejszy w Polsce okres, w którym rodziny pszczele były najsilniejsze. W tym okresie było naj-

strona 61

Tabela 3

Średnia powierzchnia czerwiu w różnych okresach z lat 1982—1984 (dm²) Average surface of brood (dm²) in different period from 1982—1984 years

Grupa / Group Termin pomiarów / Terms of measurment: I dekada czerwca / I decade of Juni Termin pomiarów / Terms of measurment: III dekada czerwca / III decade of Juni Termin pomiarów / Terms of measurment: III dekada lipca / III decade of Juli x̄
I 50,30 47,92 30,63 42,95
II 44,17 48,13 32,21 41,50
III 43,21 45,15 39,11 42,49
IV 47,30 44,13 38,16 43,19
x̄ 46,24 b 46,33 b 35,02 a 42,53
% 100,00 100,19 75,73

Tabela 4

Średnia powierzchnia czerwiu w dm² Average surface of brood (dm²)

Lata / Years I dekada czerwca / I decade of Juni III dekada czerwca / III decade of Juni III dekada czerwca / III decade of Juli x̄
1982 49,12 49,23 31,10 43,15 a
1983 45,12 46,14 34,14 41,80 a
1984 44,48 43,61 39,81 42,63 a
x̄ 46,24 b 46,33 b 35,02 a 42,53

więcej pszczół w rodzinach i posiadały one najwięcej czerwiu. Ochładzanie gniazda wokresie trwania doświadczenia, mogące być następstwem zastosowania powałek propolisowych lub pozyskania propolisu innymi metodami, nie powinno hamować rozwoju biologicznego rodzin pszczelich.

Zastosowana w doświadczeniu ocena stanu biologicznego rodzin pszczelich opierająca się na ilości czerwiu chociaż powszechnie stosowana, nie była dokładna. Pozwalała bowiem określić ilość czerwiu tylko w pewnym przybliżeniu. W zależności od zastosowanej metodyki istnieją zaś istotne różnice w wynikach pomiarów (Skowronek, Marcinkowski 1984). Nie stanowi ona zresztą jedynego kryterium pozwalającego ocenić stan rodziny.

Produkcja propolisu, Ilość propolisu uzyskanego z jednej rodziny pszczelej w poszczególnych grupach doświadczalnych była zróżnicowana. Naj-

strona 62

Tabela 5

Produkcja propolisu z 1 rodziny pszczelej (g) Production of propolis from 1 bee colony (g)

Metoda / Method 1982: czerwiec / Juni 1982: lipiec / Juli 1983: czerwiec / Juni 1983: lipiec / Juli 1984: czerwiec / Juni 1984: lipiec / Juli Razem / Together: czerwiec / Juni Razem / Together: lipiec / Juli x̄ 1982 — 1984: czerwiec / Juni x̄ 1982 — 1984: lipiec / Juli x̄ roczna / x̄ Yearly % Ogółem / Total
I 7,5 5,3 6,3 9,55 3,18 6,36a 8,22 19,1
II 10,5 8,9 8,4 7,6 8,0 6,6 26,9 23,1 8,97 7,70 16,67b 21,55 50,0
III 5,1 4,1 3,0 2,6 3,8 3,1 11,9 9,8 3,27 3,27 9,24a 9,36 21,7
IV 54,8 40,3 35,8 30,7 40,7 29,8 131,3 100,8 43,77 33,60 77,37c 100,00 232,1
Razem / Together 74,15 57,05 49,85 43,55 55,65 42,65 179,65 143,25 59,89 47,75 107,64 — 322,9
131,20 93,40 98,30 322,90 107,64
% 100,0 76,94 100,0 87,36 100,0 76,64 100,0 79,74 100,0 79,73 — — —
strona 63

więcej propolisu uzyskano stosując powałki propolisowe. Masa propolisu pozyskana tą metodą była ponad 10-krotnie wyższa aniżeli w grupie kontrolnej (tab. 5). Najbardziej rozpowszechniona wśród pszczelarzy metoda produkcji propolisu, polegająca na comiesięcznym zeskrobywaniu go z ramek i beleczek powałkowych, dała również parokrotnie gorsze efekty mimo stosowania do tego celu specjalnej skrobaczki. Nie uzyskano też oczekiwanych rezultatów stosując dla pozyskiwania propolisu spęczniałe beleczki. Ilość uzyskanego tą metodą propolisu niewiele różniła się od grupy kontrolnej. Analiza statystyczna porównywanych metod pozwoliła wykazać istotność różnic pomiędzy masą propolisu uzyskaną za pomocą stosowanych metod. Nie stwierdzono tylko istotnych różnic pomiędzy metodą pierwszą i trzecią.

Zastosowana powałka propolisowa różniła się od powałek stosowanych w wielu krajach zachodnich, grubości paru milimetrów posiadających trapezoidalne wycięcia, które są zakitowywane dla ograniczenia wentylacji. Powałki stosowane w doświadczeniu nie zwiększały możliwości wentylacji, a czynnikiem wyzwalającym ich propolisowanie była nierówna powierzchnia. Propolisowanie odbywało się jak gdyby na zasadzie „tynkowania”.

Rozmieszczenie propolisu na ramkach, powałkach i beleczkach nie było równomierne. Najbardziej zakitowane były wąsy ramek i stykających się z nimi beleczek. Najmniej zakitowane były beleczki i listwy ramek środkowej części gniazda. Podobne rozmieszczenie propolisu obserwowano na powałkach propolisowych.

Produkcja propolisu w lipcu była o około 20% niższa od produkcji propolisu w czerwcu (tab. 5). Wynikało to przypuszczalnie z lepszych warunków pożytkowych w tym miesiącu (ryc. 1). W podobny sposób należy tłumaczyć różnice w ilości propolisu pozyskiwanego w poszczególnych latach. Produkcja propolisu w 1983 r. była o 14% niższa, a w 1984 r. o 13,3% niższa niż w 1982 r. Różnica pomiędzy 1982 i pozostałymi latami badań okazała się istotna. Proporcje w ilości propolisu pozyskiwanego różnymi metodami pozostają w poszczególnych latach mniej więcej w takiej samej relacji.

Masa propolisu uzyskanego od jednej rodziny pszczelej uzależniona jest od siły rodzin (tab. 6). W kolejnych metodach rodziny 13-plastrowe w porównaniu z rodzinami 8-plastrowymi dostarczały 5,2; 1,3; 1,8; 2,1 razy więcej propolisu. W odniesieniu do 1 plastra relacje te wynosiły odpowiednio 3,1; 0,8; 1,1; 1,3. Rodziny silniejsze dostarczały najczęściej więcej propolisu w porównaniu z rodzinami słabszymi. Współczynniki korelacji pomiędzy siłą rodzin i ilością uzyskiwanego propolisu w metodach pierwszej, trzeciej i czwartej są istotne i wynoszą odpowiednio r = +0,614, r = +0,517, r = +0,503. Pomiędzy analizowanymi zależnościami w metodzie drugiej nie stwierdzono korelacji. Siła rodziny pszczelej miała największy wpływ na masę propolisu przy stosowaniu metody pierwszej. Ze

strona 64

Tabela 6

Produkcja propolisu z rodzin różnej siły (g) z lat 1982—1984 Production of propolis from bee colonies of different strength (g) from 1982—1984

Liczba plastrów / Number of combs Metoda — Methods: I Metoda — Methods: II Metoda — Methods: III Metoda — Methods: IV Na 1 plaster — for 1 comb: I Na 1 plaster — for 1 comb: II Na 1 plaster — for 1 comb: III Na 1 plaster — for 1 comb: IV
8 1,4 14,3 5,7 54,3 0,18 1,79 0,71 6,79
9 2,1 15,2 5,4 66,0 0,23 1,69 0,60 7,33
10 5,3 16,1 6,5 78,0 0,53 1,61 0,65 7,80
11 4,2 15,3 7,2 84,5 0,38 1,39 0,65 7,68
12 6,2 18,4 7,3 93,4 0,52 1,53 0,61 7,78
13 7,3 19,1 10,1 115,0 0,56 1,47 0,78 8,85

względu jednak na małą ilość propolisu pozyskiwanego tą metodą w porównaniu z pozostałymi zależność ta nie będzie miała w praktyce większego zastosowania.

Pozyskiwanie propolisu przy zastosowaniu powałek propolisowych zostało wdrożone w 1985 r. w 20 rodzinach pszczelich będących własnością WOPH-u Lubań w woj. gdańskim. W czerwcu uzyskano tam średnio 30,8 g propolisu z jednej rodziny, a w lipcu 30,0 g. Zróżnicowanie produkcji w analizowanych miesiącach było więc niewielkie. W czerwcu minimalna produkcja wynosiła 21 g, a maksymalna 49 g. Odpowiednie wartości dla lipca wynosiły 23 g i 36 g. Wyniki uzyskane w czasie prowadzonego wdrożenia potwierdziły w zasadzie wyniki wcześniejszego doświadczenia. Sumaryczna produkcja propolisu przy zastosowaniu powałek w czasie wdrożenia była o 27,3% niższa niż w doświadczeniu.

Organizacja pracy przy zbiorze propolisu. Pozyskiwanie propolisu z rodzin pszczelich można podzielić na dwa etapy. Pierwszy etap prac przebiega w bezpośrednim kontakcie z rodziną pszczelą. W drugim etapie prace przeprowadzane są w pomieszczeniu. W poszczególnych metodach proporcje czasu przepracowanego przy rodzinach i w pomieszczeniach są różne. Ze względu na spiętrzenie prac w sezonie i możliwość zatrudnienia do tego celu pracowników niefachowych należy dążyć do tego, ażeby jak najwięcej prac można było wykonywać w drugim etapie, a więc w pracowni. Pod tym względem najbardziej odpowiednia metoda pozyskiwania propolisu stosowana była w rodzinach kontrolnych, przy stosowaniu której prace ograniczane są wyłącznie do prac w pracowni. Z kolei w metodzie drugiej, w której pozyskiwanie propolisu odbywało się przez zeskrobywanie z ramek, 84% czasu pszczelarze pracowali przy rodzinach pszczelich. Tylko kilkanaście procent czasu pracy przeznaczali na jego wstępne oczyszczenie i pakowanie, które przeprowadzone było w pomieszczeniu. Podobnie było w metodzie czwartej. W metodzie trzeciej mniej więcej taki sam procent czasu pszczelarze przeznaczali na prace przy ulu i w pomieszczeniu.

strona 65

Tabela 7

Struktura czasu pracy przy pozyskiwaniu propolisu w % Time distribution profuction of production of propolis (%)

Metody / Methods Czas główny / Main time Czas pomocniczy / Subsidiary time Czas przygotowawczo-zakończeniowy / Preparation and ending time Czas stracony / Lost time
Metoda I — Method I
Według fotografii czasu pracy / According to work day photo method 65,1 10,1 22,3 2,5
Współczynnik zmienności V / Variation coeficient 30,1 25,3 41,8 60,1
Według pomiarów migawkowych / According to multimoment method 72,1 7,1 15,3 5,5
Metoda II — Method II
Według fotografii czasu pracy / According to work day photo method 76,3 8,5 10,1 5,1
Współczynnik zmienności V / Variation coeficient 25,3 50,1 33,1 53,3
Według pomiarów migawkowych / According to multimoment method 75,1 4,2 10,3 10,4
Metoda III — Method III
Według fotografii czasu pracy / According to work day photo method 50,1 23,1 12,1 14,7
Współczynnik zmienności V / Variation coeficient 50,8 31,7 48,3 60,2
Według pomiarów migawkowych / According to multimoment method 64,3 19,3 6,1 10,3
strona 66

c.d. tabl. 7

Metody / Methods Czas główny / Main time Czas pomocniczy / Subsidiary time Czas przygotowawczo-zakończeniowy / Preparation and ending time Czas rtracony / Lost time
Metoda IV — Method IV
Według fotografii czasu pracy / According to work day photo method 68,3 18,0 11,0 2,7
Współczynnik zmienności V / Variation coeficient 30,5 38,7 30,8 40,1
Według pomiarów migawkowych / According to multimoment method 63,3 21,0 12,0 3,7

Analiza wykorzystania czasu pracy zarówno na podstawie fotografii czasu pracy jak i pomiarów migawkowych sugeruje, iż w pozyskiwaniu propolisu czas główny stanowił ponad 50% czasu całkowitego (tab 7). Pomiary migawkowe wskazują z zasady na większy udział tego czasu. Tylko w czwartej metodzie relacje były odwrotne. Współczynnik zmienności utrzymuje się na poziomie 30%. W przypadku wykorzystania do produkcji propolisu moczonych beleczek współczynnik zmienności osiągnął poziom 50%, ze względu na mały stopień unifikacji czynności.

Czas pomocniczy stanowił od 10,1% do 23,1% czasu całkowitego, czas przygotowawczo-zakończeniowy od 11% do 22,3%, a stracony od 2,5 do 14,7%. Powyższą strukturę czasu pracy należy traktować w pewnym stopniu umownie. Dość trudno jest bowiem jednoznacznie zakwalifikować poszczególne czynności do określonego rodzaju czasu. Na ich strukturę może mieć wpływ sama metodyka pomiarów. Tak na przykład przy drugiej metodzie pozyskiwania propolisu, struktura czasu pomocniczego różni się ponad dwukrotnie w zależności od metody pomiaru. Podobnie jest z czasem straconym, który ponadto charakteryzuje się dużym współczynnikiem zmienności.

Na podstawie pomiarów migawkowych szczegółowo przeanalizowano strukturę czynności przy pozyskiwaniu propolisu z powałek propolisowych, jako metody najbardziej wydajnej, a przez to perspektywicznej (tab. 8). Struktura ta była odmienna dla każdego z pszczelarzy zatrudnionych równocześnie przy pozyskiwaniu propolisu. Każdy bowiem był wyspecjali

strona 67

Tabela 8

Struktura czasu pracy pozyskiwania propolisu z powałek (metoda IV) na podstawie pomiarów migawkowych (%) Time distribution of propolis production from propolis screen according multimoment method (%)

Rodzaj czynności / Kind of work I pszczelarz / I beekeeper II pszczelarz / II beekeeper x̄
Przygotowanie podkurzacza / Preaparing of smoker 3,0 8,2 5,6
Odymianie rodziny pszczelej / Smoking of bee colony 37,0 1,5 19,3
Otwarcie ula / Opening of hive 3,8 3,0 3,4
Zdjęcie poduszki / Taking out of pillow 0,8 0,8 0,8
Wyjęcie beleczek / Taking out of bar — 10,4 5,2
Zabranie powałki / Taking off of screen for propolis 6,0 6,8 6,4
Założenie drugiej powałki / Taking on second screen for propolis 8,2 6,0 7,1
Założenie poduszki / Taking on of pillow 0,8 0,8 0,8
Zamknięcie ula / Closing of hive 3,0 6,0 4,5
Poprawienie podkurzacza / Improvement of smoker 1,5 1,5 1,5
Założenie beleczek / Taking on of bar — 22,6 11,3
Założenie i zdjęcie kapelusza / Taking in aud taking off the hat 0,8 0,8 0,8
Przejścia / Walk 21,8 17,3 19,5
Przerwy w pracy / Breaks 2,2 5,2 3,7
Przenoszenie powałek / Bring of screen for propolis 11,1 — 5,6
Wykruszanie propolisu / Crushing of propolis — 9,1 4,5
Razem / Together 100,0 100,0 100,0
strona 68

zowany w wykonywaniu innych czynności. Pierwszy najwięcej czasu przeznaczał na odymianie rodziny pszczelej oraz przejścia pomiędzy ulami, powiązane z czynnościami donoszenia nowych powałek do ula oraz zabierania zapropolisowanych i gromadzenia w jednym miejscu. Duży udział czasu przeznaczony na przejścia u pracujących przy pozyskiwaniu propolisu spowodowany był również relatywnie krótkim trwaniem całego procesu. Drugi pszczelarz 1/3 czasu trwania całej operacji przeznaczył na wyjmowanie beleczek, co było niezbędne przed założeniem powałki propolisowej oraz ponowne ich założenie po zabraniu powałek. Pracy tej można by uniknąć stosując powałki w miejsce beleczek, co często praktykowane jest w ulach posiadających hoffmanowski system ramek. Bardzo mało czasu zużyto natomiast na samo wykruszanie propolisu.

Tabela 9

Nakłady pracy na uzyskaną produkcję propolisu (rbmin) Expenditure of work for production of propolis (man—min)

Metoda / Methods 1982 1983 1984 Σ x̄ rocznie / x̄ yearly
I 2,41 1,93 2,02 6,36 2,12
II 22,85 22,13 22,22 67,20 22,40
III 20,55 20,25 20,22 61,02 20,34
IV 22,65 22,85 19,03 64,53 21,51
Σ 68,46 67,16 63,49 199,11
x 17,12 16,79 15,87 49,78 16,59

Nakłady pracy w poszczególnych metodach były zróżnicowane (tab. 9). Najbardziej pracochłonną metodą pozyskiwania propolisu w odniesieniu do 1 rodziny pszczelej okazała się metoda druga. Propolis był w niej zeskrobywany z ramek i beleczek nad rozebraną rodziną. Była to metoda ponad 10-krotnie bardziej pracochłonna niż najmniej pracochłonna metoda pierwsza traktowana jako kontrolna, ponieważ dodatkowe prace w niej polegały tylko na zeskrobywaniu składowanych w magazynie ramek i beleczek, a niewymagały dodatkowo otwierania gniazda rodzin i jego rozbierania, do czego było potrzebnych dwóch pracowników. Pracochłonność pozyskiwania propolisu w odniesieniu do 1 rodziny pszczelej w pozostałych grupach doświadczalnych była zbliżona do grupy kontrolnej. W porównaniu ze skrobaniem propolisu z ramek i beleczek nad gniazdem rodziny pszczelej jego pozyskiwanie poprzez moczenie beleczek oraz stosowanie powałek propolisowych było odpowiednio o 10,1% i o 4,1% mniej pracochłonne.

strona 69

Podstawowe znaczenie w ocenie pracochłonności ma jednak nie poziom nakładów ponoszonych na produkcję propolisu z 1 rodziny pszczelej, lecz na pozyskanie 1 kg produktu. W takim zestawieniu najmniej pracochłonną była metoda pozyskiwania propolisu za pomocą powałek propolisowych (tab. 10). Okazała się ona nawet o 16,5% mniej pracochłonna od uważanej

Tabela 1

Pracochłonność pozyskiwania 1 kg propolisu Labour consumption for production of propolis (1 kg)

Metoda / Methods rbg (man — hour) %
I 5,56 a 100,0
II 22,40 b 402,9
III 46,82 c 842,1
IV 4,62 a 83,5

za najbardziej ekstensywną metodę zastosowaną w grupie kontrolnej. Metoda druga była czterokrotnie bardziej pracochłonna. Metoda trzecia aż ośmiokrotnie bardziej pracochłonna. Różnice okazały się statystycznie istotne. Po zestawieniu pracochłonności z wydajnością propolisu z 1 rodziny pszczelej można stwierdzić, iż zastosowanie powałek propolisowych jest kilkakrotnie bardziej efektywną metodą pozyskiwania propolisu w porównaniu z pozostałymi.

Zanieczyszczenia propolisu. Podstawowym kryterium pozwalającym zakwalifikować ten produkt do określonej klasy w skupie jest procent zanieczyszczeń, jaki w nim się znajduje. Propolis pozyskany z powałek miał istotnie mniej zanieczyszczeń niż propolis pozyskany z rodziny grupy kontrolnej (tab. 11). Zawartość zanieczyszczeń w propolisie z powałek była

Tabela 11

Zanieczyszczenie propolisu Pollution of propolis

Metoda — miesiąc / Methods — month Zanieczyszczenia / Pollution: Wosk / Wax Zanieczyszczenia / Pollution: Inne / Others Σ
I 28,6 10,8 39,4 b
IV — czerwiec / IV — Juni 21,5 8,2 29,7 a
IV — lipiec / IV — Juli 23,8 4,3 28,1 a
strona 70

niższa od 30% i dlatego kwalifikował się on do I klasy skupu. Propolis rodzin kontrolnych ze względu na wyższy od podanego procent zanieczyszczeń, ale niższy od 50 kwalifikował się zaś do II klasy. Pod względem tego kryterium stwierdzono też różnice pomiędzy propolisem z miesiąca czerwca i lipca. Propolis z miesiąca lipca w większym stopniu zanieczyszczony był woskiem, a w mniejszym stopniu zanieczyszczeniami mechanicznymi. Różnice były nieistotne i trudne do interpretacji.

Próba określenia jednostkowych kosztów produkcji propolisu. Jeszcze 20 lat temu pszczelarze nie zabiegali zbytnio o zwiększenie produkcji propolisu ze swoich pasiek, ponieważ trudno było go sprzedać. Niezależnie od tego był on wytwarzany w każdej pasiece metodą podobną jak w grupie kontrolnej doświadczenia. Przy braku obrotu tym produktem nie było ceny na niego. Wobec tego mógł on być traktowany jako produkt uboczny. W okresie kiedy rozpoczęto zorganizowany skup propolisu pszczelarze zaczęli modernizować metody jego pozyskiwania dążąc do zwiększenia produkcji. Od tego czasu należałoby zmienić klasyfikację tego produktu i traktować go nie jako produkt uboczny, lecz na zasadach równorzędnych jak miód i wosk. Problemem staje się wówczas ustalenie ceny, która byłaby adekwatna do ponoszonych kosztów produkcji. Masa propolisu uzyskana najbardziej efektywną metodą, czyli z powałek, w porównaniu z masą miodu uzyskaną w doświadczeniu była 150-krotnie mniejsza. Natomiast relacja wartości wyprodukowanego miodu do wartości propolisu z jednej rodziny pszczelej była niższa w cenach z dnia 1986.12.31 i wynosiła 7,5 : 1. Została

Tabela 12

Mierniki produkcji propolisu na dzień 1986.12.31 Indexes of propolis production for date 1986.12.31

Wyszczególnienie / Specification Miód / Honey Propolis / Propolis Miód : Propolis / Honey : Propolis
Produkcja (kg/ 1 rodzinę pszczelą) / Production (kg/ 1 bee colony) 12 0,08 150 : 1
Wartość produkcji (zł/ 1 rodzinę pszczelą) / Value of production (zł/ 1 bee colony) 6000 800 7,5 : 1
Nakłady pracy (rbg/ 1 kg) / Expenditure of work (man hour/ 1 kg) 0,21 4,6 1 : 22
Cena (zł/kg) / Price (zł/ 1 kg) 500 10000 1 : 20
strona 71

ona ukształtowana zarówno ilością uzyskanych produktów, jak również ich ceną. Relacja cen w różnych okresach czasu może ulegać zmianie między innymi ze względu na wielkość podaży i popytu. Czynnikiem kształtującym ją winny być również koszty produkcji.

Obliczenie kosztów jednostkowych konkretnych produktów wytwarzanych w pasiece nie jest łatwe. Zarówno przy traktowaniu produkcji jako sprzężonej, jak i przy zastosowaniu metody organicznej liczenia kosztów należy przyjąć przeliczniki, które pozwoliłyby rozdzielić koszty poniesione na poszczególne rodzaje produktów. Większość z nich przelicza się na jednostki miodowe. Brak jest jednak tej możliwości w odniesieniu do tych produktów, które od niedawna stały się przedmiotem obrotu, a więc również w odniesieniu do propolisu.

Ze względu na znaczny udział nakładów pracy w strukturze kosztów produkcji pasiecznej, dobrze byłoby określić proporcje nakładów pracy ponoszonych na produkcję miodu i produkcję propolisu. Znaczna część tych nakładów jest jednak wspólna. Dają się zaś wyodrębnić nakłady pracy na odbieranie z rodzin 2pszczelich tych produktów, a więc na miodobranie i zbieranie propolisu. Relacja nakładów pracy w tym rozumieniu poniesionych na pozyskiwanie miodu i propolisu wynosi 1 : 22 i jest zbliżona do relacji cen. Można zatem przyjąć w przeliczeniu propolisu na miód taką właśnie relację za właściwą.

Koszty ponoszone na produkcję propolisu można również w pewnym stopniu traktować jako koszty krańcowe, a więc wydatkowane dodatkowo, co pozwala na ocenę efektywności stosowanej metody. Składają się one z dwóch składników: kosztu powałek propolisowych oraz nakładów pracy. Koszt dwóch powałek propolisowych potrzebnych do zbioru propolisu z okresu dwóch miesięcy wynosił w cenach 1986.12.31 — 96,50 zł, a nakłady pracy 21,51 rbmin, co przy przyjęciu wynagrodzenia 150 zł za 1 rbg daje wartość 53,78 zł. Zatem koszty ponoszone na uzyskanie 77,37 g propolisu wartości 773,70 zł wynoszą 150,28 zł. Efekty są zatem 5,15 razy wyższe od ponoszonych kosztów.

PODSUMOWANIE I WNIOSKI

Z zastosowanych czterech metod pozyskiwania propolisu najlepsze efekty uzyskano stosując powałki z siatki polietylenowej o wymiarach oczek 6×6 mm, grubości 1 mm. Powałkę tę umieszczono na gnieździe rodziny po wyjęciu beleczek i przykrywano folią. Propolis zgromadzony w powałkach w czerwcu i lipcu wykruszano w niskich temperaturach. Z jednej rodziny uzyskano średnio w okresie tych dwóch miesięcy 77,37 g propolisu, a więc kilkakrotnie więcej niż w pozostałych metodach. Stosowanie powałek do zbioru propolisu nie obniżało dynamiki rozwoju rodziny pszczelej ani produkcji miodu. Ilość uzyskanego w ten sposób propolisu zależała od siły

strona 72

rodziny pszczelej. Nakłady pracy potrzebne na uzyskanie 1 kg wynosiły 4,64 rbg nie wliczając w to ogólnych nakładów prowadzenia rodzin. Nakłady te są 22-krotnie wyższe niż na przeprowadzenie miodobrania. Podobna jest relacja cen. Można więc z pewnym przybliżeniem przyjąć, iż 1 kg propolisu odpowiada 20 jednostkom miodowym.

LITERATURA

Biuletyn Agrometeorologiczny (1982, 1983, 1984).

Curyło J. (1968) — Propolis — jego właściwości i zastosowanie. Pszczelarstwo (10): 6

Heyes B. (1977) — Propolis and the balm of gilead. Am. Bee J. 117 (3) 148—149.

Konopacka Z. — Pozyskiwanie propolisu. Konferencja Naukowo-Techniczna Kraków 1982.IV.28—29.

Konopacka Z., Muszyńska J., Rybak H. (1984) — Pozyskiwanie propolisu. PWRiL.

Manteuffel R. (1971) — Ekonomika i organizacja pracy wykonawczej w rolnictwie. PWRiL.

Miesięczny Przegląd Agrometerologiczny (1982, 1983, 1984).

Muszyńska J., Konopacka Z., Rybak H. (1983) — Badania nad propolisem: I Próba określenia warunków sprzyjających pozyskiwaniu propolisu. Pszczeln. Zesz. Nauk. 27: 59—69.

Popravko S. A. (1977) — Chimiko taksonomečeskoje izučenije propolisa. Kołos 57 (2) 27—29.

Sadovnikov A.A. (1983) — Technologia polučenija propolisa. Moskva. Possel’ chozizdat.

Skowronek W., Marcinkowski J. — Przydatność różnych metod pomiaru powierzchni czerwiu do oceny zdolności rozwojowej rodzin pszczelich. Pszczeln. Zesz. Nauk. (28): 2—14.

Starostenko E. (1968) — Propolisovane gnezd pcelami raznych ras. Pcelovodstvo 46 (7): 30.

Woźnica J. (1982) — Sposoby intensyfikacji produkcji kitu w pasiece. Konferencja Naukowo-Techniczna. Kraków 1982.IV.28—29.

ЕФФЕКТИВНОСТЬ ПРОИЗВОДСТВА ПРОПОЛИСА РАЗНЫМИ МЕТОДАМИ

А. Пидек

Резюме

В опыте сравнивано 4 методы производзтва прополиса:

  1. Рамки и планки были скроблены во время сезона специальным долотом над пчелиной семьей.
  1. Забраные на зиму пчелиной семьи рамки и планки были скоблены в лаборатории.
strona 73
  1. Планки были мочены в воде в сечении одних суток и помещены между рамками. После месяца были собраны и скроблены в лаборатории.
  1. После забрания планок, пчелины гнездо было покрыто сеткой из пластика о размерах ячей 6×6 мм толшины 1 мм. На сетке находилась фольга из пластика. По окончании месяца сетку и фольгу убиралось и помещалось в температупе —4°C, а после того скатывали для крошения.

Затраты труда на получение прополиса с одной пчелиной семьи в очередных методах были соответственно 2,1; 22,4; 20,3; и 21,5 минут. В это время получено 6,4; 16,7; 7,2 и 77,4 грама прополиса. Затраты труда для производзтва 1 кг прополиса в соответствующих методах были 5,6; 22,4; 46,8 и 4,6 часов. Установлено что эквивалентом для 1 кг прополиса есть 20 медовых единиц.

THE EFFECTIVENESS OF PROPOLIS PRODUCTION BY DIFFERENT METHODS

Andrzej Pidek

Summary

The four methods of propolis production was taken into consideration in this study.

  1. Using a special tool for frames and top bars scraping over the hives.
  1. Scraping frames and top bars after storing in laboratory (during the winter time).
  1. Soaking top bars in water and puting them beetween the frames after one month time taking them out and scraping in the laboratory.
  1. Removing the top bars from the hives and covering the nest with plastic screen with measurements 6×6×1 mm of each screen’s hole. Storing in laboratory and obtaining propolis by rolling and crushing the screen in temperature — 4°C. The labour inpust was 2.1 minutes 22.4, 20.3 and 21.5 for first, second, third and fourth method respectively. The amount of produced propolis was 6.4 g, 16.7 g, 7.2 g, and 77.4 g from investigated method respectively. The labour consumption for 1 kg of propolis produced by mentioned methods was 5.6, 22.4, 46.8, and 4.6 man hours respectively. It has been proved before that 1 kg of propolis equals 20 kg of honey.

Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 57: „prży” → przy
  • s. 58, tab. 1: „znaczenie niższa” → znacznie niższa
  • s. 59: „pszczelnej” → pszczelej
  • s. 61, tab. 3, 3×: „measurment” → measurement
  • s. 61, tab. 4: „III dekada czerwca / III decade of Juli” → III dekada lipca / III decade of Juli
  • s. 61: „wokresie” → w okresie
  • s. 62, tab. 5, grupa III, x̄ 1982—1984, czerwiec: „3,27″ → 3,97
  • s. 62, tab. 5, grupa III, x̄ roczna: „9,24a” → 7,24a
  • s. 64: „WOPH-u” → WOPR-u
  • s. 65–66, tab. 7, 4×: „coeficient” → coefficient
  • s. 66, tab. 7: „rtracony” → stracony
  • s. 67, tab. 8: „Preaparing” → Preparing
  • s. 67, tab. 8: „aud taking” → and taking
  • s. 68: „niewymagały” → nie wymagały
  • s. 69: „Tabela 1″ → Tabela 10
  • s. 71: „2pszczelich” → pszczelich
  • s. 72, piśmiennictwo: „Agrometerologiczny” → Agrometeorologiczny
  • s. 72, piśmiennictwo: „Possel’ chozizdat” → Rossel’chozizdat
  • s. 72, streszczenie: „ЕФФЕКТИВНОСТЬ” → ЭФФЕКТИВНОСТЬ
  • s. 72–73, streszczenie, 2×: „производзтва” → производства
  • s. 72–73, streszczenie, 2×: „скроблены” → скоблены
  • s. 72, streszczenie: „Забраные” → Забранные
  • s. 73, streszczenie: „в сечении” → в течение
  • s. 73, streszczenie: „пчелины гнездо” → пчелиное гнездо
  • s. 73, streszczenie: „толшины” → толщины
  • s. 73, streszczenie: „температупе” → температуре
  • s. 73, streszczenie: „грама” → грамма
  • s. 73, streszczenie: „puting” → putting
  • s. 73, streszczenie: „beetween” → between
  • s. 73, streszczenie: „inpust” → input

Podobne wpisy