ROŚLINY POKARMOWE MAKATEK I NIEKTÓRYCH INNYCH PSZCZÓŁ MIESIARKOWATYCH (HYMENOPTERA, MEGACHILIDAE)
tekst: Andrzej Ruszkowski, Mieczysław Biliński
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXX, 1986 — Andrzej Ruszkowski, Mieczysław Biliński
strona 89PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE ROK XXX 1986
Andrzej Ruszkowski, Mieczysław Biliński
Oddział Pszczelnictwa ISK
WSTĘP I METODYKA
Po ustaleniu listy roślin pokarmowych miesiarek i murarek oraz ich potencjalnego znaczenia gospodarczego (Ruszkowski i in. 1980, Ruszkowski, Biliński 1986) podjęliśmy obecnie podobne opracowanie, obejmujące inne pszczoły miesiarkowate: makatki, wałczatki, nożycówki, tynkarki, kamieniarki i smółkę komonicówkę.
Opracowanie oparto na własnych okazach złowionych w latach 1961—1982 i oznaczonych głównie przez A. Ruszkowskiego (tylko w wypadku makatki zbójnicy również i na obserwacjach), uzupełnionych danymi z literatury.
Metodykę stosowano taką samą jak przy murarkach (Ruszkowski, Biliński 1986), za wiernie oblatywane przyjmując gatunki roślin podane przez co najmniej trzech autorów lub co najmniej z trzech miejscowości. W nagłówkach tabel podane są symbole gatunków pszczół (punkt a.), a liczby w rubrykach oznaczają tereny, lata i autorów obserwacji (punkt b.).
a) Nazwy omawianych pszczół i symbole gatunków użyte w tabelach (Names of described bees and used in the tables symbols of bee species):
Ma — Anthidium manicatum L. — makatka zbójnica;
Fl — A. florentinum F. — m. żółtolica;
Pu — A. punctatum Latr. — m. jasnoplamka;
Di — A. diadema Latr. (A. ornata Lep.) — m. chabrówka;
An — A. anguliventre F. Mor.;
Ci — A. cingulatum Latr. (A. dissectum Ev., A. oraniense Lep.) — m. białobrzucha;
Mo — A. montanum F. Mor. — m. górska;
Va — A. variegatum F. — m. cęgozębna;
Un — A. unicum F. Mor.;
Se — A. septemspinosum Lep. — m. siedmiozębna;
Ni — A. nigricolle F. Mor. — m. tępozębna;
St — Anthidiellum strigatum Latr. — m. komonicówka;
strona 90Cr — Anthidiellum crassaepunctum Pop.;
Lt — Paranthidiellum lituratum Pz. (P. reptans Ev., P. nanum Mocs.) — m. czarnogrzbieta;
Cb — Paranthidiellum cribratum F. Mor.;
It — Paraanthidium interruptum F. — m. południówka;
La — Icteranthidium laterale Latr. — m. jednozębna;
Fe — I. fedtschenkoi F. Mor.;
Lm — I. limbiferum F. Mor.;
Ic — Icteranthidium sp.;
Is — Dianthidium insulare persicolum Mavrom.;
Ob — Proanthidium oblongatum Latr. — m. tarczkozębna;
Pe — Mesanthidium pentagonum (Guss.);
Ht — Heriades truncorum L. — wałczatka dwuguzka;
Hc — H. crenulatus Nyl. — w. wieloguzka;
Cf — Chelostoma florisomne L. (Heriades florisomnis L., Eriades campanularum K.) — nożycówka pospolita (J. Ruszkowski 1957);
Ca — Ch. maxillosum L. (E. maxillosus L., Ch. parumcrinitum Alfk., H. florisomnis auct. non L.) — n. jaskrowa;
Cu — Ch. fuliginosum Pz. (Ch nigricorne Nyl.) — n. dzwonkowa;
Cd — Ch. distinctum Stoeckh. — n. szarobrzucha;
Cg — Ch. grande Nyl. (E. grandis Nyl.) — n. alpejska;
Co — Ch. foveolatum F. Mor. (E. foveolatus F. Mor.) — n. południowa;
Tb — Trachusa byssina Pz. (T. serratulae Pz.) — smółka komonicówka;
Cm — Chalicodoma muraria F. (Ch. parietina Fourcr.) — tynkarka murówka (Górska i Lindenfeld 1948: Fabre 1948);
Cp — Chalicodoma pyrenaica lep. — t. dachówka (Górska i Lindelfeld 1948);
Cr — Chalicodoma rufescens Pér. — t. krzakówka (Górska i Lindenfeld 1948);
Lo — Lithurge cornutus F. (L. chrysurus Fonsc.) — kamieniarka kuprówka;
Lu — L. fuscipennis Lep. — k. ostówka;
Li — L. tibialis F. Mor. — k. tadżycka;
Lx — L. maximus Rad. — k. chabrówka.
Nazwy polskie, przy których brak nazwiska autora, opracował A. Ruszkowski.
b) Teren badań, lata i autorzy (Investigated regions, years and authors):
Lubelszczyzna (Polska — Poland):
- Puławy, woj. Lublin 1961—1968 — leg. A. Ruszkowski, M. Zadura, M. Biliński;
- Puławy, woj. Lublin 1971—1980 — leg. A. Ruszkowski, M. Biliński. K. Kaczmarska, K. Kuna, B. Jabłoński, J. Gosek;
- Bochotnica, woj. Lublin 1974 — leg. A. Ruszkowski, B. Jabłoński, J. Gosek;
- Żyrzyn, woj. Lublin 1974 — leg. J. Gosek;
- Szczekarków, woj. Lublin 1978 — leg. M. Biliński;
- Surhów, woj. Chełm 1964 — leg. B. Opoka;
- Chełm, woj. Chełm (Anasiewicz 1973);
- Łabunie, woj. Zamość (Anasiewicz 1973).
Mazowsze — Mazovia (Polska — Poland):
- Skierniewice 1960 — leg. Z. Konopacka;
- Warszawa 1964 — obs. A. Ruszkowski;
- Puszcza Kampinoska (Banaszak i Plewka 1981).
Karpaty — Carpathians (Polska — Poland):
- Babia Góra (Dylewska 1966);
- Zakopane, woj. Nowy Sącz (Dylewska, Zabłocki 1972).
Śląsk — Silesia (Polska — Poland):
- Śląsk (Dittrich 1903);
- Sudety (Hedicke 1922);
- Ząbkowice Śląskie, woj. Wałbrzych (Noskiewicz 1948);
16a. Ząbkowice Śląskie, woj. Wałbrzych (Strojny 1963, 1975);
- Kamienica, woj. Zielona Góra 1973 — Leg. M. Biliński.
Wielkopolska (Polska — Poland):
- woj.: Bydgoszcz, Piła (Torka 1912, 1932);
- Dębina, woj. Piła (Banaszak 1977);
- woj.: Poznań, Leszno (Banaszek 1973a, 1976, 1983, 1985);
- Dobiegniew, woj. Gorzów 1975 — leg. M. Biliński.
Zach. Pomorze — Western Pomerania (Polska — Poland):
- woj.: Szczecin, Koszalin, Słupsk (Blüthgen 1919);
- Wyspa Wolin, woj. Szczecin (Banaszak 1973b);
- Chojna, woj. Szczecin 1974 — leg. M. Biliński;
- Zadry i Barcino, woj. Koszalin 1974 — leg. M. Biliński.
Wsch. Pomorze — Eastern Pomerania (Polska — Poland):
- Pomorze Wsch. (Alfken 1909b, 1912b);
- Hel, woj. Gdańsk (Brieschke 1888);
- woj. Gdańsk (Banaszak 1982);
- Toruń, woj. Toruń (Pawlikowski 1978);
- Otłoczyn, woj. Toruń (Banaszak 1980);
30a. Wypcz, woj. Toruń (Ziółkowski 1979).
Mazury — Masuria (Polska — Poland):
- woj. Olsztyn (Alfken 1909a, 1912a);
- woj. Olsztyn (Sowa 1973).
Czechosłowacja — Czechoslovakia:
- Czechosłowacja (Bouček, Šustera 1957);
- Słowacja — Slovakia (Belakova 1970, 1971, 1977);
- Morawy — Moravia (Ptaček, Hoffmann 1973).
Niemcy lub także i Europa Środ. — Germany or also Middle Europe:
- głównie południowe Niemcy (Müller 1873);
- głównie Niemcy (Friese 1923, 1926),
- „ „ (Hedicke 1930);
- „ „ (Schmiedeknecht 1930);
- południowe Niemcy (Schelhorn 1946).
- Bremen (Alfken 1912c);
Węgry — Hungary:
- Węgry (Benedek 1969, 1970);
- Gödöllö 1981—1982 — leg. M. Biliński;
- Hortobagy + Tura 1982 — leg. M. Biliński;
- Visegrad 1981 — leg. M. Biliński.
Szwajcaria — Switzerland:
- Wallis (Blüthgen: Schmiedeknecht 1930).
Europejska część ZSRR — European part of Soviet Union:
- (Popow 1948);
- (Ponomariewa 1978);
- Mierzeja Kurońska (Baer 1903);
- „ „ (Moeschler 1938);
- Wileńszczyzna — Lithuania (Adolph 1934);
- Lwowskie — Western Ukraine (Noskiewicz 1922);
- Podole — Podolia (Kuntze, Noskiewicz 1938);
- Ukraina — Ukraine (Bramson 1879);
- „ „ (Osyczniuk 1960).
Azjatycka część ZSRR — Asiatic part of Soviet Union:
- Kazachstan (Popow 1954);
- północny Kazachstan 1977 — leg. M. Biliński;
- Uzbekistan (Popow 1967);
- Tadżykistan (Popow 1967).
WYNIKI
Zebrane materiały dotyczą 22 gatunków makatek (z rodzajów: Anthidium, Anthidiellum, Paranthidiellum, Paraanthidium, Icteranthidium, Dianthidium, Proanthidium i Mesanthidium), 2 gatunków wałczatek (Heriades), 6 gatunków nożycówek (Chelostoma), 3 gatunków tynkarek (Chalicodoma), 4 gatunków kamieniarek (Lithurge) oraz smółki komonicówki (Trachusa byssina).
Najpospolitsza z omawianych gatunków makatka zbójnica (Anthidium manicatum) odwiedzała 54 gatunki roślin z 10 rodzin, głównie jednak rośliny wargowe. Najchętniej oblatywała mierznicę, serdecznik i czyściec prosty, ale wiernie również: czyściec leśny i kosmaty, szałwię lekarską i łąkową, lawendę, bukwicę, czyścicę, żeleźniak, chabry, naparstnicę, lnicę, wilżynę, a także lucernę mieszańcową i komonicę rożkową (tab. 1 — Ma). Gatunek ten może więc odgrywać pewną rolę w zapylaniu lucerny i komonicy, jak również wielu roślin lekarskich i ozdobnych. Rolę tę zmniejsza jednak fakt, że samce tej makatki atakują, spędzając z kwiatów i często kalecząc, inne owady zapylające, nawet duże samice trzmieli. Przyczyna tego zjawiska nie została dotychczas dostatecznie wyjaśniona.
Podobna do niej makatka żółtolica (A. florentinum), występująca w południowej Europie po Węgry, południową Słowację i Drezno, a także na Ukrainie i w Kazachstanie — oblatywała 54 gatunki roślin z 19 rodzin, ale głównie z motylkowych, wargowych i złożonych. Najchętniej oblatywała lucernę siewną i mieszańcową, ale raczej wiernie także nostrzyk, komonicę, słonecznik, melon oraz 17 innych roślin dziko rosnących, ozdobnych lub u nas nieuprawianych (tab. 1 — F1). Jej rola gospodarcza
strona 93jest pewnie podobna jak poprzedniego gatunku, ale ograniczona do bardziej ciepłych okolic.
Makatka jasnoplamka (A. punctatum) obserwowana była na 8 gatunkach roślin z 3 rodzin, ale głównie na komonicy, a dość często także i na koniczynie białej (tab. 1 — Pu). Może więc brać pewien udział w zapylaniu tych roślin.
Makatka chabrówka (A. diadema), o podobnym rozmieszczeniu geograficznym jak makatka żółtolica, stwierdzona była na kwiatach 14 gatunków roślin z 7 rodzin, głównie z rodziny złożonych. Najliczniej odwiedzała ona chabry, licznie także hyzop (tab. 1 — Di). Również środkowoazjatycką makatkę A. anguliventre obserwowano na 6 gatunkach roślin z 3 rodzin, ale głównie na chabrach (tab. 1 — An).
Makatka komonicówka (Anthidiellum strigatum) oblatywała 31 gatunków roślin z 13 rodzin, ale głównie z motylkowych, a najchętniej komonicę, wiernie zaś także koniczynę czerwoną, białą, polną oraz maliny (tab. 2 — St). W zapylaniu tych roślin może więc odgrywać pewną rolę.
Makatka tarczkozębna (Proanthidium oblongatum) obserwowana była prawie wyłącznie na komonicy rożkowej (tab. 2 — Ob), niewątpliwie więc może się przyczyniać do jej zapylenia.
Makatka czarnogrzbieta (Paranthidiellum lituratum) obserwowana była tylko na 7 gatunkach roślin (głównie motylkowych i złożonych), m.in. na komonicy i poziomkach (tab. 2 — Lt). Spokrewniona z nią azjatycka P. cribratum oblatywała 22 gatunki z 10 rodzin, głównie ze złożonych (tab. 2 — Cb).
Makatki z rodzaju Icteranthidium są gatunkami południowymi. Azjatycka I. limbiferum obserwowana była na 34 gatunkach roślin z 16 rodzin (głównie ze złożonych i motylkowych). Oblatywała ona m.in. lucernę, nostrzyk, słonecznik i melon (tab. 2 — Lm). W Polsce rodzaj ten prawdopodobnie nie występuje (tab. 2 — Lm, Fe, Ic).
Inna azjatycka makatka — Mesanthidium pentagonum wydaje się być związana prawie wyłącznie z chabrami (tab. 2 — Pe).
O pozostałych gatunkach makatek zebrano zbyt mało danych, aby można było określić ich potrzeby pokarmowe i znaczenie gospodarcze (tab. 1 — Ci, Mo, Va, Un, Se, Ni; tab. 2 — Cr, It, Fe, Is).
Oba krajowe gatunki wałczatek oblatują prawie wyłącznie rośliny złożone. Wałczatka dwuguzka (Heriades truncorum) obserwowana była na 55 gatunkach roślin z 13 rodzin — m.in. na lucernie, nostrzyku, marchwi i malinach, ale wiernie oblatywała jedynie: krwawnik, chaber, złocień, podróżnik, pępawę, jastrzębiec, starzec, brodawnik, wrotycz, a najchętniej rumian, zwłaszcza żółty (tab. 3 — Ht). Bardziej lokalnie występująca wałczatka wieloguzka (H. crenulatus) obserwowana była na 7 gatunkach roślin z 3 rodzin (w tym i na lucernie), ale najliczniej na chabrze, zwłaszcza nadreńskim (tab. 3 — Hc). Oba gatunki wałczatek chętnie zasiedlają megachilniki i prawdopodobnie można by wykorzystać
strona 94Tabela 1 Rośliny pokarmowe makatek z rodzaju Anthidium Latr.¹ Food plants of Anthidium species
| Rodzina i gatunek rośliny / Plant family and plant species | Gatunek makatki — Anthidium species¹: Ma | Gatunek makatki — Anthidium species¹: Pu | Gatunek makatki — Anthidium species¹: Fl | Gatunek makatki — Anthidium species¹: Di | Gatunek makatki — Anthidium species¹: An | Inne / Others |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Compositae: Arctium | 50 | — | — | — | — | — |
| A. lappa L. | 50 | — | — | — | — | — |
| Acroptilon picris Pall. | — | — | 57 | 57 | — | — |
| Ageratum mexicanum Sims. | — | — | 58 | — | — | — |
| Centaurea | — | — | 58 | 57m | 57 | |
| C. balsamita Lam. | — | — | 57 | 57m | 57m | — |
| C. iberica Trev. | — | — | 58 | 58 | — | — |
| C. rhenana Bor. | 15, 21 | — | — | — | — | — |
| C. scabiosa L. | 36 | — | — | — | — | — |
| C. solstitialis L. | — | — | — | 58m | 58m | — |
| C. squarrosa Willd. | — | — | 57 | — | — | — |
| Chondrilla juncea L. | — | — | 58m | — | — | — |
| Cichorium intybus L. | 26 | — | — | — | — | — |
| Crepis capillaris (L.) Wallr. | 59 | — | — | — | — | — |
| Erigeron canadensis L. | — | — | 58 | — | — | — |
| Helianthus annuus L. | 59 | — | 57m | — | — | — |
| Helichrysum arenarium (L.) Moench | 59 | — | — | — | — | — |
| Leontodon autumnalis L. | 22, 50 | — | — | — | — | — |
| Matricaria disciformis C.A.M. | — | — | — | — | 58 | — |
| Onopordon acanthium L. | — | — | 57 | 57 | — | — |
| O. olgae Reg. et Schmalh. | — | — | — | — | 57 | — |
| Pulicaria salviifolia Bge. | — | — | 58m | — | — | — |
| Labiatae: | 38m | — | — | — | — | — |
| Ballota | 38m, 46 | — | — | — | — | — |
| B. nigra L. | 20, 24, 36, 59m | — | — | — | — | — |
| 1, 7, 9, 14, 18, 43, 50, 53 | ||||||
| Betonica officinalis L. | 1m, 11, 53 | — | — | — | — | — |
| Calamintha acinos Clairv. | 1, 18, 22 | — | — | — | — | — |
| Hyssopus officinalis L. | 1 | — | 58m | 58m | — | — |
| Lamium album L. | 59 | — | — | — | — | — |
| Lavandula vera L. | 1, 36m | — | — | — | — | — |
| Leonurus | 14, 18 | — | — | — | — | — |
| L. cardiaca L. | 1m, 5, 10m, 50, 26 | — | — | — | — | |
| Marrubium vulgare L. | — | — | 57 | — | — | — |
| Mentha silvestris L. | — | — | 58m | — | — | — |
| Nepeta formosa Kudr. | 20 | — | — | — | — | — |
| Ocimumbasilicum L. | — | — | 58m | — | — | Ci: 58m |
| Phlomis tuberosa L. | 1m | — | — | — | — | — |
c. d. tab. I
| Ma | Pu | Fl | Di | An | Inne / Others | |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Salvia | 37 | — | — | — | — | — |
| S. officinalis L. | 1m, 36 | — | 58 | — | — | — |
| S. pratensis L. | 1m, 36m | — | — | — | — | — |
| S. verticillata L. | 1 | — | — | — | — | — |
| S. virgata Ait. | 20 | — | 58m | — | — | — |
| Stachys | 14 | — | — | — | — | — |
| S. arvensis L. | 40 | — | — | — | — | — |
| S. byzantina C. Koch | 11, 20² | — | — | — | — | — |
| S. germanica L. | 20, 37m | — | — | — | — | — |
| S. lanata Jacq. | 1, 2 | — | — | — | — | — |
| S. officinalis L. | 20 | — | — | — | — | — |
| S. palustris L. | 59m | — | — | — | — | — |
| S. recta L. | 1—2m, 20m, 15, 18 | — | — | — | — | — |
| S. silvatica L. | 36m, 37m 59 | — | — | — | — | — |
| S. turcomanica Traut. | 20 | — | — | — | — | — |
| Teucrium scorodonia L. | 1 | — | — | — | — | — |
| Thymus serpyllum L. | — | 18 | — | — | — | — |
| Ziziphora clinopodioides Lam. | — | — | 57m | 57 | — | — |
| Papilionaceae: | ||||||
| Alhagi kirghisorum Schrenk. | — | — | 57, 58m | 57 | 57 | Ci: 58 |
| Anthyllis vulneraria L. | 1 | — | — | — | — | — |
| Astragalus onobrychis L. | — | — | 54 | — | — | — |
| Coronilla varia L. | 35 | — | — | — | — | — |
| Genista tinctoria L. | — | 36 | — | — | — | — |
| Halimodendron argenteum DC. | — | — | 57 | — | — | — |
| Indigofera gerardiana Wall. | — | — | 58m | — | — | Ci: 58 |
| Lathyrus silvestris L. | 59 | — | — | — | — | — |
| Lotus | 37 | 14, 33, 46m. | — | — | — | Mo: 14 |
| L. corniculatus L. | 1, 2, 36 59 | 2, 22, 31 36m, 49 | 55m | — | — | Mo: 13 Va: 55m |
| L. uliginosus Schk. | — | 22 | — | — | — | — |
| Lupinus elegans H.B.K. | 1 | — | — | — | — | — |
| Medicago media Pers. | 1, 7m, 32 | — | 41, 42 | — | — | — |
| M. sativa L. | 59 | — | 55, 57—58m | — | — | Ci: 58 |
| Melilotus albus Desr. | — | — | 57, 58 | — | — | — |
| M. officinalis Desr. | — | — | 58m | — | — | — |
| Ononis hircina L. | 18 | — | — | — | — | — |
| O. spinosa L. | 22, 23, 59, 36m | 36 | — | — | — | — |
| Pisum sativum L. | 59 | — | — | — | — | — |
| Psoralea drupacea Bge. | — | — | 58m | 58 | — | — |
| Sophora japonica L. | — | — | 57m | — | — | — |
| Trifolium | — | — | — | 58 | — | — |
| T. incarnatum L. | 1 | — | — | — | — | — |
c. d. tab. 1
| Ma | Pu | Fl | Di | An | Inne / Others | |
|---|---|---|---|---|---|---|
| T. pratense L. | 36 | 49 | 41 | — | — | — |
| T. repens L. | — | 22, 31, 49 | — | — | — | — |
| Vicia villosa Roth. | — | — | — | — | — | Mo: 40m |
| V. cracca L. | 59 | — | — | — | — | — |
| Scrophulariaceae: | ||||||
| Antirrhinum maius L. | 2 | — | 58 | — | — | — |
| Digitalis lanata Ehrh. | 1m | — | — | — | — | — |
| D. laevigata W.K. | 20 | — | — | — | — | — |
| D. purpurea L. | 1, D.sp. 1 | — | 58 | — | — | — |
| Linaria vulgaris (L.) Mill. | 1m, 6, 36 | — | — | — | — | — |
| L. genistifolia (L.) Mill. | 20 | — | — | — | — | — |
| Boraginaceae: Echium vulgare L. | 2, 59 | — | — | — | — | — |
| E. italicum L. | — | — | 57 | — | — | — |
| Anchusa officinalis L. | 26 | — | 42m | — | — | — |
| A. italica Retz. | — | — | 58 | — | — | — |
| Lindelofia anchusoides (Lindl). Lehm. | — | — | 57m | — | — | — |
| Apocynaceae: | ||||||
| Apocynum scabrum Russ. | — | — | 58 | — | — | — |
| Campanulaceae: | ||||||
| Monarda fistulosa L. | 14 | — | — | — | — | — |
| Capparaceae: | ||||||
| Capparis spinosa L. | — | — | — | 57 | — | — |
| Caprifoliaceae: Weigelia | 22 | — | — | — | — | — |
| Chenopodiaceae: | ||||||
| Halocharis hispida C.A. Mey. | — | — | — | — | — | Un: 58m |
| Horaninowia ulicina Fisch. et Mey. | — | — | — | 57 | 57 | Un: 57m |
| Crassulaceae: Sedum | — | 48 | — | — | — | — |
| S. acre L. | — | — | 53 | — | — | — |
| Sempervivum | 59 | — | — | — | — | — |
| Cucurbitaecae: | ||||||
| Cucumis melo L. | — | — | 57m | — | — | — |
| Cuscutaceae: | ||||||
| Cuscuta lehmanniana Bge. | — | — | 58 | — | — | — |
| Lythraceae: | ||||||
| Lythrum salicaria L. | — | — | 57 | — | — | — |
| Malvaceae: Gorsypyium | — | — | — | 58 | — | — |
| Malva silvestris L. | 59 | — | — | — | — | — |
| Althaea cannabina L. | — | — | 57 | — | — | — |
| Moraceae: | ||||||
| Maclura aurantiaca Nutt. | — | — | 58 | — | — | — |
| Oenotheraceae: | ||||||
| Chamaenerion angustifolium (L.) Scop. | 1 | — | — | — | — | — |
| Pedaliaceae: | ||||||
| Sesamum indicum L. | — | — | 57 | — | — | — |
c. d. tab. 1
| Ma | Pu | Fl | Di | An | Inne / Others | |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Ranunculaceae: | ||||||
| Clematis orientalis L. | — | — | 57, 58m | — | — | — |
| Delphinium barbatum Bge. | — | — | 57 | — | — | — |
| Rosaceae: Rubus caesius L. | — | — | 58 | — | — | — |
| Sapindaceae: | ||||||
| Koelreuteria paniculata Lam. | — | — | 58 | — | — | — |
| Solanaceae: Lycium | — | — | 58m | — | — | — |
| Solanum lycopersicum L. | — | — | 57 | — | — | — |
| Tamaricaceae: | ||||||
| Tamarix | — | — | 57, 58 | — | — | — |
| Umbelliferae: | ||||||
| Daucus carota L. | — | — | 57, 58 | — | — | — |
| Eryngium coeruleum M.B. | — | — | — | 58 | — | — |
| Verbenaceae: | ||||||
| Verbena officinalis L. | — | — | 58 | — | — | — |
| Vitex agnus-castus L. | — | — | 58m | — | — | — |
| Nieokreślona rodzina — Undetermined family: | ||||||
| Sterculia platanifolia L. | — | — | 58m | — | — | — |
Odnośniki — Notes:
¹ Symbole gatunków pszczół oraz liczby oznaczające miejsce i autora obserwacji podano w rozdziale „Miejsce i metody badań”. Symbols of bee species and the numbers indicating the locality and author of observations are given in the chapter „Miejsce i metody badań”.
² Kutner z liści zbierały na gniazda. The bees collected leaf tomentum to build their nests.
m — Liczne występowanie danego gatunku. Appearance of the species in a great number.
je do zapylania linii hodowlanych roślin złożonych (np. ozdobnych), szczególnie w niewielkich izolatorach.
Nożycówka jaskrowa (Chelostoma maxillosum) obserwowana była na 24 gatunkach roślin z 14 rodzin (m.in. na lucernie i baldaszkowych), ale wiernie oblatywała tylko jaskry (tab. 3 — Ca). Również dość chętnie zasiedlała megachilniki.
Inne gatunki nożycówek odwiedzały przede wszystkim dzwonki. Nożycówka południowa (Ch. foveolatum) obserwowana była wyłącznie na dzwonkach (tab. 3 — Co). Nożycówka dzwonkowa (Ch. fuliginosum) odwiedzała 37 gatunków roślin z 12 rodzin (w tym rzodkiew), najchętniej jednak dzwonek (9 gatunków), zwłaszcza okrągłolistny, brzoskwiniolistny, rozpierzchły, pokrzywolistny, jednostronny, syberyjski, a także wiernie żmijowiec i ślaz (tab. 3 — Cu). Gatunek ten dość chętnie zasiedlał megachilniki. Nożycówka pospolita (Ch. florisomne) oblatywała 28 gatunków roślin z 12 rodzin (raz podana licznie także i z lucerny), najchętniej jednak dzwonek, zwłaszcza okrągłolistny, a wiernie także jasieniec, jaskry i ślaz (tab. 3 — Cf).
strona 98Tabela 2 Rośliny pokarmowe makatek z innych rodzajów¹ Food plants of other Anthidiini species (Anthidiellum, Paranthidiellum, Paraanthidium, Icteranthidium, Dianthidium, Proanthidium, Mesanthidium)
| Rodzina i gatunek rośliny / Plant family and plant species | St | Cb | Lm | Fe, Ic | Inne / Others |
|---|---|---|---|---|---|
| Papilionaceae: | |||||
| Alhagi kirghisorum Schrenk. | — | 58 | 57, 58m | — | Pe: 57 Cr: 58 |
| Astragalus onobrychis L. | — | — | — | — | Lt: 54 |
| Coronilla | — | — | — | — | Ob: 51 |
| C varia L. | 51 | — | — | — | — |
| Genista tinctoria L. | 18 | — | — | — | — |
| Glycyrrhiza | — | — | — | Ic: 56 | — |
| Hippocrepis comosa L. | 37m | — | — | — | — |
| Lotus | 14 | — | — | Ob: 14, 51 | |
| L. corniculatus L. | 2m, 18, 20, 22 26m, 31m, 37m, 42, 49, 51, 55m, 59m | — | — | Ob: 44m, 51 Lt: 55 | |
| Medicago media Pers. | 7m | — | — | — | — |
| M. sativa L. | — | — | 57m | — | — |
| Melilotus albus Med. | 22 | — | 57 | — | Lt: 54? |
| M. altissimus Thuill. | 59 | — | — | — | — |
| M. officinalis (L.) Lam. | 28 | — | — | — | Lt: 54? |
| Ononis spinosa L. | 20, 22 | — | — | — | — |
| Ornithopus sativus L. | 22 | — | — | — | — |
| Psoralea drupacea Bge. | — | — | 58m | — | — |
| Trifolium arvense L. | 22, 25, 31, 51 | — | — | — | — |
| T. pratense L. | 17, 22, 49 | — | — | — | — |
| T. repens L. | 22, 26, 31, 49, 59 | 58 | — | — | — |
| Compositae: Centaurea | — | — | — | Fe: 57, 58 | Pe: 57—58m |
| C. balsamita Lam. | — | — | 57 | Fe: 57m | Pe: 57m |
| C. iberica Trev. | — | 58 | 58 | — | Pe: 58 |
| C. jacea L. | 36 | — | — | — | Lt: 14 |
| C. scabiosa Ł. | — | — | — | Ic: 56m | — |
| C. solstitialis L. | — | — | 58 | Fe: 58 | Pe: 58m |
| C. squarrosa Willd. | — | — | 58 | — | Is: 58m |
| Acroptilon picris Pall. | — | 58 | — | — | Pe: 57 |
| Chondrilla juncea L. | — | 58 | 58 | — | Is: 58 |
| Cirsium turkestanicum Reg. | — | 58 | — | — | Is: 58m |
| Cynara scolymus L. | — | 58 | — | — | — |
| Erigeron canadensis L. | — | 58 | 58m | — | — |
| Helianthus annuus L. | — | — | 58 | — | — |
| Inula | — | 58 | — | — | — |
| Leontodon hispidus L. | — | — | — | — | Lt: 34 |
c. d. tab. 2
| St | Cb | Lm | Fe | Inne / Others | |
|---|---|---|---|---|---|
| L. autumnalis L. | 26 | — | — | — | Lt: 34 |
| Matricaria disciformis C.A.M. | — | 58 | — | — | — |
| Onopordon acanthium L. | — | 58m | 58m | Fe: 57 | — |
| O. olgae Reg. et Schmalh. | — | — | — | Fe: 57 | Pe: 57 |
| Parthenium argentatum A. Gray | — | — | 58 | — | — |
| Pulicaria salviifolia Bge. | — | 58m | 58m | — | — |
| Labiatae: | |||||
| Calamintha acinos (L.) Clairv. | 22 | — | — | — | — |
| Glechoma hederacea L. | 22 | — | — | — | — |
| Hyssopus officinalis L. | — | — | — | — | Cr: 58 |
| Mentha silvestris L. | — | 58 | 58m | — | — |
| Prunella vulgaris L. | 59 | — | — | — | — |
| Ocimum basilicum L. | — | — | 58 | — | — |
| Thymus serpyllum L. | 11, 18 | — | — | — | — |
| Dipsacaceae: Scabiosa | — | — | — | — | It: 45, 47 |
| S. columbaria L. | 37m | — | — | — | — |
| Dipsacus lanceolatus L. | — | 58 | — | — | — |
| Knautia arvensis (L.) Coult. | 18 | — | — | — | — |
| Chenopodiaceae: | |||||
| Girgensohnia oppositiflora (Pall.) Fenzl. | — | — | 57 | — | — |
| Halocharis hispida C.A. Mey. | — | — | 57m | — | Cr: 58 |
| Horaninowia ulicina Fisch. et Mey. | — | — | 57m, 58 | — | — |
| Suaeda altissima (L.) Pall. | — | — | 58m | — | — |
| S. paradoxa Bge. | — | — | 58 | — | — |
| Apocynaceae: | |||||
| Apocynum scabrum Russ. | — | — | 58 | — | — |
| Boraginaceae: | |||||
| Echium italicum L. | — | 57 | — | — | Is: 58m |
| Campanulaceae: | |||||
| Jasione montana L. | 36, 59 | — | — | — | — |
| Crassulaceae: Sedum acre L. | 53 | — | — | — | — |
| Cruciferae: | |||||
| Sisymbrium sophiae L. | 53 | — | — | — | — |
| Cucurbitaceae: Cucumis melo L. | — | — | 57 | — | — |
| Cuscutaceae: | |||||
| Cuscuta lehmanniana Bge. | — | — | 58m | — | Cr: 58 |
| Geraniaceae: | |||||
| Geranium sanguineum L. | 18 | — | — | — | — |
| Guttiferae: | |||||
| Hypericum prolificum L. | 20 | — | — | — | |
| Lythraceae: | |||||
| Lythrum salicaria L. | — | — | 57 | — | |
| Malvaceae: | |||||
| Althaea nudiflora Lindl. | — | — | — | Is: 58 | |
| Oenotheraceae: | |||||
| Chamaenerion angustifolium (L.) Scop. | 20 | — | — | — | |
| Epilobium hirsutum L. | — | 58 | 58 | Is: 58m | |
| Pedaliaceae: Sesamum indicum L. | — | — | 57 | — |
c. d. tab. 2
| St | Cb | Lm | Fe, Ic | Inne / Others | |
|---|---|---|---|---|---|
| Plantaginaceae: Plantago major L. | — | — | 58 | — | |
| Plumbaginaceae: | |||||
| Statice perfoliata Karel | — | 58 | 58m | Cr: 58 | |
| Ranunculaceae: | |||||
| Clematis orientalis L. | — | 58 | 57, 58 | Is: 58 | |
| Rosaceae: Fragaria vesca L. | — | — | — | Lt: 34 | |
| Rubus | 14, 20 | — | — | — | — |
| R. idaeus L. | 22 | — | — | — | |
| ~~Scrophulariaceae:~~ | |||||
| ~~Euphrasia officinalis L.~~ | ~~59~~ | — | — | — | |
| Solanaceae: Lycium | — | — | 58 | — | |
| L. ruthenicum Murr. | — | — | — | Cr: 58 | |
| Tamaricaceae: Tamarix | — | 58 | 57, 58m | — | |
| Salsola transoxana Iljin | — | 58 | 58m | — | |
| Umbelliferae: | 14 | — | — | — | |
| Cicuta virosa L. | 59 | — | — | — | |
| Daucus carota L. | — | — | — | Pe: 57 | |
| Verbenaceae: | |||||
| Verbena officinalis L. | — | 58 | 58 | Cr: 58m | |
| Vitex agnus-castus L. | — | 58 | — | — | |
| Nieustalona rodzina — Undetermined family: | |||||
| Apargia autumnalis | 27 | — | — | — |
Odnośniki jak w tab. 1 — Notes as in the table 1
Potrzeby pokarmowe innych nożycówek zostały zbyt mało jeszcze poznane (tab. 3 — Cd, Cg).
Wszystkie kamieniarki (Lithurge) są gatunkami południowymi, jest jednak możliwość wystąpienia ich w Polsce — zwłaszcza na wschodzie. Lista roślin oblatywanych przez kamieniarki południowo-europejskie — kuprówkę (L. cornutus) i ostówkę (L. fuscipennis) oraz azjatyckie — chabrówkę (L. maximus) i tadżycką (L. tibialis) obejmuje 25 gatunków (także i lucernę) z 10 rodzin, ale głównie ze złożonych (tab. 4 — Lo, Lu, Li, Lx).
Wydaje się, że wałczatki, nożycówki i kamieniarki nie mogą mieć większego znaczenia w zapylaniu krajowych roślin uprawnych w polu, choć niewątpliwie odgrywają znaczną rolę w biocenozach naturalnych.
Smółka komonicówka (Trachusa byssina) oblatywała 28 gatunków roślin z 8 rodzin (14 z motylkowych). Najchętniej odwiedzała komonicę rożkową, ale wiernie również koniczynę białą i lędźwian (groszek), wykę i świerzbnicę (tab. 4 — Tb). Smółka w miejscach liczniejszego występowania może odgrywać pewną rolę w zapylaniu komonicy i innych motylkowych. Do chowu się raczej nie nadaje, gdyż gnieździ się w piaszczystej ziemi (Schmiedeknecht 1930).
Z tynkarek tylko jeden gatunek, tynkarka murówka (Chalicodoma muraria), występował w Polsce na jedynym stanowisku koło Ząbkowic
strona 101Tabela 3 Rośliny pokarmowe wałczatek (Heriades Spin.) i nożycówek (Chelostoma Latr.) Food plants of Heriades Spin. and Chelostoma Latr.
| Rodzina i gatunek rośliny / Plant family and plant species | Heriades: Ht | Heriades: Hc | Chelostoma: Cf | Chelostoma: Cu | Chelostoma: Ca(Cd, Cg, Co) |
|---|---|---|---|---|---|
| Compositae: | 11m, 37 | — | — | — | — |
| Achillea millefolium L. | 18, 19, 22, 36, 59m | — | — | 36 | — |
| Adenostyles alliariae Kern. | — | — | — | 12 | — |
| Anthemis arvensis L. | 18 | — | — | — | — |
| A. tinctoria L. | 11m, 25m 20, 36, 50 | — | — | — | — |
| A. rigescens Willd. | 20m | — | — | — | — |
| Carduus acanthoides L. | 36 | — | 36 | — | — |
| Centaurea | 37, 39, 46 | — | — | — | — |
| C. cyanus L. | — | — | 22 | 18 | — |
| C. jacea L. | 59 | — | — | — | — |
| C. paniculata | — | 37 | — | — | — |
| C. phrygia L. | — | 2m | — | — | — |
| C. rhenana Bor. | — | 2m, 33 30m | — | — | — |
| C. scabiosa L. | — | 2m | — | — | — |
| Chrysanthemum coronarium L. | 20 | — | — | — | — |
| Ch. leucanthemum L. | 2, 20, 59 | — | — | — | — |
| Cichorium intybus L. | 20, 23, 48 | — | — | 25, 48, 59 | — |
| Cirsium arvense L. | 31, 36 | — | 31 | — | — |
| Coreopsis verticillata L. | 20 | — | — | — | — |
| Crepis biennis L. | 31, 36m, 59 | — | 36m, 59 | — | — |
| C. capillaris (L.) Wall. | 59 | — | 59 | — | — |
| C. tectorum L. | 36 | — | — | — | — |
| Helichrysum arenarium (L.) Moench. | 59 | — | — | — | — |
| H. bracteatum (Vent.) Willd. | 2m | — | — | — | — |
| H. plicatum DC. | 17 | — | — | — | — |
| Hieracium | 14, 37 | — | — | — | Cg: 37, 47 |
| H. murorum L. | 59 | — | — | — | — |
| H. pilosella L. | 22 | — | — | — | 59 |
| Hypochoeris radicata L. | 59 | — | — | — | 59 |
| Inula britannica L. | 19, 20 | — | — | — | — |
| Leontodon autumnalis L. | 8?, 31, 48, 59m | 2 | 59; L. sp. 47 | — | — |
| Matricaria inodora L. | 31 | — | — | — | — |
| Picris hieracioides L. | 36, 53 | — | — | — | — |
| Pulicaria dysenterica Gaertn. | 36m | — | — | — | — |
| Pyrethrum cinerariaefolium Trev. | 2 | — | — | — | — |
| Rudbeckia | 2 | — | — | — | — |
| Senecio | 14 | — | — | — | — |
| S. erucifolius L. | 59 | — | — | — | — |
c. d. tab. 3
| Ht | Hc | Cf | Cu | Ca/Cd, Cg, Co) | |
|---|---|---|---|---|---|
| S. jacobaea L. | 18, 22, 31 36, 53, 59 | — | 22 | 59 | — |
| S. vernalis W.K. | 22 | — | — | — | — |
| Sonchus arvensis L. | 2, 8? | — | — | — | — |
| Tanacetum vulgare L. | 2, 22, 23, 59m | — | — | 59 | — |
| Taraxacum | 2 | — | 22 | 22 | — |
| T. officinale Web. | — | — | — | — | 12, 59 |
| Campanulaceae: | — | — | 11m | 11m | — |
| Campanula | 48 | — | 12, 20, 25, 33, 37, 39, 46, 48m, 51m | 12m, 31, 33, 37, 39m, 47m 48 | 33; Cd:47 Co: 33, 37 |
| C. bononiensis L. | — | — | 36m | 36 | — |
| C. carpatica Jacq. | — | — | — | 11m | — |
| C. glomerata L. | — | — | — | 18, 50 | — |
| C. latifolia L. | — | — | 20 | — | — |
| C. patula L. | 59 | — | — | 22, 31, 34m, 36, 59 | — |
| C. persicifolia L. | — | — | 50, 59 | 18, 50, 53, 59 | — |
| C. rapunculoides L. | 50 | — | 36, 50 | 36, 50, 59 | Co: 39m, 47 |
| C. rotundifolia L. | — | — | 18m, 22, 31m, 36m, 59m | 18, 22, 25, 31, 36m, 59m | — |
| C. sibirica L. | — | — | — | 18, 25 | — |
| C. trachelium L. | — | — | 36, 59 | 39m, 53, 59m | — |
| Jasione montana L. | — | — | 36, 31m, 59m | 47, 59 | — |
| Boraginaceae: Echium | — | — | — | 47 | Cd: 47 |
| E. vulgare L. | 3 | — | 59 | 12, 18, 36, 59 | — |
| Caprifoliaceae: Weigelia | — | — | 22 | 22 | — |
| Philadelphus coronarius L. | — | — | — | — | 59 |
| Convolvulaceae: | |||||
| Convolvulus arvensis L. | — | — | 25, 36 | — | 8 |
| Cruciferae: | |||||
| Alyssum argenteum All. | 20 | — | — | — | — |
| Berteroa incana DC. | — | — | 18 | — | — |
| Brassica campestris L. | — | — | — | — | 59 |
| Raphanus sativus L. | — | — | — | 30a | — |
| Sinapis arvensis L. | 22 | — | — | — | 59 |
| Sisymbrium officinale (L.) Scop. | — | — | — | 59 | 59 |
| Dipsacaceae: | |||||
| Knautia arvensis (L.) Coult. | 36, 59 | 2 | — | 59 | — |
| K. kiteibelli (Schult.) Borb. | — | — | — | 12 | — |
c. d. tab. 3
| Ht | Hc | Cf | Cu | Ca(Cd, Cg, Co) | |
|---|---|---|---|---|---|
| Scabiosa columbria L. | — | — | — | 59 | — |
| Caryophyllaceae: Stellaria holostea L. | — | — | — | — | 59 |
| Cerastium arvense L. | — | — | — | — | 59 |
| Geraniaceae: Geranium | — | 37 | — | Cg: 37, 47 | |
| G. pyrenaicum L. | — | — | — | 36 | — |
| G. sanguineum L. | — | — | — | 18 | — |
| Labiatae: Ballota nigra L. | — | — | — | 59 | — |
| Glechoma hederacea L. | — | — | — | — | 50 |
| Lamium album L. | 59 | — | — | — | — |
| Lavandula officinalis Chaix. | — | — | — | 36 | — |
| Nepeta sibirica L. | 20 | — | — | 20 | — |
| Salvia officinalis L. | — | — | 36 | — | — |
| Thymus serpyllum L. | 59 | — | — | — | — |
| Malvaceae: Malva | — | — | — | 59 | 14 |
| M. alcea L. | — | — | — | 18 | — |
| M. moschata L. | — | — | — | 36 | — |
| M. neglecta Wallr. | — | — | — | 59 | 59 |
| M. rotundifolia L. | 22 | — | 22, 59 | 59 | — |
| M. silvestris L. | 59 | — | 36 | 36m, 59 | 59 |
| Oleaceae: Ligustrum vulgare L. | 36 | — | — | — | — |
| Syringa | — | — | — | — | 14 m |
| Oenotheraceae: | |||||
| Chamaenerion angustifolium (L.) Scop. | — | — | — | 18 | — |
| Papilionaceae: Lotus corniculatus L. | — | — | — | — | Cd: 4 |
| Medicago media Pers. | 7, 8 | 7 | 7m | — | 8 |
| Melilotus officinalis Willd. | 36 | — | — | — | — |
| Ranunculaceae: Ranunculus | — | — | 39, 31 | 48 | 2, 8, 14, 33, 47m |
| R. acer L. | — | — | 18, 36? | — | 59 |
| R. bulbosus L. | — | — | 18, 36? | — | 39m, 59 |
| R. lanuginosus L. | — | — | 11m, 36 | — | — |
| R. repens L. | — | — | — | — | 29, 59m |
| Rosaceae: Crataegus oxyacantha L. | — | — | — | — | 59 |
| Rubus caesius L. | 53 | — | — | — | — |
| R. idaeus L. | 59 | — | — | — | 59 |
| Salicaceae: Salix | — | — | — | — | 14m |
| S. caprea L. | 22 | — | — | — | — |
| Scrophulariaceae: Veronica | — | — | — | — | Cd: 47 |
| V. chamaedrys L. | — | — | 22 | — | — |
| Verbascum nigrum L. | 59 | — | — | — | — |
| Umbelliferae: | — | — | — | — | 14 |
| Daucus carota L. | 34 | — | — | — | — |
| Heracleum sphondylium L. | — | — | — | 59 | — |
| Oenanthe fistulosa L. | 36 | — | — | — | — |
Odnośniki jak w tab. 1 — Notes as in the table 1
Śląskich, ale i tam prawdopodobnie już wyginął (Noskiewicz 1948, Strojny 1963, 1975, 1984). Tynkarkę tę obserwowano na 14 gatunkach roślin z 6 rodzin, głównie jednak na komonicy rożkowej (tab. 4 — Cm).
strona 104Tabela 4 Rośliny pokarmowe smółki, kanieniarek i tynkarek¹ Food plants of Trachusa Pz., Lithurge Latr. and Chalicodoma Lep.
| Rodzina i gatunek rośliny / Plant family and plant species | Trachusa: Tb | Lithurge: Lo | Lithurge: Lu | Lithurge: Lx | Lithurge: Li | Chalicodoma: Cm | Chalicodoma: Cp |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Papilionaceae: | 11m | — | — | — | — | — | — |
| Alhagi kirghisorum Schrenk | — | — | — | — | 58 | — | — |
| Anthyllis vulneraria L. | 22, 59 | — | — | — | — | — | — |
| Astragalus glycyphyllos L. | 18 | — | — | — | — | — | — |
| Genista tinctoria L. | 36 | — | — | — | — | — | — |
| Hippocrepis comosa L. | — | — | — | — | — | 37 | 37 |
| Indigofera gerardiana Wall. | — | — | — | 58 | — | — | — |
| Lathyrus | 38m | — | — | — | — | — | — |
| L. pratensis L. | 25, 36 | — | — | — | — | — | — |
| L. silvestris L. | 18m, 31, 59m | — | — | — | — | — | — |
| Lotus | 14m, 38m, 46m | — | — | — | — | — | — |
| L. corniculatus L. | 18, 22, 31, 36m, 37m, 47m, 59m | — | — | — | — | 16m, 16a 37 | 37 |
| Lotus uliginosus Schk. | 59 | — | — | — | — | — | — |
| Medicago falcata L. | 18 | — | — | — | — | — | — |
| M. sativa L. | — | 57 | — | — | — | — | — |
| Onobrychis viciaefolia Scop. | — | — | — | — | — | 36,37 | — |
| Ononis spinosa L. | 18, 22 | — | — | — | — | — | — |
| Ornithopus sativus L. | 22 | — | — | — | — | — | — |
| Psoralea drupacea Bge. | — | — | — | — | 58 | — | — |
| Trifolium arvense L. | 22 | — | — | — | — | — | — |
| T. pratense L. | 36, 59 | — | — | — | — | — | — |
| T. repens L. | 22, 31, 36 | — | — | — | — | — | — |
| Vicia cracca L. | 18, 36, 59 | — | — | — | — | — | — |
| V. cassubica L. | 18m | — | — | — | — | — | — |
| V. villosa Roth. | 25, 32 | — | — | — | — | — | — |
| Compositae: Arctium lappa L. | 50 | — | — | — | — | — | — |
| Acroptilon picris Pall. | — | 57m | 57m | 58 | 58m | — | — |
| Bellis perennis L. | — | — | — | — | — | 16a | — |
| Carduus | — | — | 52m | — | — | — | — |
| Centaurea iberica Trev. | — | 58 | — | 58m | — | — | — |
| C. scabiosa L. | — | — | — | — | — | 16 | — |
| C. solstitialis L. | — | — | — | 58 | — | — | — |
| C. squarrosa Willd. | — | — | 57 | — | — | — | — |
| Chrozophora tinctoria L. | — | — | — | — | 58m | — | — |
| Cirsium | — | — | 52 | — | — | — | — |
| Crepis | 22 | — | — | — | — | — | — |
| Hieracium pilosella L. | — | — | — | — | — | 16a | — |
| Hypochoeris radicata L. | 36 | — | — | — | — | — | — |
| Leontodon autumnalis L. | 36, 59 | — | — | — | — | — | — |
| Onopordon | — | — | 52 | — | — | — | — |
| O. acanthium L. | — | 57m | 57m | — | — | — | — |
| O. olgae Reg. et Schmalh. | — | — | 57m | — | — | — | — |
| Taraxacum officinale Web. | — | — | — | — | — | 16a | — |
| T. laevigatum (Willd.) DC. | — | — | — | — | — | 16a | — |
| Labiatae: Ajuga reptans L. | — | — | — | — | — | 37 | — |
| A. genevensis L. | — | — | — | — | — | 16a | — |
c. d. tab. 4
| Tb | Lo | Lu | Lx | Li | Cm | Cp | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Calamintha acions Clairv. | 18 | — | — | — | — | — | — |
| Hyssopus officinalis L. | — | — | — | 58 | 58 | — | — |
| Mentha silvestris L. | — | — | 57 | — | — | — | — |
| Salvia pratensis L. | — | — | — | — | — | 37 | — |
| Thymus | 14m | — | — | — | — | — | — |
| Th. serpyllum L. | 22 | — | — | — | — | — | — |
| Boraginaceae: Echium vulgare L. | 36m | — | — | — | — | 16, 16a | — |
| E. altissimum L. | — | 57 | — | — | — | — | — |
| Heliotropium | — | — | — | — | 58m | — | — |
| Lindelofia anchusoides (Lindl.) Lehm. | — | — | 57m | — | — | — | — |
| Campanulaceae: Jasione montana L. | 36 | — | — | — | — | — | — |
| Caryophyllaceae: | |||||||
| Cerastium arvense L. | — | — | — | — | — | 16a | — |
| Chenopodiaceae: | |||||||
| Horaninowia ulicina Fisch. et Mey. | — | — | — | — | 57 | — | — |
| Cucurbitaceae: Cucumis melo L. | — | — | — | — | 57 | — | — |
| Dipsacaceae: | |||||||
| Knautia arvensis (L.) Coult. | 36m, 50, 59 | — | — | — | — | — | — |
| Succisa pretezsis Mnch. | 59 | — | — | — | — | — | — |
| Ericaceae: | |||||||
| Calluna vulgaris (L.) Salisb. | 36 | — | — | — | — | — | — |
| Pedaliaceae: Sesamum indicum L. | — | — | 57 | — | 57 | — | — |
| Rosaceae: Rubus fruticosus L. | 36 | — | — | — | — | — | — |
| Scrophulariaceae: | |||||||
| Veronica chamaedrys L. | — | — | — | — | — | 16a | — |
| Umbelliferae: Conium maculatum L. | — | — | — | — | 58 | — | — |
| Eryngium coeruleum M.B. | — | — | — | 58 | 58m | — | — |
| Verbenaceae: Vitex agnus-castus L. | — | — | — | 58 | — | — | — |
| Zygophyllaceae: Peganum harmala L. | — | 57 | — | — | — | — | — |
Odnośniki jak w tab. 1 — Notes as in the table 1
WNIOSKI
- W zapylaniu komonicy w Polsce pewną rolę mogą odgrywać makatki (Anthidium manicatum, A. punctatum, Anthidiellum strigatum, Proanthidium oblongatum, Paranthidiellum lituratum) oraz smółka komonicówka (Trachusa byssina).
- Wałczatki (Heriades) i kamieniarki (Lithurge) są zapylaczami głównie roślin złożonych, a nożycówki (Chelostoma) głównie dzwonków i jaskrów — dla polowych upraw nasiennych są więc raczej bez znaczenia.
- Nożycówki i wałczatki stosunkowo chętnie jednak zasiedlają sztuczne kanały gniazdowe — można by więc prawdopodobnie opraco-
wać metody chowu tych pszczół dla zapylania pod izolatorami materiałów hodowlanych uprawnych roślin motylkowych, baldaszkowych i krzyżowych.
4, Warto byłoby przeprowadzić badania nad biologią makatki zbójnicy (Anthidium manicatum) dla zbadania roli tego pospolitego gatunku w zapylaniu roślin i szkodliwości atakowania przez niego innych owadów zapylających.
LITERATURA
Adolph W. (1934) — Materiały do znajomości fauny pszczół Wileńszczyzny. Prace Tow. Przyj. Nauk, 8 (1933): 217—254, Wilno.
Alfken J. D. (1909a) — Beitrag zur Kenntnis der Apidenfauna von Ostpreussen. Schr. Physiol.-ökon. Gesell. Königsberg, 50: 320—345.
Alfken J. D. (1909b) — Beitrag zur Kenntnis der Apidenfauna von Westpreussen (Sammelbericht). Ber. Westpr. Bot.-zool. Ver., Danzig, 31: 101—123.
Alfken J. D. (1912a) — Die Bienenfauna von Ostpreussen. Schr. Physiol.-ökon. Gesell., Königsberg, 53: 114—182.
Alfken J. D. (1912b) — Die Bienenfauna von Westpreussen. Ber. Westpr. Bot.-zool. Ver., Danzig, 34: 1—96.
Alfken J. D. (1912c) — Die Bienenfauna von Bremen. Abh. Naturwiss. Ver. Bremen, 22 (1914): 1—220.
Anasiewicz A. (1973) — Błonkówki pszczołowate (Apoidea, Hymenoptera) występujące na plantacjach lucerny mieszańcowej (Medicago media Pers.) i skład florystyczny zebranego przez nie pyłku. Akad. Roln., Rozpr. nauk., 5: 1—39, Lublin.
Baer W. (1903) — Zur Apidenfauna der Kurischen Nehrung. Intern. allgem. Z.f. Entom., 8: 157—161.
Banaszak J. (1973a) — Pszczołowate (Apoidea) okolic Poznania. Bad. fizjogr. Pol. zach., B, 26: 33—78.
Banaszak J. (1973b) — Pszczołowate (Apoidea) Wolińskiego Parku Narodowego. Bad. fizjogr. Pol. zach., B, 26: 79—88.
Banaszak J. (1976) — Pszczoły (Hymenoptera, Apoidea) Ogrodu Botanicznego w Poznaniu. Bad. fizjogr. Pol. zach., C, 19: 71—85.
Banaszak J. (1977) — Pszczoły (Hymenoptera: Apoidea) rezerwatu „Dębina” pod Wągrowcem. Bad. fizjogr. Pol. zach., C, 30: 155—158.
Banaszak J. (1980) — Pszczoły (Apoidea, Hymenoptera) siedlisk kserotermicznych rejonu dolnej Wisły. PAN, Fragm. faunist., 25(19): 335—360, Warszawa.
Banaszak J. (1982) — Pszczoły (Hymenoptera, Apoidea) polskiego Pobrzeża Bałtyku. Bad. fizjogr. Pol. zach., C, 33: 7—38.
Banaszak J. (1983) — Ecology of bees (Apoidea) of agricultural landscape. Pol. ecol. Stud., 9(4): 421—505.
Banaszak J. (1985) — Zgrupowania pszczół (Apoidea) w środowisku wiejskim. Pol. Pismo ent. 55: 115—133.
Banaszak J., Plewka T. (1981) — Apoidea (Hymenoptera) Kampinoskiego Parku Narodowego. PAN, Fragm. faunist., 25(24): 435—452, Warszawa.
Beláková A. (1970) — Bees (Apoidea) of Querco-Carpinetum at Báb. Res. Project Báb, Progr. Rep. I.: 203—210, Bratislava.
Beláková A. (1971) — Včely (Apoidea) z niektórých významných oblasti Slovenska. Entomol. Probl., 10: 141—190, Bratislava.
strona 107Beláková A. (1977) — Včely (Apoidea) okolia Zemplinskej širavy. Acta Fac. Rer. Nat. Univ. Comen.-Zoologia, 22: 109—123.
Benedek P. (1969) — Examinations on lucerne pollinating wild bees (Hym., Apoidea) in the Hungarian Great Plain. Fol. ent. Hung., Budapest, 22: 101—115.
Benedek P. (1970) — Vizsgálatok a vörösherét megporzó vadméheken a Nagy- és Kisalföldön.. Növénytermelés, 19(4): 361—371.
Blüthgen P. (1919) — Die Bienenfauna Pommerns. Stett. ent. Z., Stettin, 80: 65—131.
Bouček Z., Šustera O. (1957) — Včely — Apoidea. Klič zviřeny ČSR, t. 2: 377—406, Praha.
Bramson K. Z. (1879) — Die Hymenoptera Mellifera der Umegegend von Jekaterinoslaw. Bull. Soc. Nat. Mosc.
Brischke C. S. A. (1888) — Hymenoptera Aculeata der Provinzen West- und Ostpreussen. Schrift. Naturforsch. Ges. Danzig, 7: 85—106.
Dittrich R. (1903) — Verzeichnis der bisher in Schlesien aufgefundenen Hymenopteren. I. Apidae. Z. Ent., 28: 19—54, Breslau.
Dylewska M. (1966) — Apoidea Babiej Góry. Acta zool. crac., 11: 112—175.
Dylewska M., Zabłocki J. (1972) — Nowe i mało znane Apoidea (Hymenoptera) z obszaru Polski. Acta zool. crac., 17(18): 405—414.
Fabre J. H. (1948) — Dziwy instynktu u owadów i pająków. Wyd. II (tłumaczyły z francuskiego: M. Górska i H. Lindenfeld): 1—260, Warszawa.
Friese H. (1923) — Die europäischen Bienen. Das Leben und Wirken unserer Blumenwespen. Berlin.
Friese H. (1926) — Die Bienen, Wespen, Grab- und Goldwespen. Die Insecten Mitteleuropas, insbesondere Deutschlands. Stuttgart.
Hedicke H. 1922) — Die Hymenopterenfauna des Gr.-Machnower Weibergs bei Mittenwalde (Mark). Deut. entomol. Z., 3, Berlin.
Hedicke H. (1930) — Hautflügler, Hymenoptera. Die Tierwelt Mitteleuropas. t. 5, Insekten, cz. 2: 1—246.
Kuntze R., Noskiewicz J. (1938) — Zarys zoogeografii polskiego Podola. Prace nauk. Tow. Nauk. we Lwowie, Dz. 2, 4: 1—538.
Majewski E. (1889—1898) — Słownik nazwisk zoologicznych i botanicznych polskich. t. 1—2, Warszawa.
Möschler A. (1938) — Ein Beitrag zur Bienenfauna in Ostpreussen, insbesondere der Kurischen Nehrung. Schrift. Physik.-ökon. Gesell. Königsberg, 70(2): 243—288.
Müller H. (1873) — Die Befruchtung der Blumen durch Insecten und die gegenseitigen Anpassungen beider, Leipzig.
Noskiewicz J. (1922) — Pszczołowate okolic Lwowa. Spraw. Kom. Fizj., 55—56.
Noskiewicz J. (1948) — Uwagi o kilku gatunkach Miesierek Śląska i krajów sąsiednich. Pol. Pismo ent., 18(1): 31—59.
Osyczniuk A. W. (1960) — Swiazi pczelinych s bobowymi w stiepi prawobierieżja Ukrainy. Entomoł. Obozr., 39(2): 384—394.
Pawlikowski T. (1978) — Związki pokarmowe pszczołowatych (Hymenoptera, Apoidea) występujących na uprawach rzepaku ozimego — Brassica napus L. z innymi roślinami zielnymi w okolicy Torunia. Pol. Pismo ent., 48: 267—277.
Ponomariewa A. A. (1978) — Apoidea-Megachilidae. Opriedielitiel nasiekomych Ewropejskoj Czasti SSSR, t. 3, Pierieponczatokryłyje, cz. 1: 418—452, Leningrad.
Popow W. W. (1948) — Apidae-Pczelinyje w: Opriedielitiel nasiekomych ewropejskoj czasti SSSR.: 751—769, Moskwa-Leningrad.
strona 108Popow W. W. (1954) — O faunie pczelinych (Hymenoptera, Apoidea) jużnoj czasti Zapadno-Kazachstanskoj obłasti. Trudy Zoołogiczeskogo Instituta Akademii Nauk SSSR, t. 16.
Popow W. W. (1967) — Pczelinyje Sredniej Azii i ich raspriedielenie po cwietkowym rastienijam. Poleznyje nasiekomyje — opylitieli i entomofagi.: 11—329, Moskwa-Leningrad.
Ptáček V., Hofbauer J. (1973) — Předběžná pozorovani opylovačů (Hymenoptera: Apoidea) čičorky pestré (Coronilla varia L.) cv. Chemung. Sborník Vědeckých Prací, (3): 51—56.
Ruszkowski J. (1957) — Nazwy polskie owadów (maszynopis — typescript).
Ruszkowski A., Biliński M. (1986) — Rośliny pokarmowe oraz znaczenie gospodarcze murarek (Osmia Pz., Hoplitis Klug, Anthocopa Lep. — Hymenoptera, Megachilidae). Pszczeln. Zesz. nauk. t. 30: 63—87.
Ruszkowski A., Biliński M., Gosek J., Kuna K., Kaczmarska K., Jabłoński B., Kosior A. (1980) — Rośliny wykorzystywane przez miesiarki (Megachile Latr.). Pszczeln. Zesz. nauk., 24: 97—112.
Schelhorn M. (1946) — Blütenbiologie und Samensatz bei Vicia villosa. Der Züchter 1: 23—24. (cit. Młyniec, Wójtowski 1962).
Schmiedeknecht O. (1930) — Die Hymenopteren Nord- u. Mitteleuropas. II Aufl., Jena.
Sowa S. (1973) — Z badań nad owadami zapylającymi lucernę w Polsce. Zesz. Probl. Post. Nauk roln., 131: 145—152.
Strojny W. (1963) — Obrostka murówka, Chalicodoma muraria (Fab.) (Hymenoptera, Apidae) w rezerwacie przyrody „Skałki Stoleckie” pod Ząbkowicami Śląskimi. Pol. Pismo ent., 33: 199—219.
Strojny W. (1975) — Obecny stan populacji obrostki murówki — Chalicodoma muraria (Fab.) (Hymenoptera, Apidae) w rezerwacie przyrody Skałki Stoleckie pod Ząbkowicami Śląskimi. Pol. Pismo ent., 45: 415—422.
Strojny W. (1984) — Stan populacji jedynej polskiej kolonii obrostki murówki — Chalicodoma muraria (F.) (Hymenoptera, Apidae) w rezerwacie Skałki Stoleckie pod Ząbkowicami Śląskimi w latach 1980—1983. Pol. Pismo ent., 54: 377—383.
Torka V. (1912) — Die Bienen der Provinz Posen. Z. Naturwiss. Abt. Posen, t. 20: 97—181.
Torka V. (1932) — Nachträge zu meiner Veröffentlichung über „Die Bienen der Provinz Posen”. Deut. wiss. Z. f. Polen.
Ziółkowski H. (1979) — Owady pszczołowate (Apoidea) zapylające kapustę pastewną (Brassica oleracea L. var. acephala hort.) i rzodkiewkę (Raphanus sativus L. var radicula D C.) na obszarze Kujawsko-Pomorskim. Cz. 1. Skład gatunkowy i zachowanie się Apoidea podczas odwiedzania kwiatów. Akad. Techn.-Roln., Zesz. nauk. 71, Zootechnika (3): 149—163.
ПИЩЕВЫЕ РАСТЕНИЯ ПЧЕЛ ИЗ РОДА ANTHIDIUM И НЕКОТОРЫХ ДРУГИХ ВИДОВ ИЗ СЕМЕЙСТВА MEGACHILIDAE (HYMENOPTERA)
А. Рушковски, М. Билиньски
Резюме
На основании собственных наблюдений (1961—1982 гг.), а также литературы составлено список пищевых растений 38 видов пчел из родов: Anthidium, Anthidiellum, Paranthidiellum, Paraanthidium, Proanthidium, Icteranthidium,
strona 109Dianthidium, Mesanthidium, Heriades, Chelostoma, Trachusa, Chalicodoma, и Lithurge.
Anthidium manicatum L., A. punctatum Latr., Anthidiellum strigatum Latr., Proanthidium oblongatum Latr., Paranthidiellum lituratum Pz. и Trachusa byssina Pz. могут у нас играть небольшую роль в опылении рогатого лядвенца (Lotus corniculatus L.).
Виды из родов Heriades и Lithurge посещают, главным образом, цветы Compositae, а виды из рода Chelostoma — цветы Campanula и Ranunculus. Heriades truncorum L., H. crenulatus Nyl., Chelostoma maxillosum L. и Ch. fuliginosum Pz. вероятно могут быть использованы при опылении селекционных материалов культур Papilionaceae, Umbelliferae и Cruciferae в изоляторах, так как эти пчелы охотно заселяли мегахильники (искусственные домики).
FOOD PLANTS OF ANTHIDIINI AND OF SOME OTHER MEGACHILIDAE BEES (HYMENOPTERA, MEGACHILIDAE)
A. Ruszkowski, M. Biliński
Summary
The list of food plants for 38 bee species of the genera: Anthidium, Anthidiellum, Paranthidiellum, Paraanthidium, Icteranthidium, Dianthidium, Proanthidium, Mesanthidium, Trachusa, Heriades, Chelostoma, Chalicodoma and Lithurge — has been composed on the basis of own observations (1961—1982) and of literature.
The following species: Anthidium manicatum L., A. punctatum Latr., Anthidiellum strigatum Latr., Proanthidium oblongatum Latr. Paranthidiellum lituratum Pz., and Trachusa byssina Pz. may take some small part in the pollination of Lotus corniculatus L. in Poland.
The species of Heriades and Lithurge visited mainly the flowers of Compositae, and the species of Chelostoma visited the flowers of Campanula and Ranunculus. The species: Heriades truncorum L., H. crenulatus Nyl., Chelostoma maxillosum L. and Ch. fuliginosum Pz. may be used probably to pollinate some cultivated Papilionaceae, Umbelliferae and Cruciferae in isolated chambers, because these bees willingly settled the trap nests.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 90: „Lindelfeld” → Lindenfeld
- s. 91: „Banaszek” → Banaszak
- s. 91: „Brieschke” → Brischke
- s. 92: „(tab. 1 — F1)” → (tab. 1 — Fl)
- s. 94, tab. 1: „Ocimumbasilicum” → Ocimum basilicum
- s. 95: „c. d. tab. I” → c. d. tab. 1
- s. 96, tab. 1: „Cucurbitaecae” → Cucurbitaceae
- s. 96, tab. 1: „Gorsypyium” → Gossypium
- s. 98, tab. 2: „C. scabiosa Ł.” → C. scabiosa L.
- s. 103, tab. 3: „Scabiosa columbria” → Scabiosa columbaria
- s. 104, tab. 4: „kanieniarek” → kamieniarek
- s. 105, tab. 4: „Calamintha acions” → Calamintha acinos
- s. 105, tab. 4: „Succisa pretezsis” → Succisa pratensis
- s. 107, piśmiennictwo: „Umegegend” → Umgegend
- s. 107, piśmiennictwo: „Weibergs” → Weinbergs
