TRZMIELE DOLNEGO ŚLĄSKA
tekst: Mieczysław Biliński, Andrzej Ruszkowski
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXXIV, 1990 — Mieczysław Biliński, Andrzej Ruszkowski
strona 101PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE ROK XXXIV 1990
Mieczysław Biliński, Andrzej Ruszkowski
Oddział Pszczelnictwa ISK w Puławach
STRESZCZENIE
Na Dolnym Śląsku w latach 1959—1979 występowało 19 gatunków trzmieli. Dominowały liczebnie najczęściej Bombus terrestris (L.) i B. lucorum (L.), rzadko — B. lapidarius (L.), B. pascuorum (Scop.), B. ruderarius (Müll.), B. sylvarum (L.), B. hortorum (L.), B. ruderatus (F). B. veteranus (F.) lub B. hypnorum (L.).Subdominantami były również: B. pomorum (Pz.), B. confusus Schenck, B. subterraneus (L.) i B. distinguendus (Mor.). Rzadziej występowały — B. muscorum (F.), B. humilis (Ill.), B. soroeensis (F.), B. pratorum (L.) i B. jonellus (K.). Inni autorzy łowili tu przed 1948 r. także: B. wurfleini (Rad.) i B. mesomelas (Gerst.).
Zagęszczenie trzmieli wynosiło 0—11700 trzmieli na 1 ha koniczyny czerwonej i było w większości terenów rolniczych wystarczające dla uzyskania opłacalnych plonów nasion tej rośliny. Dlatego co najmniej woj. legnickie i jeleniogórskie należy uznać za potencjalny rejon nasienny koniczyny czerwonej.
Skład gatunkowy trzmieli wskazuje na bogactwo flory tego rejonu, przy postępującym jednak ubożeniu tej flory na większości terenów rolniczych.
WSTĘP I METODYKA
Fauna trzmieli Dolnego Śląska (woj. jeleniogórskie, wałbrzyskie, legnickie i wrocławskie) badana była w początku XX w. (Dittrich 1903, Scholz 1912) oraz w latach 1959—1962 (Gałuszkowa 1965). Badania własne prowadziliśmy tu w latach 1972—1974, głównie na koniczynie czerwonej (w ramach tematu finansowanego częściowo przez IUNG) oraz bardziej dorywczo w latach 1960—1968 (te ostatnie dane były już częściowo publikowane np. Ruszkowski, Biliński 1968, 1969, Biliński 1970); przy czym obserwacje zagęszczenia trzmieli w latach 1972—1974 oraz składu gatunkowego trzmieli w latach 1963—1968 prowadził M. Biliński. Trzmiele łowione w latach 1960—1962 oraz 1972—1974 oznaczał A. Ruszkowski.
strona 102
Ryc. 1 Rozmieszczenie punktów badań w latach 1959—1979 The distribution of investigated 1959—1979 localities
JELENIA GÓRA — province: 1 — Opolno Zdrój, 2 — Białopole, 3 — Sieniawka, 4 — Wrociszów, 5 — Żarska Wieś, 6 — Olszyna Dolna, 7 — Bielanka, 8 — Pasiecznik, 9 — Wojcieszyce, 10 — Cieplice, 11 — Pisarzowice. WAŁBRZYCH — province: 12 — Nowa Ruda, 13 — Niwa. 14 — Gorzanów, 15 — Nagodzice, 16 — Waliszów Stary, 17 — Tarnów, 18 — Stolec, 19 — Strąkowa, 20 — Ziębice, 21 — Dzierżoniów. 22 — Marcinowice, 23 — Granica. 24 — Strzegom. LEGNICA — province: 25 — Jenków, 26 — Targoszyn, 27 — Męcinka. 28 — Uniejowice, 29 — Świeborowice, 30 — Gaworzyce, 31 — Grodziec Mały. WROCŁAW — province: 32 — Nieszczyce, 33 — Żmigródek, 34 — Sułów (Miłosławice), 35 — Wilkowa, 36 — Oborniki Śląskie, 37 — Machnice, 38 — Łozina, 39 — Wysoki Kościół, 40 — Ligota Piękna, 41 — Wrocław-Pawłowice, 42 — Wrocław-Oporów, 43 — Wrocław-Poczta Główna, 44 — Wrocław-Ogród Botaniczny, 45 — Wrocław-Plac Grunwaldzki, 46 — Wrocław-Zacisze, 47 — Wrocław-Sępolno i Park Szczytnicki. 48 — Wrocław-Swojec, 49 — Domasław i Księginice, 50 — Wilczyce, 51 — Laskowice, 52 — Oleśnica, 53 — Środa Śląska, 54 — Piotrowice, 55 — Kostomłoty, 56 — Łagiewniki, 57 — Łojowice.
Metodykę stosowaliśmy taką samą jak w poprzednich pracach tego cyklu (Ruszkowski i in. 1989 ab, Sowa i in. 1989, 1990 ab, Biliński i in. 1990 abc). Miejscowości, w których prowadzono badania wcześniejsze, ustalaliśmy na podstawie niemiecko-polskiego słownika miejscowości (Rospond 1951). Rozmieszczenie punktów badań z lat 1959—1979 podane zostało na mapce (ryc. 1).
strona 103WYNIKI
1. Skład gatunkowy trzmieli w różnych rejonach
W woj. wrocławskim stwierdzono występowanie 20 gatunków trzmieli, z tym, że trzmiela wyżynnego — Bombus mesomelas (Gerst.) podawano tylko do 1912 r. (tab. 1 — Dittrich 1903, Scholz 1912), a trzmiela różnobarwnego — B. soroeensis (F.) i wrzosowiskowego — B. jonellus (K.) tylko z lat 1960—1967 (tab. 2).
Tabela 1 Skład gatunkowy trzmieli w woj. legnickim i wrocławskim przed 1912 r.³ The bumblebee species composition in provinces of Legnica and Wrocław before 1912 ³
| Miejscowość² — Locality² | O | R | Y | T | L | D | A | M | V | S | E | El | P | C | U | I | Ho | Ru |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| LEGNICA: | ||||||||||||||||||
| Legnica | × | × | — | × | × | — | — | × | — | — | — | × | × | — | — | × | — | — |
| Myślibórz (Jawor Śl.) | — | × | — | × | × | — | — | — | — | × | × | — | — | — | — | — | — | × |
| Proboszczów (Złotoryja) | — | — | — | × | × | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Podgórnik | — | × | — | × | × | × | — | — | — | — | × | — | — | — | — | — | — | — |
| WROCŁAW: | ||||||||||||||||||
| Krzelów (Wołów)⁴ | — | — | — | × | — | — | — | — | — | — | × | — | — | — | — | — | — | — |
| Oborniki Śl. (Trzebnica) | — | — | — | × | — | × | × | — | — | × | — | — | — | × | — | — | — | — |
| Szewce (Trzebnica) | — | — | — | — | — | — | — | — | × | — | × | — | × | — | × | — | — | — |
| Oleśnica | — | — | × | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Szczodre (Oleśnica) | — | — | — | — | — | — | — | — | — | × | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Mirków | — | × | — | — | — | — | — | × | — | × | — | — | — | × | × | × | — | × |
| Wrocław | — | × | — | × | × | × | × | × | ×? | × | × | × | × | × | × | — | × | × |
| Wrocław — Karłowice | — | — | × | × | — | — | — | — | — | — | — | — | × | — | — | × | — | — |
| Wrocław — Osobowice | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | × | — |
| Wrocław — Leśnica | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | × | — | — | — | — |
| Wrocław — Żerniki | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | × | — | — | — | — |
| Mietków (Wrocław) | — | — | — | — | — | × | — | × | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Smolec (Wrocław) | — | — | — | — | — | × | — | — | — | × | — | — | — | × | — | — | — | — |
| Sobótka (Wrocław) | — | × | — | — | — | — | — | — | — | × | — | × | × | — | — | — | — | — |
| Oława | — | — | — | — | — | — | — | × | — | — | — | — | × | — | — | — | — | — |
| Miękinia (Środa Śl.) | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | × | — | — | — | — | — | — | — |
Odnośniki Notes:
¹ W — Bombus wurfleini (Rad.) — trzmiel sześciozębny O — B. soroeensis (F.) — t. różnobarwny J — B. jonellus (K.) — t. wrzosowiskowy R — B. pratorum (L.) — t. leśny Y — B. hypnorum (L.) — t. drzewny T — B. terrestris (L.) — t. ziemny + B. Lucorum (L.) — t. gajowy L — B. lapidarius (L.) — t. kamiennik D — B. ruderarius (Müll.) — rudonogi A — B. pascuorum (Scop.) — t. rudy M — B. muscorum (F.) — t. żółty V — B. humilis (Ill.) — t. zmienny S — B. sylvarum (L.) — t. rudoszary E — B. veteranus (F.) — t. szary El — B. mesomelas (Gerst.) — t. wyżynny P — B. pomorum (Pz.) — t. rdzawoodwłokowy C — B. confusus Schenck — t. wielkooki U — B. subterraneus (L.) — t. paskowany I — B. distinguendus (Mor.) — t. ozdobny Ho — B. hortorum (L.) — t. ogrodowy Ru — B. ruderatus (F.) — t. ciemnopasy × — występuje — present m — licznie — numerous
² W nawiasie dawny powiat In parenthesis the former district
³ Dittrich 1903
⁴ Scholz 1912
strona 104Tabela 2 Skład gatunkowy trzmieli (w %) w woj. wrocławskim w latach 1959 — 1979 The bumblebee species percentage in Wrocław — province in 1959 — 1979
| Miejscowość, rok, miesiąc — Locality, year, month | n | O | J | R | Y | T | L | D | A | M | V | S | P | C | I | U | Ho | Ru | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Nieszczyce² | 1961.4—5 | 6 | — | — | — | — | m | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Żmigródek² | 1960.5 | 15 | — | — | — | — | m | m | — | — | — | — | — | m | — | — | — | — | — |
| Sułów² | 1961—1962. 4—6 | 6 | — | × | — | — | m | × | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Oborniki Śląskie³ | 1960.7 | 1 | — | — | — | — | — | — | — | × | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Oborniki Śląskie⁴ | 1963.7 | 77 | — | — | — | 5 | 21 | 10,5 | — | 57 | — | — | 5 | — | — | — | — | — | 1,5 |
| ” ” | 1967.7 | 77 | — | — | — | — | 41,5 | 4 | 8 | 41,5 | — | — | — | — | — | — | — | 5 | — |
| Machnice² | 1961.4—5 | 7 | — | — | — | — | × | × | — | — | — | — | m | — | — | — | — | — | — |
| Wysoki Kościół² | 1962.5—6 | 13 | — | — | — | — | m | m | — | — | — | — | — | m | — | — | — | — | — |
| Wrocław — | |||||||||||||||||||
| — Pawłowice⁴ | 1963+1967 | 31 | 3 | — | — | 10 | 52 | 26 | — | 6 | — | 3 | — | — | — | — | — | — | — |
| ” | 1965.8 | 20 | — | — | — | — | 60 | 35 | — | — | — | — | — | — | 5 | — | — | — | — |
| — Poczta Główna⁴ | 1967.7 | 40 | — | — | — | — | 80 | 15 | 5 | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| — Ogród Botaniczny⁵ | 1962.7 | 107 | — | — | — | 1 | 20,5 | 47 | 2 | 2 | — | — | — | — | — | — | — | 20 | 7,5 |
| ” ” | 1963.8 | 779 | — | — | — | 2 | 47 | 36 | 1 | 10 | — | — | — | — | — | — | — | 4 | |
| — Plac Grunwaldzki⁵ | 1961—1962 | 10 | — | — | — | — | × | × | × | × | — | — | — | — | — | — | — | × | — |
| — Zacisze⁵ | 1962.7 | 56 | — | — | — | — | 34 | 30 | 9 | 11 | — | — | — | — | 11 | — | — | 5 | |
| — Sępolno+Park Szcz.³ | 1960.7—9 | 68 | 1,5 | — | 1,5 | 7 | 31 | 34 | 1,5 | 13 | — | — | — | — | — | — | 1,5 | 9 | — |
| — Sępolno⁵ | 1961—1962 | 49⁷ | — | — | — | 39 | 18,5 | 2 | — | 22,5 | — | 4 | 4 | — | 6 | — | — | 2 | — |
| — Swojec⁴ | 1963.6 | 53 | — | — | — | — | — | 17 | 7,5 | 5,5 | — | — | 47 | — | — | — | — | 23 | |
| ” | 1963.7 | 161 | — | — | — | 2 | 10 | 39 | — | 11 | — | — | 14 | — | — | — | — | 24 | |
| ” | 1963.8 | 157 | — | — | — | 5 | 7,5 | 7,5 | 10 | 15 | — | — | 35 | — | — | — | — | 20 | |
| ” | 1967.7 | 247 | — | — | — | — | 54 | 9 | 14 | 5 | 2 | — | 3 | — | — | — | — | 13 |
Ciąg dalszy tabeli 2 (w druku bez powtórzonej główki; oznaczenia kolumn powtórzono tylko dla tabeli Markdown)
| Miejscowość, rok, miesiąc — Locality, year, month | n | O | J | R | Y | T | L | D | A | M | V | S | P | C | I | U | Ho | Ru | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Domasław+Księginice² | 1959.4—5 | 11 | — | — | — | — | m | m | — | × | — | — | — | × | — | — | — | — | — |
| Wilczyce² | 1961—1962.4—6 | 42 | 2 | 2 | — | — | 52 | 24 | 5 | 5 | — | — | 10 | — | — | — | — | — | — |
| Laskowice² | 1960.5 | 3 | — | — | — | — | × | × | × | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Kostomłoty² | 1961—1962.4—6 | 28 | — | 4 | — | — | 25 | 7 | 21 | — | — | — | 43 | — | — | — | — | — | — |
| Wilkowa⁶ | 1974.8 | 6 | — | — | — | — | × | × | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Oborniki Śląskie⁶ | 1973.7 | 40 | — | — | — | — | 92,5 | 5 | 2,5 | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Trzebnica⁶ | 1979.4 | 6 | — | — | — | — | m | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Łozina⁶ | 1974.8 | 29 | — | — | — | — | 79 | 10,5 | — | 3,5 | — | — | — | — | — | — | 7 | — | |
| Ligota piękna⁶ | 1974.8 | 29 | — | — | — | — | 97 | 3 | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Wrocław — Oporów⁶ | 1972.8 | 3 | — | — | — | — | — | × | — | — | × | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Wrocław — Swojec⁶ | 1973.7 | 64 | — | — | — | — | 48 | 9 | 11 | 5 | 5 | — | 13 | — | — | 3 | 1,5 | 3 | 1,5 |
| Oleśnica⁶ | 1972.8 | 44 | — | — | — | — | 55 | 18 | 9 | 2 | 5 | — | 9 | 2 | — | — | — | — | — |
| Łagiewniki⁶ | 1974.8 | 79 | — | — | — | — | 86 | 10 | 1 | — | — | — | 1 | — | — | — | — | 1 | 1 |
| Łojowice⁶ | 1974.8 | 61 | — | — | — | — | 51 | 47,5 | — | — | — | — | — | 1,5 | — | — | — | — | — |
| Piotrowice⁶ | 1974.8 | 13 | — | — | — | — | m | × | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
Odnośniki Notes:
¹ jak w tab. 1 — as in the table 1
² Brassica napus (Gałuszkowa 1965)
³ leg. J.Ruszkowski, det. A.Ruszkowski
⁴ leg. et det. M. Biliński
⁵ leg. et det. A.Ruszkowski
⁶ 1972 leg. M.Biliński, K.Kaczmarska, Ł.Bilińska, E.Waligóra; 1973—1974 leg. M.Biliński, Ł.Bilińska (det. A.Ruszkowski)
⁷ +2% B.veteranus (F.) obserwacja niepewna — the doubtful observation
strona 106W latach 1972—1974 dominowały w woj. wrocławskim zawsze trzmiel ziemny — B. terrestris (L.) i gajowy — B. lucorum (L.) — same lub przy subdominacji kamiennika — B. lapidarius (L.), a tylko we Wrocławiu na Swojcu — rudoszarego — B. sylvarum (L.) i rudonogiego — B. ruderarius (Müll.). Natomiast w latach 1959—1967 tylko w 58% miejscowości dominowały trzmiel ziemny i gajowy, w pozostałych — kamiennik, rudy — B. pascuorum (Scop.), ogrodowy — B. hortorum (L.), rudoszary lub drzewny — B. hypnorum (L.), przy subdominacji czasem także rudonogiego, rdzawoodwłokowego — B. pomorum (Pz.) lub wielkookiego — B. confusus Schenck. Różnice między tymi dwu okresami wynikają również i z metody badań, bo w latach 1972—1974 badano głównie pola koniczyny czerwonej (w okresie lipca i sierpnia), a w latach 1959—1967 także pola rzepaku (od kwietnia do czerwca) oraz środowiska typu parkowego.
Rzadziej występowały w latach 1972—1974 trzmiel rudy, żółty — B. muscorum (F.), rdzawoodwłokowy, ozdobny — B. distinguendus (Mor.), paskowany — B. subterraneus (L.), ciemnopasy — B. ruderatus (F.) i ogrodowy. W latach zaś 1959—1967 nie obserwowano trzmiela ozdobnego, natomiast obserwowano (choć również rzadko) — trzmiela różnobarwnego, wrzosowiskowego, leśnego — B. pratorum (L.), zmiennego — B. humilis (Ill) oraz (czasem licznie) — drzewnego. Raz też zaobserwowano trzmiela szarego — B. veteranus (F.) (tab. 2), jest to jednak obserwacja niepewna, ponieważ okazu nie złowiono.
Ogólnie biorąc fauna trzmieli woj. wrocławskiego była bardzo bogata, ustępując liczbą gatunków jedynie woj. bielsko-bialskiemu, nowosądeckiemu i krośnieńskiemu (Ruszkowski i in. 1989 b). W ostatnich dziesięcioleciach dominowały jednak trzmiele środowisk o ubogiej florze, co wskazuje na postępujące ubożenie flory tego rejonu.
W woj. legnickim stwierdzono ogółem 18 gatunków trzmieli (nie znaleziono tu trzmiela drzewnego i wrzosowiskowego). Podobnie jak w woj wrocławskim dominowały tu w latach 1972—1974 trzmiel ziemny i gajowy, najczęściej przy subdominacji kamiennika, a tylko na północnym krańcu województwa także i rdzawoodwłokowego (tab. 3). Jedynie w Męcince dominował trzmiel ciemnopasy — B. ruderatus (F.), przy subdominacji paskowanego — B. subterraneus (L.), ziemnego i rudoszarego. Rzadziej występowały — trzmiel rudonogi, rudy, żółty, zmienny, wielkooki, ozdobny i ogrodowy. Ogółem złowiono w tych latach 14 gatunków trzmieli, podczas gdy przed 1912 r. — 13.
Przed 1912 r. (Dittrich 1903, Scholz 1912) łowiono tu także trzmiela różnobarwnego, leśnego, szarego i wyżynnego, natomiast nie spotkano — rudego, zmiennego, wielkookiego, paskowanego i ogrodowego (tab. 1). Wydaje się więc, że w woj. legnickim dominującymi gatunkami w tym okresie były trzmiel ziemny, gajowy, kamiennik i leśny, co wskazywałoby na to, że tereny uprzemysłowione o zubożałej florze dominowały tam już w początku XX w., choć w okresie tym musiało być tam także dużo i lasów, które obecnie ustąpiły terenom rolniczym.
W woj. wałbrzyskim występowało 20 gatunków trzmieli. Fauna trzmieli była więc podobna jak w woj. wrocławskim, z tym, że nie było tu trzmiela
strona 107wrzosowiskowego, a występował trzmiel sześciozębny — B. wurfleini (Rad.), związany z terenami górskimi. W latach 1972—1974 (głównie na koniczynie czerwonej) dominowały tu zawsze trzmiel ziemny i gajowy, najczęściej przy subdominacji kamiennika, często — rudoszarego, czasem — rudonogiego lub szarego. Natomiast na rzepaku w 1961 r. w Marcinowicach dominował trzmiel rudoszary, przy silnej subdominacji ziemnego i gajowego i słabszej rudonogiego (tab. 3).
Przed 1912 r. nie stwierdzono tu występowania trzmiela rudego, rudonogiego, zmiennego, szarego, wielkookiego, ozdobnego i ciemnopasego, natomiast złowiono (nie spotykane w latach 1960—1974) trzmiele: sześciozębnego, wyżynnego, leśnego i żółtego (tab. 4). Dominowały w tym okresie, jak się wydaje, trzmiel drzewny, leśny i różnobarwny.
Różnice między początkiem i drugą połową XX w. mogą wskazywać na postępujące wylesienie i uprzemysłowienie, ale mogą też po prostu wynikać z tego, że badania lat 1960—1974 dotyczyły głównie terenów rolniczych, a wcześniejsze — głównie terenów górskich i leśnych.
W woj. jeleniogórskim i Karkonoszach złowiono w sumie 19 gatunków trzmieli — te same, co w woj. wałbrzyskim, jedynie bez trzmiela żółtego. W Karkonoszach (głównie badane były Karkonosze czeskie) występowało przed 1948 r. (Dittrich 1903, Marschner 1927, May 1948) 13 gatunków trzmieli: najliczniej — leśny, różnobarwny, sześciozębny i rudy, licznie — ogrodowy, paskowany, kamiennik, prawdopodobnie licznie także gajowy, drzewny i ziemny, a rzadko — wyżynny, rdzawoodwłokowy i rudonogi. W pozostałej części woj. jeleniogórskiego nie złowiono w tym okresie trzmiela sześciozębnego, rudego, rdzawoodwłokowego i ogrodowego; złowiono natomiast (nie podawane z Karkonoszy) trzmiele: ziemnego, szarego i ozdobnego (tab. 4).
W latach 1972—1974 złowiono (głównie na koniczynie czerwonej) w woj. jeleniogórskim 13 gatunków trzmieli, z których 4 (żółty, rudoszary, wielkooki i ciemnopasy) nie były łowione w pierwszej połowie XX w. Nie zostały natomiast złowione po 1948 r. (podane z wcześniejszego okresu): trzmiel sześciozębny, różnobarwny, drzewny, leśny, zmienny, wyżynny i rdzawoodwłokowy. Można więc powiedzieć, że trzmiele górskie i leśne zostały tu zastąpione trzmielami terenów rolniczych. Przypuszczalne przyczyny tych różnic są podobne jak w wypadku woj. wałbrzyskiego. Dominowały w ostatnich latach głównie trzmiel ziemny i gajowy (w 75% badaniach miejscowości), same lub częściej przy subdominacji kamiennika i raz także rudonogiego. W Olszynie Dolnej dominował trzmiel rudonogi przy subdominacji ziemnego i gajowego, a w Cieplicach — trzmiel szary przy subdominacji ozdobnego, rudonogiego, ziemnego i gajowego.
Ogólnie biorąc tereny Dolnego Śląska mają bogatą faunę trzmieli (jeżeli nie uległa ona zubożeniu w ostatnich latach — po 1974 r.), choć zaznacza się rosnąca dominacja terenów wylesionych i uprzemysłowionych.
Zastanawiające jest, że w latach 1959—1974 nie obserwowano zupełnie trzmiela wyżynnego, który we wcześniejszym okresie występował nie tylko w górach, ale i w wielu miejscowościach nizinnych. W ogóle gatunek ten po
strona 108Tabela 3 Skład gatunkowy trzmieli (w %) w woj. jeleniogórskim, wałbrzyskim i legnickim w latach 1960 — 1974 Bumblebee species percentage (1960—1974) in provinces: Jelenia Góra, Wałbrzych and Legnica
| Miejscowość, rok, miesiąc² — Locality, year, month | n | O | Y | T | L | D | A | M | V | S | E | P | C | I | U | Ho | Ru | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| JELENIA GÓRA: | ||||||||||||||||||
| Opolno Zdrój | 1974.8 | 6 | — | — | × | — | — | × | — | — | — | — | — | — | — | — | × | — |
| Białopole | 1974.8 | 4 | — | — | × | × | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | × | — |
| Wrociszów | 1973.7 | 47 | — | — | 68 | 21,5 | — | 2 | — | — | — | 4,5 | — | 2 | 2 | — | — | — |
| Żarska Wieś | 1972.8 | 59 | — | — | 29 | 32 | — | — | — | — | 1,5 | — | — | 1,5 | 15 | 14 | — | 7 |
| ” | 1973.7 | 56 | — | — | 9 | 30 | 32 | — | — | — | 2 | 2 | — | 5 | 11 | 5 | — | 4 |
| ” | 1974.8 | 55 | — | — | 75 | 2 | 7 | — | 2 | — | 3,5 | — | — | 2 | — | 3,5 | — | 5 |
| ” | 1972—1974 | 170 | — | — | 37 | 22 | 13 | — | 0,5 | — | 2 | 0,5 | — | 3 | 9 | 8 | — | 5 |
| Olszyna Dolna | 1972.8 | 32 | — | — | 25 | 3,1 | 44 | 3,1 | 3,1 | — | 3,1 | 9,3 | — | — | 3,1 | 3,1 | — | 3,1 |
| Bielanka | 1974.8 | 17 | — | — | m | m | × | — | — | — | — | × | — | — | — | × | × | — |
| Pasiecznik | 1973.7 | 10 | — | — | m | × | — | — | × | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Wojcieszyce | 1973.8 | 49 | — | — | 84 | 6 | 2 | 2 | — | — | 4 | — | — | — | — | 2 | — | — |
| Cieplice | 1972.8 | 64 | — | — | 13 | 3 | 16 | 3 | 3 | — | 6 | 20 | — | — | 17 | 9 | 8 | 2 |
| Pisarzowice | 1973.8 | 50 | — | — | 60 | 22 | 2 | 2 | — | — | 6 | 2 | — | — | — | 2 | 4 | — |
| WAŁBRZYCH: | ||||||||||||||||||
| Nowa Ruda | 1973.8 | 51 | — | 2 | 72 | 8 | 6 | 4 | — | 4 | 4 | — | — | — | — | — | — | — |
| Niwa | 1973.8 | 46 | — | 2 | 63 | 25 | 2 | — | — | — | 2 | 4 | — | 2 | — | — | — | — |
| Gorzanów | 1972.8 | 17 | 2 | — | 51 | 6 | 14 | — | — | — | 11,5 | 2 | — | 2 | — | 2 | 9,5 | — |
| Waliszów Stary | 1973.8 | 46 | — | — | 52 | 7 | 2 | — | — | — | 24 | 13 | — | — | — | — | 2 | — |
| Nagodzice | 1973.8 | 44 | — | — | 36 | 39 | 2 | 2 | — | 2 | — | 9 | — | — | — | 5 | 5 | — |
| Tarnów | 1972.8 | 34 | — | — | 56 | 11,5 | 9 | 3 | — | — | 20,5 | — | — | — | — | — | — | — |
| Stolec | 1960.5 | 9 | — | — | × | × | — | — | — | — | × | — | × | — | — | — | — | — |
| Strąkowa | 1973.8 | 55 | — | — | 60 | 5 | 4 | 2 | — | — | 18 | — | — | — | — | — | 4 | 7 |
| Ziębice | 1961.4—5 | 8 | — | — | × | — | × | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Złote Góry | 1972.8 | 2 | — | — | × | × | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
Ciąg dalszy tabeli 3 (w druku bez powtórzonej główki; oznaczenia kolumn powtórzono tylko dla tabeli Markdown)
| Miejscowość, rok, miesiąc² — Locality, year, month | n | O | Y | T | L | D | A | M | V | S | E | P | C | I | U | Ho | Ru | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Dzierżoniów | 1972.8 | 53 | — | — | 62 | 26 | — | — | — | — | 2 | — | 2 | — | — | — | 4 | 4 |
| Góry Sowie | 1973.8 | 6 | — | — | × | — | — | × | — | — | — | — | — | — | — | — | × | — |
| Marcinowice | 1973.8 | 62 | — | — | 76 | 13 | 1,5 | 1,5 | — | — | 5 | — | — | — | 1,5 | — | — | 1,5 |
| ” | 1961.4—5 | 33 | — | — | 36,5 | — | 18 | 6 | — | — | 39,5 | — | — | — | — | — | — | — |
| Granica | 1974.8 | 4 | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | m |
| Strzegom | 1960,5 | 16 | — | — | m | × | — | × | — | — | × | — | — | — | — | — | — | — |
| LEGNICA: | ||||||||||||||||||
| Jenków | 1974.8 | 83 | — | — | 78 | 16 | — | — | — | — | 1 | — | — | — | — | — | 2,5 | 2,5 |
| Targoszyn | 1972.8 | 40 | — | — | 87,5 | 7,5 | 5 | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Męcinka | 1974.8 | 47 | — | — | 13 | 4 | 2 | — | — | — | 11 | — | 2 | — | — | 19 | 9 | 40 |
| Uniejowice | 1972.8 | 58 | — | — | 77 | 10 | — | — | — | — | 2 | — | — | — | 2 | — | 2 | 7 |
| Świeborowice | 1973.8 | 50 | — | — | 78 | 20 | — | 2 | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Gaworzyce | 1973.7 | 42 | — | — | 60 | 17 | 7 | 5 | 5 | — | 2 | — | — | 2 | — | — | 2 | — |
| Grodziec Mały | 1972.8 | 53 | — | — | 49 | 13 | — | — | — | 2 | 7,5 | — | 21 | — | — | 5,5 | — | 2 |
Odnośniki — Notes:
¹ jak w tab.1 — as in the table 1
² 1960 — 1961 (Gałuszkowa 1965); 1972 leg. M.Biliński, K.Kaczmarska , Ł.Bilińska, E.Waligóra; 1973—1974 leg. M.Biliński, Ł. Bilińska
strona 110Tabela 4 Skład gatunkowy trzmieli w woj. wałbrzyskim i jeleniogórskiem oraz w Karkonoszach czeskich (przed 1948 r.) Bumblebee species composition in provinces of Wałbrzych and Jelenia Góra and also in Czech Karkonosze Montains (before 1948)
| Miejscowość — Locality² | W | O | R | Y | T | L | D | A | M | V | S | E | El | P | U | I | Ho |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| WAŁBRZYCH: | |||||||||||||||||
| Strzegom³ (Świdnica) | — | — | — | — | — | — | — | — | × | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Bardo Śląskie³ (Ząbkowice Śl) | × | × | — | — | — | — | — | — | × | — | × | — | × | × | — | — | — |
| Szczawno Zdrój³ (Wałbrzych) | × | × | × | × | — | — | — | — | — | — | — | — | × | × | × | — | — |
| Jedlina Zdrój³ (Wałbrzych) | — | — | — | × | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Ziemia Kłodzka³ | — | — | × | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Zieleniec³ (Kłodzko) | × | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Duszniki Zdrój³ (Kłodzko) | — | — | — | × | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Śnieżnik³ ” | — | — | — | × | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Pasmo Śnieżnika⁴ ” | — | m | m | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Złote Góry⁴ ” | — | m | — | m | m | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Międzygórze³ ” | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | × | — | — |
| Dolina Orlicy⁴ (Bystrzyca Kł.) | — | — | — | — | — | × | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Pradziad³ (=Keprnik, ČSR) | — | — | × | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| JELENIA GÓRA: | |||||||||||||||||
| Kotlina Jeleniogórska⁴ | — | × | × | × | — | — | × | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Janowice Wielkie⁴ (Jelenia G.) | — | — | — | — | — | — | — | — | — | × | — | — | — | — | — | — | — |
| Topieliska⁴ (Sudety Środkowe) | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | × | — |
| Jarkowice³ (Kamienna Góra) | — | × | — | — | — | — | — | — | — | × | — | × | × | — | × | — | — |
| Zgorzelec³ | — | — | — | × | m | × | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Zgorzelec⁴ | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | × | — |
| KARKONOSZE³ | — | — | — | — | — | — | — | m | — | — | — | — | — | — | — | — | m |
| Karkonosze Czeskie⁵ >800 m⁷ | m | m | m | × | × | × | — | m | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Karkonosze Czeskie⁵ <800 m | m | m | m | × | × | m | × | m | — | — | — | — | × | — | m | — | m |
| Spindlerowy Młyn³ | × | — | × | × | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Śnieżne Kotły⁶ — 1400 m | — | × | — | — | × | × | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Przedni Rennerowki⁶ — 1270 m | × | × | — | — | × | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Mały i Wielki Rybnik⁶ 1200 m | — | — | × | — | × | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Kolbenowa Górka⁶ 1183 m | — | × | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Modry Dół⁶ — 1100 m | — | × | × | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Rychory⁶ — 1000 m | — | × | — | — | — | — | — | × | — | — | — | — | × | × | — | — | — |
c.d. tabeli 4
Gatunki trzmieli — Bumblebee species¹
| Miejscowość — Locality² | W | O | R | Y | T | L | D | A | M | V | S | E | El | P | U | I | Ho |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Tumpsowe Skały⁶ — 930 m | — | — | × | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Barberowe Domki⁶ — 700 m | — | — | — | — | × | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Klauzenski Dół⁶ | — | × | × | × | × | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
Odnośniki Notes: 1 4 jak w tab. 1 as in the table 1
⁵ Marschner 1927 ⁶ May 1948 ⁷ m n.p.m. = m a.s.l.
1950 r. był obserwowany w Polsce wyłącznie w górach woj. nowosądeckiego, podczas gdy wcześniej podawany był również z Dolnego Śląska i woj. tarnobrzeskiego, bielsko-bialskiego i krośnieńskiego (Ruszkowski i in. 1989ab).
2. Zagęszczenie trzmieli na polach koniczyny czerwonej
Zagęszczenie trzmieli (tab. 5) największe było w woj. legnickim (1500—11700 trzmieli na 1 ha koniczyny czerwonej), gdzie we wszystkich 7 badanych miejscowościach wystarczało ono teoretycznie dla osiągnięcia opłacalnych plonów nasion koniczyny czerwonej. Zagęszczenie to było też duże w woj. wrocławskim (1300—4100 trzmieli na 1 ha), będąc wystarczającym w 67% badanych miejscowości. W woj. wałbrzyskim zagęszczenie wynosiło 250—4000 trzmieli na 1 ha, będąc wystarczającym w 70% miejscowości. Bardziej wahało się ono (0—6600 trzmieli na 1 ha) w woj. jeleniogórskim, ale również w 55% miejscowości wystarczało dla uzyskania opłacalnych plonów nasion. Rzeczywiste plony nasion koniczyny czerwonej (Sowa i in. 1977) były opłacalne w woj. legnickim i bardziej jeszcze w woj. jeleniogórskim, a nieopłacalne (przeciętnie) w woj. wrocławskim i wałbrzyskim. Woj. jeleniogórskie i legnickie można więc uznać za potencjalny rejon nasienny koniczyny czerwonej, natomiast wartość woj. wrocławskiego i wałbrzyskiego pod tym względem wymaga jeszcze bliższego zbadania.
WNIOSKI
- Dolny Śląsk stanowi rejon o dużym zagęszczeniu trzmieli i bardzo dużej liczbie (21) ich gatunków — mniejszej tylko niż w górzystych województwach południowo-wschodniej Polski.
- Zagęszczenie trzmieli w większości terenów rolniczych Dolnego Śląska jest wystarczające dla uzyskania opłacalnych plonów nasion koniczyny czerwonej i co najmniej woj. legnickie i jeleniogórskie należy uznać za potencjalny rejon nasienny tej rośliny.
- Dominowały tu w latach 1972—1974 najczęściej trzmiel ziemny B. terrestris
Tabela 5 Zagęszczenie trzmieli na 1 ha koniczyny czerwonej The density of bumblebees per one hectare of red clover
| Województwo, miejscowość, data — Province, locality, date | Zagęszczenie trzmieli — Density of bumblebees¹: kr. | Zagęszczenie trzmieli — Density of bumblebees¹: śr. | Zagęszczenie trzmieli — Density of bumblebees¹: dł. | Zagęszczenie trzmieli — Density of bumblebees¹: b. dł. | Ogółem Total | |
|---|---|---|---|---|---|---|
| JELENIA GÓRA: | ||||||
| Opolno Zdrój | 1974.8.04. | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 |
| Wrociszów | 1973.7.29 | 1835 | 135 | 80 | 0 | 2050 |
| Żarska Wieś | 1972.8.08. | 880 | 20 | 440 | 100 | 1440 |
| Żarska Wieś | 1973.7.29 | 2940 | 2720 | 1590 | 300 | 7550 |
| Żarska Wieś | 1974.8.04. | 345 | 55 | 30 | 20 | 450 |
| Olszyna Dolna | 1972.8.06. | 265 | 1010 | 105 | 60 | 1440 |
| Bielanka | 1974.8.03. | 610 | 100 | 45 | 45 | 800 |
| Pasiecznik | 1973.7.29 | 270 | 30 | 0 | 0 | 300 |
| Wojcieszyce | 1973.8.07. | 5940 | 530 | 130 | 0 | 6600 |
| Cieplice | 1972.8.06. | 440 | 1320 | 720 | 280 | 2760 |
| Pisarzowice | 1973.8.07. | 2170 | 320 | 50 | 110 | 2650 |
| WAŁBRZYCH: | ||||||
| Nowa Ruda | 1973.8.08 | 3280 | 720 | 0 | 0 | 4000 |
| Niwa | 1973.8.08 | 2340 | 210 | 50 | 0 | 2600 |
| Gorzanów | 1972.8.05 | 1180 | 550 | 80 | 190 | 2000 |
| Waliszów Stary² | 1973.8.09 | 680 | 450 | 0 | 20 | 1150 |
| Nagodzice | 1973.8.08 | 1500 | 300 | 100 | 100 | 2000 |
| Tarnów | 1972.8.05 | 755 | 365 | 0 | 0 | 1120 |
| Strąkowa³ | 1973.8.09 | 2340 | 860 | 0 | 400 | 3600 |
| Dzierżoniów | 1972.8.05 | 1830 | 40 | 40 | 170 | 2080 |
| Marcinowice | 1973.8.08 | 3470 | 310 | 60 | 60 | 3900 |
| Granica | 1974.8.03 | 0 | 0 | 0 | 250 | 250 |
| LEGNICA: | ||||||
| Jenków | 1974.8.03 | 4700 | 50 | 0 | 250 | 5000 |
| Targoszyn | 1972.8.06 | 1670 | 90 | 0 | 0 | 1760 |
| Męcinka | 1974.8.03 | 255 | 195 | 315 | 735 | 1500 |
| Uniejowice | 1972.8.06 | 2890 | 65 | 65 | 300 | 3320 |
| Świeborowice | 1973.8.16 | 2990 | 60 | 0 | 0 | 3050 |
| Gaworzyce | 1973.7.03 | 9010 | 2220 | 235 | 235 | 11700 |
| Grodziec Mały | 1972.8.10 | 1360 | 215 | 540 | 45 | 2160 |
| WROCŁAW: | ||||||
| Oborniki Śląskie ⁴ | 1973.7.27 | 1270 | 30 | 0 | 0 | 1300 |
| Ligota Piękna | 1974.8.18 | 2000 | 0 | 0 | 0 | 2000 |
| Wrocław — Swojec | 1973.7.27 | 1770 | 1050 | 140 | 140 | 3100 |
| Oleśnica | 1972.8.12 | 1050 | 360 | 30 | 0 | 1440 |
| Łagiewniki | 1974.8.02 | 3940 | 80 | 0 | 80 | 4100 |
| Łojowice | 1974.8.02 | 2020 | 0 | 30 | 0 | 2050 |
Odnośniki — Notes:
¹ kr. — z krótkim języczkiem — with the short tongue (OJRYTL) śr. — ze średnim języczkiem — with the middle tongue (DAMVSE) dł. — z długim języczkiem — with the long tongue (PCIU) b. dł. — z bardzo długim języczkiem — with the longest tongue (Ho Ru)
² 15,8°C ³ 16,4°C ⁴ 17,0°C
strona 113(L.) i gajowy B. lucorum (L.), co wskazuje na postępujące zubożenie flory większości terenów tego rejonu.
LITERATURA
Biliński M., 1970: Wyniki obserwacji nad przegryzaniem kwiatów przez trzmiele — Bombus Latr. Pol. Pismo Entomol., 40 (1): 107—123.
Biliński M. i inni, 1990 a: Trzmiele Ziemi Lubuskiej. Pszczeln. Zesz. Nauk., 34: 57—62.
Biliński M. i inni, 1990 b: Trzmiele zachodniego Pomorza. Pszczeln. Zesz. Nauk., 34: 63—72.
Biliński M. i inni, 1990 c: Trzmiele Śląska Górnego i Opolskiego. Pszczeln. Zesz. Nauk., 34: 93—100.
Dittrich R., 1903: Verzeichnis der bisher in Schlesien aufgefundenen Hymenopteren. I. Apidae. Z. f. Entom., N.F., 28: 19—54.
Gałuszkowa I., 1965: Pszczołowate (Apidae) zebrane na rzepaku ozimym na Niżu i Wyżu Dolnego Śląska. Pol. Pismo Entomol., 14, 3—4 (39—40): 217—228.
Marschner H., 1927: Ueber die Hummeln des Riesengebirges. Societas entomologica, 42. Stuttgart.
May J., 1948: Bionomie rodů Bombus Latr. a Psithyrus Lep. (IV) — Ćmeláci v Krkonošich. Casopis CSL. Společnosti Entomologické 45, 3—4: 146—155.
Rospond S., 1951: Słownik nazw geograficznych Polski Zachodniej i Północnej. Cz. II: 419—794, Wrocław-Warszawa.
Ruszkowski A., Biliński M., 1968: Oblot koniczyny czerwonej przez trzmiele. Pam. Puł., 31: 201—220.
Ruszkowski A., Biliński M., 1969: Trzmiele oblatujące wykę i inne rośliny strączkowe. Pam. Puł., 36: 281—299.
Ruszkowski A., i inni, 1989 a: Trzmiele Wyżyny Małopolskiej. Pszczeln. Zesz. Nauk., 33: 33—54.
Ruszkowski A. i inni, 1989 b: Trzmiele południowej Polski. Pszczeln. Zesz. Nauk., 33: 55—76.
Scholz E. J. R., 1912: Hymenoptera aculeata. Seltenere schlesische Vorkommnisse, Jahresh. d. Ver. f. Schles. Insektenkunde zu Breslau, E. V.
Sowa S. i inni, 1977: Number of pollinator insects with reference to seed setting in red clover in different regions of Poland. Pszczeln. Zesz. Nauk., 21: 219—227.
Sowa S. i inni, 1989: Trzmiele Mazowsza. Pszczeln. Zesz. Nauk., 33: 19—32.
Sowa S. i inni, 1990 a: Trzmiele wschodniego Pomorza. Pszczeln. Zesz. Nauk., 34: 73—83.
Sowa S. i inni, 1990 b: Trzmiele Podlasia i Kurpiów. Pszczeln. Zesz. Nauk., 34: 85—92.
THE BUMBLEBEES OF LOWER SILESIA
M. Biliński, A. Ruszkowski
Summary
An appearance of 19 bumblebee species was stated in Lower Silesia (provinces: Jelenia Góra, Wałbrzych, Legnica and Wrocław) in 1959—1979.
The dominant species were most frequently Bombus terrestris (L.) and B. lucorum (L.), rarely — B. lapidarius (L.), B. pascuorum (Scop.), B. ruderarius (Müll.), B. sylvarum (L.), B. hortorum (L.), B. ruderatus (F.), B. veteranus (F.) or B. hypnorum (L.). The subdominant species were also: B. pomorum (Pz.), B. confusus Schenck, B. subterraneus (L.) and B. distinguendus (Mor.).
The following species were less numerously ones: B. muscorum (F.), B. humilis (Ill.), B. soroeensis (F.), B. pratorum (L.) and B. jonellus (K.). Other authors catched also here before 1948: B. wurfleini (Rad.) and B. mesomelas (Gerst.).
strona 114The density of bumblebees amounted 0—11700 individuals per 1 hectare of red clover. In general it was sufficient to obtain the payable seed yields of this plant in majority investigated fields. Therefore at least the provinces of Legnica and Jelenia Góra have to be recognized as a potential seed region of red clover. The bumblebee species composition indicated that the flora of this region was rich but it become progresively poor in majority of agricultural areas.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 107: „badaniach miejscowości” → badanych miejscowości
- s. 110, tab. 4: „jeleniogórskiem” → jeleniogórskim
- s. 110, tab. 4: „Montains” → Mountains
- s. 114, streszczenie: „progresively” → progressively
