ROŚLINY POKARMOWE I ZNACZENIE GOSPODARCZE SAMOTEK (HYLAEUS F.) Z PODRODZAJÓW SPATULARIELLA POPOV, ABRUPTA POPOV I KOPTOGASTER ALFKEN (HYMENOPTERA, COLLETIDAE)
tekst: Janina Gosek, Andrzej Ruszkowski, Krystyna Kaczmarska
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXXIX, 1995 — Janina Gosek, Andrzej Ruszkowski, Krystyna Kaczmarska
strona 265PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XXXIX, Nr 2 1995
Janina Gosek, Andrzej Ruszkowski, Krystyna Kaczmarska
Instytut Sadownictwa i Kwiaciarstwa, Oddział Pszczelnictwa, ul. Kazimierska 2, 24-100 Puławy
Streszczenie
Na podstawie własnych okazów pszczół z lat 1959-1961 i 1989-1994 oraz danych z literatury zestawiono listę roślin pokarmowych samotki błoniarki – Hylaeus hyalinatus Smith, białoustej – H.punctatus Brullé, porowianki – H.punctulatissimus Smith i rogatej – H.cornutus Curtis, obejmującą 84 gatunki roślin dla H.hyalinatus, 21 – dla H.punctatus, 18 – dla H.punctulatissimus i 17 – dla H.cornutus. Samotkę białoustą i rogatą uznać należy za potencjalnych zapylaczy marchwi, a samotkę porowiankę – porów i prawdopodobnie cebuli. Chów samotki białoustej i porowianki wydaje się możliwy, ale metodyka jego wymaga dopiero opracowania.
Słowa kluczowe: pszczoły samotnice, Hylaeus, marchew, pory, cebula, rośliny pokarmowe.
WSTĘP I METODYKA
Kontynuując badania nad roślinami pokarmowymi i znaczeniem gospodarczym samotek (Hylaeus F.), zajęliśmy się w obecnej pracy gatunkami z podrodzajów Spatulariella Popov, Abrupta Popov i Koptogaster Alfken, opierając się na własnych zbiorach samotek z lat 1959-1961 i 1989-1994 (117 okazów) oraz na literaturze z Polski i krajów sąsiednich.
Metodykę stosowaliśmy taką samą jak w poprzednich pracach (Ruszkowski i in. 1993; Ruszkowski, Gosek 1995). Wszystkie gatunki samotek oznaczał A. Ruszkowski, który również nadał im nazwy polskie.
W pracy tej uwzględniliśmy 4 gatunki pszczół: samotkę błoniarkę – Hylaeus (Spatulariella) hyalinatus Smith, białoustą – H. (S.) punctatus Brullé, porowiankę – H. (Koptogaster) punctulatissimus Smith i rogatą – H. (Abrupta) cornutus Curtis. Natomiast dla samotki krasnopaski – H. (Koptogaster) bifasciatus (Jurine) nie znaleźliśmy w literaturze żadnych roślin pokarmowych mimo, że ten południowoeuropejski gatunek występuje lokalnie również i w Europie Środkowej (Dathe 1980). W Polsce nie był dotąd obserwowany (Celary, Dylewska 1988, Banaszak 1991).
strona 266WYNIKI
Samotka błoniarka – Hylaeus hyalinatus Smith łowiona była (tab. 1) na kwiatach 84 gatunków roślin z 21 rodzin, głównie z baldaszkowych (18% oblotu), złożonych i różowatych (po 14%) oraz gruboszowatych (10%), motylkowych i dzwonkowatych (po 6%). Wiernie i czasem licznie oblatywała ona jedynie maliny (Rubus), czosnki (Allium), mikołajki (Eryngium), rezedy (Reseda) i nostrzyki (Melilotus); dość wiernie również, choć raczej nielicznie, jastrzębiec (Hieracium), pięciornik (Potentilla), dziurawiec (Hypericum perforatum) i koniczyny (Trifolium). Czasem licznie spotykana była też na marchwi (Daucus carota), pieprzycy siewnej (Lepidium sativum), łyszczu (Gypsophila), driakwi (Scabiosa) i jasieńcu (Jasione). Można przypuszczać, że samotka ta odgrywa jakąś rolę w zapylaniu marchwi, pieprzycy i innych baldaszkowych, jak również malin i nostrzyku – prawdopodobnie jednak niezbyt wielką.
Samotka białousta – H.punctatus Brullé odwiedzała (tab. 1) kwiaty 21 gatunków roślin z 9 rodzin, głównie z baldaszkowych (55%), krzyżowych (13%), złożonych (11%) oraz gruboszowatych i szorstkolistnych (po 7%). Dość wiernie i czasem licznie oblatywała ona jedynie marchew, a czasem licznie – inne baldaszkowe (Anthriscus, Anethum, Aegopodium, Angelica), rzepichę (Rorippa palustris), nawłoć (Solidago canadensis), rozchodnik (Sedum) i żmijowiec (Echium vulgare). Można przypuszczać, że gatunek ten bierze (przy licznym pojawie) większy udział w zapylaniu marchwi i innych uprawnych baldaszkowych.
Samotka rogata – H.cornutus Curtis spotykana była (tab. 1) na kwiatach 17 gatunków roślin z 7 rodzin, głównie z baldaszkowych (61%) i krzyżowych (13%). Najwierniej i najliczniej oblatywała ona marchew (39% ogółu oblatywanych kwiatów), z którą wyraźnie jest silnie związana. W razie licznego pojawu mogłaby się więc okazać wartościowym zapylaczem marchwi. W Polsce samotka rogata występuje jednak bardzo lokalnie, a i w Puławach nie jest gatunkiem częstym.
Samotka porowianka – H.punctulatissimus Smith została stwierdzona na 18 gatunkach roślin z 9 rodzin, głównie z liliowatych – wyłącznie rodzaj Allium (57% całego oblotu), motylkowych (16%) i złożonych (8%); natomiast rośliny baldaszkowe oblatywała w bardzo małym procencie (5%). Najliczniej i najwierniej samotka porowianka oblatywała pory (27% całego oblotu), czasem też licznie cebulę. Pszczołę tę należy uznać za potencjalnego zapylacza porów, a być może (w mniejszym stopniu) także i cebuli.
Wszystkie te 4 gatunki samotek próbowaliśmy hodować w izolatorach 3 m x 3 m z siatki plastykowej, ustawionych na poletkach marchwi lub cebuli. Próby te zostały uwieńczone częściowym tylko sukcesem, gdyż uzyskaliśmy potomstwo z trzech gniazd samotki białoustej, założonych w izolatorze na marchwi i z jednego gniazda samotki porowianki – w izolatorze na cebuli. Jednakże nie udało się tej hodowli kontynuować. Niewątpliwie chów tych dwu gatunków samotek jest możliwy, ale metody jego wymagają dopiero opracowania.
strona 267Tabela 1 Rośliny pokarmowe samotek z podrodzajów Spatulariella, Abrupta i Koptogaster Food plants of Hylaeus species of subgenera Spatulariella, Abrupta and Koptogaster
| RODZINA i gatunek rośliny PLANT FAMILY and plant species | Hy | Pu | Cr | Pl |
|---|---|---|---|---|
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
| UMBELLIFERAE | 24m,25 | 25m | – | – |
| Aegopodium podagraria L. | 17 | 17,24m | 17 | – |
| Aethusa cynapioides M.B. | 22 | – | – | – |
| Anethum graveolens L. | 21,22 | 18,20m | – | – |
| Angelica silvestris L. | – | 19,20m | 20 | – |
| Anthriscus silvestris (L.) Hoffm. | 22 | 18,20m | – | – |
| Apium graveolens L. | 20 | – | – | – |
| Astrantia major L. | 21 | – | – | – |
| Chaerophyllum temulum L. | 22 | – | – | – |
| Cnidium silaifolium Sim. | 12 | – | – | – |
| Conium maculatum L. | 22 | – | 18 | – |
| Coriandrum sativum L. | 1 | 1m,13m | – | – |
| Daucus carota L. | 1m,22 | 1m,18,20 | 1m,17,18,20m,24 | – |
| Eryngium campestre L. | 18,20 | 19,20 | 17,18 | – |
| E.coeruleum M.B. | 12m | E.sp.17 | – | – |
| E.planum L. | 1 | – | – | 16m |
| Heracleum sphondylium L. | 21 | – | – | 22 |
| Libanotis montana Cr. | – | – | 14 | – |
| Oenanthe aquatica (L.) Poir. | – | – | 18 | – |
| Pastinaca sativa L. | – | 20 | – | – |
| Petroselinum sativum Hoffm. | 22 | – | – | – |
| COMPOSITAE | ||||
| Achillea filipendulina Lam. | – | – | – | 16 |
| A.millefolium L. | 18,22 | – | 18 | – |
| Anthemis tinctoria L. | 8,17 | – | – | – |
| Bellis perennis L. | 7,17 | – | – | – |
| Carduus acanthoides L. | – | – | – | 21 |
| Chrysanthemum corymbosum L. | – | 19 | – | – |
| Ch.leucanthemum L. | – | 20 | – | – |
| Cirsium arvense (L.) Scop. | 22 | – | – | 22 |
| Crepis capillaris (L.) Wallr. | 22 | – | – | – |
| Erigeron annuus (L.) Pers. | 22 | – | – | – |
| Hieracium | 7,9,17 | – | – | – |
| Hypochoeris radicata L. | 22 | – | – | – |
| Leontodon autumnalis L. | 21;L.sp.8,17 | – | – | – |
| Matricaria chamomilla L. | 17;M.sp.18 | – | – | – |
| Senecio jacobaea L. | 22 | – | – | – |
| Solidago canadensis L. | 1,25 | 25m | – | – |
| S.gigantea Ait. | 20 | S.sp.17 | 20 | – |
| S.serotina Ait. | 1 | – | – | – |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
|---|---|---|---|---|
| PAPILIONACEAE | ||||
| Coronilla varia L. | 17 | – | – | 17 |
| Dorycnium sericeum (Neilr.) Borb. | 20 | – | – | – |
| Medicago media Pers. | 3 | – | – | – |
| M.sativa L. | – | – | 18 | – |
| Melilotus albus Med. | 15,22 | – | – | 22 |
| M.altissimus Thuill. | 22 | – | – | 22 |
| M.officinalis (L.) Lam. | 18 | – | – | 18 |
| Trifolium arvense L. | 22 | – | – | T.sp.17 |
| T.dubium Sibth. | 22 | – | – | – |
| T.pratense L. | 6 | 20 | – | – |
| Vicia | – | – | – | 17 |
| CRUCIFERAE | ||||
| Alyssum argenteum All. | – | 12 | – | – |
| Berteroa incana (L.) DC. | 2 | – | 17 | – |
| Cardaria draba (L.) Desv. | – | 17 | 17,18 | – |
| Descurainia sophia (L.) Webb. | 22 | – | – | – |
| Isatis tinctoria L. | – | – | 17 | – |
| Lepidium sativum L. | 21m | – | – | – |
| Rorippa palustris (Leyss.) Bess. | – | 20m | – | – |
| R.silvestris (L.) Bess. | 22 | – | – | – |
| Sinapis arvensis L. | 22 | – | – | – |
| Sisymbrium | 23 | 5,17 | – | – |
| ROSACEAE | ||||
| Fragaria vesca L. | 22 | – | – | – |
| Potentilla anserina L. | 22,23 | – | – | P.sp.17 |
| P.reptans L. | 21,23;P.sp.9 | – | – | – |
| Rosa | 10 | – | – | – |
| Rubus caesius L. (R.fruticosus) | 15,24m | – | – | – |
| R.idaeus L. | 15,24m | – | – | – |
| R.plicatus W. et N. | 17;R.sp.7,22,23 | – | – | – |
| LILIACEAE | – | – | – | 16m |
| Allium cepa L. | – | – | – | 1m,3a |
| A.flavescens Bess. | 1 | – | – | A.sp.17,18,24m |
| A.odorum L. | 1m | – | – | – |
| A.porrum L. | 22 | – | – | 1m,16,22,23m |
| A.sp. (purpurowy) | 1 | – | – | – |
| RESEDACEAE | ||||
| Reseda alba L. | 1 | – | – | – |
| R.lutea L. | R.sp.23 | 17 | – | – |
| R.luteola L. | 21m | – | – | – |
| R.odorata L. | 21,22 | – | – | – |
| CRASSULACEAE | ||||
| Sedum acre L. | 17,21m,22,24 | – | – | – |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
|---|---|---|---|---|
| S.reflexum L. | 23 | S.sp.11m,17 | – | – |
| S.sexangulare L. | 4,20 | – | – | – |
| S.spurium M.B. | 4;S.sp.8m,22m | – | – | – |
| CAMPANULACEAE | ||||
| Campanula persicifolia L. | 21 | – | – | – |
| C.rapunculoides L. | 21m | – | – | – |
| C.trachelium L. | 21; C.sp.6 | – | – | – |
| Jasione montana L. | 21m,22 | – | – | – |
| SCROPHULARIACEAE | ||||
| Digitalis lutea L. | 9 | – | – | – |
| Veronica longifolia L. | V.sp.9 | – | – | 17 |
| V.spicata L. | 16 | – | – | – |
| Verbascum nigrum L. | 22 | – | – | – |
| CARYOPHYLLACEAE | ||||
| Gypsophila | 1m | – | – | – |
| Malachium aquaticum (L.) Fr. | 21 | – | – | – |
| Stellaria holostea L. | 6 | – | – | – |
| LABIATAE | ||||
| Ballota nigra L. | – | – | 1 | – |
| Mentha longifolia (L.) Huds. | – | – | 18 | – |
| Stachys | – | – | – | 17 |
| SAXIFRAGACEAE | ||||
| Deutzia crenata S. et Z. | 22 | – | – | – |
| Saxifraga | – | 25 | – | – |
| GERANIACEAE | ||||
| Geranium pratense L. | 21 | – | – | – |
| G.sanguineum L. | 17; G.sp.23 | – | – | – |
| INNE – OTHER FAMILIES | ||||
| Convolvulus arvensis L. | 22 | – | – | – |
| Dipsacus laciniatus L. | – | – | 18 | – |
| Echium vulgare | 18,21 | 17,24m | – | 17 |
| Euphorbia | – | – | 17,18 | 17 |
| Hypericum perforatum L. | 2,21,22 | – | – | – |
| Malva silvestris L. | 21 | 18 | – | – |
| Polygonum persicaria L. | 21 | – | – | – |
| Ranunculus | 21 | – | – | – |
| Scabiosa | 9m | – | – | – |
| Weigelia rosea Lindl. | 22 | – | – | – |
ODNOŚNIKI – NOTES:
a) Symbole gatunków samotek – Symbols of the Hylaeus-species: Hy – samotka błoniarka – Hylaeus hyalinatus Smith; Pu – s.białousta – H.punctatus Brullé; Pl – s.porowianka – H.punctulatissimus Smith; Cr – s.rogata – H.cornutus Curtis.
strona 270b) Liczby w tabeli oznaczają teren badań, lata i autorów: –
- The numbers in the table indicate the regions, years and authors of the investigations:
POLSKA – POLAND: Lubelszczyzna – Lublin – region:
- Puławy, woj. Lublin – 1959, 1961, 1990-1994 leg. J. Gosek, K. Kaczmarska, A. Ruszkowski, J. Wojdaszka, M. Zadura, M. Biliński;
- Jaroszyn, pow. Puławy – 1989 leg. J. Gosek, K. Kaczmarska;
- Chełm, woj. Chełm (Anasiewicz 1973); 3a. Chełm, woj. Chełm – 1991 leg. J. Gosek;
- woj. Zamość (Kosior, Fijał 1992).
Południowa Polska – South Poland:
- Sandomierz, woj. Tarnobrzeg (Noskiewicz 1959);
- Ojców, woj. Kraków (Dylewska 1988);
- Babia Góra, woj. Bielsko-Biała (Dylewska 1966);
- Pieniny, woj. Nowy Sącz (Dylewska, Noskiewicz 1963);
- Tatry, woj. Nowy Sącz (Dylewska 1991).
Śląsk – Silesia:
- Dolny Śląsk – Lower Silesia (Dittrich 1903);
- Wrocław (Noskiewicz 1959).
Wielkopolska:
- Poznań (Banaszak 1976ab);
- Strykowo, woj. Poznań 1960 leg. T. Stachyra;
- woj. Poznań, woj. Bydgoszcz, woj. Piła (Torka 1912).
Różne rejony – Different regions:
- Pomorze Zach. – Western Pomerania (Blüthgen 1919);
- Puszcza Kampinoska – Mazovia (Banaszak, Plewka 1981);
- (Celary, Dylewska 1988).
WĘGRY – HUNGARY:
- (Móczár 1961);
- (Papp 1965);
- (Benedek 1970, 1971).
NIEMCY i AUSTRIA – GERMANY and AUSTRIA
- (Müller 1873);
- (Alfken 1914);
- (Friese 1926);
- (Stoeckhert 1933);
- (Warncke 1981, 1986).
m – liczny oblot danej rośliny – a frequent visiting of this plant species
strona 271WNIOSKI
- Samotka białousta – H.punctatus Brullé i rogata – H.cornutus Curtis oblatują głównie rośliny baldaszkowe (55-61% oblotu roślin), a zwłaszcza marchew, należy więc je uznać za potencjalnych zapylaczy marchwi, a prawdopodobnie i innych upraw baldaszkowych.
- Samotkę porowiankę – H.punctulatissimus Smith należy uznać za potencjalnego zapylacza porów (z którymi jest bardzo silnie związana), a prawdopodobnie także i cebuli.
- Samotka błoniarka – H.hyalinatus Smith jest gatunkiem polifagicznym, biorącym prawdopodobnie jakiś niewielki udział w zapylaniu malin, nostrzyku i marchwi.
- Samotkę białoustą i porowiankę możnaby prawdopodobnie wprowadzić do chowu, ale wymaga to dopiero dokładniejszych badań.
LITERATURA
Alfken J.D. (1914) – Die Bienenfauna von Bremen. Abh.Naturwiss. Ver.Bremen, 1912, 22:1-220.
Anasiewicz A. (1973) – Błonkówki pszczołowate (Apoidea, Hymenoptera) występujące na plantacjach lucerny mieszańcowej (Medicago media Pers.) i skład florystyczny zebranego przez nie pyłku. Rozpr.Nauk.AR Lublin, 5:1-39.
Banaszak J. (1976a) – Pszczoły (Hymenoptera: Apoidea) Ogrodu Botanicznego w Poznaniu. Bad.Fizjogr.Pol.Zach., 29 C:71-85.
Banaszak J. (1976b) – Materiały do znajomości pszczół (Hymenoptera, Apoidea) fauny Polski. I. Pol.Pis.Ent., 46:251-255.
Banaszak J. (1991) – Wykaz gatunków pszczół z obszaru Polski. Acta Univ.Lodz., Folia Zool.Anthr., 7:15-66.
Banaszak J., Plewka T. (1981) – Apoidea (Hymenoptera) Kampinoskiego Parku Narodowego. Fragm.Faun., 25(24):435-452.
Benedek P. (1970) – Vizgálatok a vörösherét megporzó vadméheken a Nagy- és Kisalföldön. Növénytermelés, 19(4):361-372.
Benedek P. (1971) – Flower visiting habits of colletid and mellitid bees (Hymenoptera, Apoidea) based on data originating from Hungary. Mushi, 45:65-79.
Blüthgen P. (1919) – Die Bienenfauna Pommers. Stett.Ent.Z., Stettin, 80:65-131.
Celary W., Dylewska M. (1988) – Colletidae (Hymenoptera, Apoidea) Polski. Pol.Pis.Ent., 58(2):359-382.
Dathe H.H. (1980) – Die Arten der Gattung Hylaeus F. in Europa. Mitt.Zool.Mus.Berlin, 56(2):207-294.
Dittrich R. (1903) – Verzeichnis der bisher in Schlesien aufgefundenen Hymenopteren. I. Apidae. Z.Ent., Breslau, 28:19-54.
Dylewska M. (1966) – The Apoidea of the Babia Góra Mountain. Acta.Zool.Cracov., 9:111-175.
Dylewska M. (1988) – Apoidea of the Ojców National Park. I. Colletidae, Halictidae, Andrenidae, Melittidae, Megachilidae, Anthophoridae. Acta Biol.Cracov., 33:19-72.
Dylewska M. (1991) – Apoidea of the Tatra Mountains and the adjacent area. I: Colletidae,
strona 272Andrenidae, Halictidae, Melittidae, Megachilidae and Anthophoridae. Acta Zool.Cracov., 34(1):189-265.
Dylewska M., Noskiewicz J. (1963) – Apoidea of the Pieniny National Park. II: Colletidae, Andrenidae, Halictidae, Melittidae, Apidae (Nomada Scop.). Acta Zool.Crac., 8:477-532.
Friese H. (1926) – Die Bienen, Wespen, Grab- und Goldwespen. Die Insekten Mitteleuropas, insbesondere Deutschlands. Stuttgart.
Kosior A., Fijał J. (1992) – Analiza faunistyczno-ekologiczna owadów pszczołowatych Apoidea województwa zamojskiego. Stud.Ośr.Dokum.Fizjogr., 20:13-53.
Móczár M. (1961) – Revision, Faunenkatalog und ethologische Angaben über die Arten der Gattung Prosopis F. Fol.Ent.Hung., 14:143-162 (cit. Benedek 1971).
Müller H. (1873) – Die Befruchtung der Blumen durch Insecten und die gegenseitigen Anpassungen beider, Leipzig.
Noskiewicz J. (1959) – Nowe dla fauny Polski gatunki błonkówek (Hymenoptera) i muchówek (Diptera) i nowe stanowiska gatunków rzadko obserwowanych. Pol.Pis.Ent., 29:201-214.
Papp J. (1965) – Contributions to the Hymenopterous Fauna of the Mts. Bakony (West-Hungary). III. Apoidea. Fol.Ent.Hung., 18: 305-358.
Ruszkowski A., Gosek J., Wojdaszka J. (1993) – Rośliny pokarmowe samotki pospolitej – Hylaeus communis Nylander (Hymenoptera, Apoidea, Colletidae). Pszczeln.Zesz.Nauk., 37:209-216.
Ruszkowski A., Gosek J. (1995) – Rośliny pokarmowe i znaczenie gospodarcze samotek (Hylaeus F.) z podrodzaju Paraprosopis Popov (Hymenoptera, Colletidae). Pszczeln.Zesz.Nauk., 39(2):255-264.
Stoeckhert F.K. (1933) – Die Bienen Frankens (Hym., Apid.). Beiheft d. Deutsch.Ent.Z., 1932.
Torka V. (1912) – Die Bienen der Provinz Posen. Z.Naturwiss.Abt.Posen, 20:97-181.
Warncke K. (1981) – Die Bienen des Klagefurter Beckens. Carinthia II, 91(171):275-348.
Warncke K. (1986) – Elf Bienenarten neu für Bayern (Hymenoptera, Apidae). Nachrichtenbl. Bayer.Ent., 35(1):25-28.
FOOD PLANTS AND AN ECONOMIC IMPORTANCE OF HYLAEUS SPECIES OF SUBGENERA SPATULARIELLA POPOV, ABRUPTA POPOV AND KOPTOGASTER ALFKEN (HYMENOPTERA, COLLETIDAE)
J. Gosek, A. Ruszkowski, K. Kaczmarska
Summary
The lists of food plants for Hylaeus hyalinatus Smith, H.punctatus Brullé, H.punctulatissimus Smith and H.cornutus Curtis were compiled on the basis of own bee specimens collected in the years 1959-1961 and 1989-1994 and of the literature. The list for H.hyalinatus included 84 plant species, for H.punctatus – 21, for H.punctulatissimus – 18, and for H.cornutus – 17 plant species. H.punctatus and H.cornutus should be accepted as the potential pollinators of carrot, and H.punctulatissimus as the potential pollinator of leek and probably of onion. The rearing of H.punctatus and H.punctulatissimus seems possible but its methods should be elaborated.
Keywords: solitary bees, Hylaeus, carrot, leek, onion, food plants.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 271, piśmiennictwo: „Vizgálatok” → Vizsgálatok
- s. 271, piśmiennictwo: „mellitid” → melittid
- s. 272, piśmiennictwo: „Klagefurter” → Klagenfurter
