ROŚLINY POKARMOWE I ZNACZENIE GOSPODARCZE SAMOTEK (HYLAEUS F.) Z PODRODZAJÓW LAMBDOPSIS POPOV I PATAGIATA BLÜTHGEN (HYMENOPTERA, COLLETIDAE)

tekst: Andrzej Ruszkowski, Janina Gosek, Krystyna Kaczmarska, Krystyna Kuna

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXXIX, 1995 — Andrzej Ruszkowski, Janina Gosek, Krystyna Kaczmarska, Krystyna Kuna

strona 281

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XXXIX, Nr 2 1995

Andrzej Ruszkowski, Janina Gosek, Krystyna Kaczmarska, Krystyna Kuna

Instytut Sadownictwa i Kwiaciarstwa, Oddział Pszczelnictwa, ul. Kazimierska 2, 24-100 Puławy

Streszczenie

Na podstawie własnych badań z lat 1961-1994 oraz literatury zestawiono listę roślin pokarmowych samotki obrzeżonej – Hylaeus difformis (Eversmann), jasieńcowej – H.annularis (Kirby), południowej – H.euryscapus Förster i tarczówki – H.rinki (Gorski), obejmującej 45 gatunków roślin dla H.difformis, 50 – dla H.annularis, 14 – dla H.euryscapus i 9 – dla H.rinki.

Samotka obrzeżona i tarczówka mogą być uznane za potencjalnych zapylaczy malin. Samotkę obrzeżoną będzie prawdopodobnie można w przyszłości wprowadzić do chowu i wykorzystać do zapylania różnych upraw izolowanych i szklarniowych.

Słowa kluczowe: pszczoły samotnice, Hylaeus, zapylanie, rośliny pokarmowe.

WSTĘP I METODYKA

Jest to piąta z kolei publikacja dotycząca roślin pokarmowych i znaczenia gospodarczego samotek (Hylaeus F.). Obejmuje ona 4 gatunki z podrodzajów Patagiata Blüthgen i Lambdopsis Popov, a mianowicie: samotkę obrzeżoną – H.(Patagiata) difformis (Eversmann), jasieńcową – H.(Lambdopsis) annularis (Kirby) i tarczówkę – H.(L.) rinki (Gorski), które występują w całej nieomal Europie (obrzeżona najliczniej na stepach) oraz południowo- i zachodnioeuropejską samotkę południową – H.(L.) euryscapus Förster. Dla samotki tarczóweczki – H.(L.) pfankuchi (Alfken) – występującej lokalnie w różnych miejscach zachodniej, środkowej i wschodniej Europy, ale z Polski nie podawanej, podobnie jak i samotka południowa (Dathe 1980, Celary i Dylewska 1988, Banaszak 1991) – nie znaleźliśmy w literaturze żadnych roślin pokarmowych.

Metodykę stosowaliśmy taką samą jak w pracach poprzednich (Ruszkowski i in. 1993, Ruszkowski i Gosek 1995, Gosek i in. 1995ab), wykorzystując własne okazy (175) samotek z lat 1961-1994 oraz dane z literatury. Gatunki samotek oznaczał A. Ruszkowski, nadając im również polskie nazwy gatunkowe.

strona 282

WYNIKI

Samotka obrzeżona – H.difformis (Ev.) łowiona była na 45 gatunkach roślin z 18 rodzin (tab. 1), głównie z wargowych (13% całego oblotu), szorstkolistnych (12%), trędownikowatych, złożonych i motylkowych (po 11%), różowatych (10%), dzwonkowatych (9%) i baldaszkowych (6%). Wiernie i czasem licznie oblatywała ta samotka żmijowiec (Echium vulgare), trędownik (Scrophularia nodosa i S.alata), maliny i jeżyny (Rubus) oraz szałwię okółkową (Salvia verticillata); wiernie także (choć raczej nielicznie) – dzwonki (Campanula) i jasieniec (Jasione montana); a czasem licznie – lucernę (Medicago media), nostrzyk (Melilotus albus), facelię (Phacelia tanacaetifolia), cebulę siedmiolatkę (Allium fistulosum), rzepę (Brassica rapa) i jasnotę (Lamium album). Jest to wyraźnie gatunek polifagiczny, chętnie oblatujący rośliny aż z siedmiu różnych rodzin, można go jednak uważać za potencjalnego zapylacza malin, a być może również innych roślin uprawnych, jak lucerna, nostrzyk, cebula, rzepak i facelia.

Samotkę obrzeżoną można by również stosunkowo łatwo, jak się wydaje, wprowadzić do chowu, ponieważ chętnie zasiedlała w latach 1974-1977 gniazda pułapkowe z trzciny oraz z nawiercanych patyków i deseczek. A wówczas można by ją prawdopodobnie wykorzystać do zapylania różnych roślin uprawnych w izolatorach i szklarniach.

Samotka jasieńcowa – H.annularis (K.) odwiedzała 50 gatunków roślin z 16 rodzin (tab. 1), głównie ze złożonych (26%), dzwonkowatych (21%), baldaszkowych (17%), gruboszowatych (11%), motylkowych (5%), różowatych (4%) oraz trędownikowatych i wargowych (po 3%). Najwierniej i najliczniej samotka ta oblatywała jasieniec (Jasione montana), który stanowił 23% wszystkich oblatywanych przez nią kwiatów. Żaden chyba inny gatunek samotki nie jest tak silnie związany z rodziną dzwonkowatych. Wiernie i licznie oblatywała ona również rozchodnik (zwłaszcza Sedum acre); wiernie i czasem licznie – starzec (Senecio) oraz krwawnik (Achillea); wiernie też (choć raczej nielicznie) – chabry (Centaurea), ostrożeń (Cirsium arvense), jastrzębiec (Leontodon autumnalis), marchew (Daucus carota) i maliny (Rubus); a czasem licznie – przetacznik (Veronica spicata).

Samotka ta może więc jakąś rolę odgrywać w zapylaniu marchwi i malin, ale prawdopodobnie niewielką, gdyż jest gatunkiem polifagicznym, dla którego inne rośliny (zwłaszcza jasieniec i rośliny złożone) są bardziej atrakcyjne od interesujących nas upraw.

Samotka tarczówka – H.rinki (Gor.) łowiona była na zaledwie 9 gatunkach roślin z 4 rodzin, głównie z różowatych (58% oblotu), złożonych (21%) i baldaszkowych (16%). Prawdopodobnie jest ona potencjalnym zapylaczem malin, gdyż najchętniej oblatywała różowate, a zwłaszcza (czasem licznie) pięciornik (Potentilla) i gatunki Rubus. Ze względu jednak na to, że jest ona u nas gatunkiem lokalnym i rzadkim trudno się spodziewać, aby mogła

strona 283

osiągnąć większe znaczenie gospodarcze.

Samotka południowa – H.euryscapus Först. obserwowana była na 14 gatunkach roślin z 6 rodzin (tab. 1), głównie ze złożonych i baldaszkowatych (po 36%). Wśród oblatywanych przez nią roślin były także marchew (Daucus) i pasternak (Pastinaca), być może więc odgrywa jakąś rolę w zapylaniu uprawnych baldaszkowych w rejonach swego liczniejszego występowania. Ponieważ jednak w Polsce raczej nie występuje – dla naszego rolnictwa jest to gatunek pozbawiony znaczenia.

strona 284

Tabela 1 Rośliny pokarmowe samotek z podrodzajów Lambdopsis i Patagiata Food plants of Hylaeus species of subgenera Lamdopsis and Patagiata

RODZINA i gatunek rośliny / PLANT FAMILY and plant species Di Ar Eu Ri
1 2 3 4 5
COMPOSITAE – – – 22
Achillea millefolium L. 26 1,22,29; A.sp.10,17,32m 26; A.sp.30 –
Adenostyles alliariae (Gouan) Kern. 20,22 – – –
Carduus acanthoides L. 6 – – –
Centaurea jacea L. – 2,29 – –
C.micranthos Gmel. – 27 – –
C.pannonica – 26 26 –
C.rhenana Bor. – 11; C.sp.22 – –
Chrysanthemum leucanthemum L. – – – 26
Cichorium 32 – – –
Cirsium arvense (L.) Scop. – 13,18 – –
Crepis biennis L. 29 C.sp.32 – –
Eupatorium cannabinum L. – – – 26
Hieracium pilosella L. – 22 – –
Leontodon autumnalis L. – 10,18,21 – 6
Matricaria inodora L. 18; M.sp.26 18 M.sp.26 –
Senecio barbaraeifolius Krock. – 26,32m – –
S.erucifolius L. – 29 – –
S.jacobaea L. – 29 – –
strona 285
1 2 3 4 5
Solidago canadensis L. 1 – – –
S.gigantea Ait. – – 27 –
S.virga-aurea L. 6 – – –
Tanacetum vulgare L. 3 29 – –
Taraxacum officinale Web. – 22 – –
UMBELLIFERAE 16,23 19,31-32m – 16,22
Aegopodium podagraria L. – 29 – –
Angelica silvestris L. – 27 27 –
Cicuta virosa L. – 26 – –
Conium maculatum L. – 26 26 –
Coriandrum sativum L. 1 – – –
Daucus carota L. 1,8 6,25-27 26 –
Eryngium campestre L. 22 – 26 –
Heracleum sphondylium L. – 29 – –
Oenanthe aquatica (L.) Poir. – 26 – 26
Pastinaca sativa L. – – 27 –
Pimpinella saxifraga L. – 29 – –
Torilis japonica (Houtt.) DC. – 29 – –
LABIATAE
Ballota nigra L. 6 – – –
Calamintha vulgaris (L.) Druce – 29 – –
Lamium album L. 1m – – –
Leonurus cardiaca L. 3 – – –
Mentha longifolia (L.) Huds. – M.sp.26 27 –
M.pulegium L. – 27 – –
Prunella grandiflora Jacq. 1 – – –
strona 286
1 2 3 4 5
Salvia verticillata L. 4,6,30m – – –
Stachys 22,31 – – –
Thymus marschallianus Willd. – 27 – –
PAPILIONACEAE
Dorycnium suffruticosum 31 – – –
Medicago media Pers. +M.sativa L. 5m,6 26-27 – –
Melilotus albus Med. 24m,29 29 – –
M.altissimus Thuill. – 29 – –
Trifolium campestre Schreb. – 22 – –
T.hybridum L. – 6 – –
T.pratense L. 1 – – –
T.repens L. 22 – – –
ROSACEAE – – – 22
Potentilla anserina L. – – – 6
P.argentea L. – – – 6
P.erecta (L.) Hampe 33 – – 31
P.reptans L. – 22,29 – P.sp.30
Rubus idaeus L. 13,31m – – –
R.fruticosus 31m; R.sp.6,29 R.sp.26,29 R.sp.29m,30 –
SCROPHULARIACEAE
Digitalis purpurea L. 1 – – –
Scrophularia alata Gilib. 1m; S.sp.22m – – –
S.nodosa L. 1m,22,31 – – –
Verbascum thapsiforme Schrad. 6 – – –
Veronica spicata L. – 12m,22 – –
strona 287
1 2 3 4 5
LILIACEAE
Allium cepa L. – 1 – –
A.fistulosum L. 31m – – –
A.odorum L. – 1 – –
Asparagus officinalis L. – 28 – –
CRASSULACEAE
Sedum acre L. – 17m,29m,22,31m – –
S.album L. 30 – – –
S.reflexum L. 30 29,31 – –
S.sexangulare L. – 29 – –
CRUCIFERAE
Berteroa incana (L.) DC. – 29 6 –
Brassica rapa L. 31m – – –
Rapistrum perenne (L.) All. – 26 – –
POLYGONACEAE
Fagopyrum sagittatum Gilib. – 1 – –
Polygonum convolvulus L. 3 – – –
BORAGINACEAE
Anchusa officinalis L. 6 – – –
Echium vulgare L. 11,20,22,24m,26,31; E.sp.30m 9 26 –
CAMPANULACEAE
Campanula rapunculoides L. 5; C.sp.20,22,31-33 – – –
Jasione montana L. 7,9a,14,22 13m,17m,29m,31m,9,10,18,18a,28,30 30 –
strona 288
1 2 3 4 5
INNE – OTHER FAMILIES
Armeria elongata (Hoffm.) Koch 7,22 – – –
Euphorbia – – 26 –
Geranium pratense L. 6,15 – – –
Gypsophila 1 – – –
Helianthemum – 32 – –
Lycium halimifolium Mill. 16 – – –
Malva silvestris L. – 28 – –
Phacelia tanacaetifolia Benth. 1m – – –
Ranunculus repens L. 26 – – –
Reseda odorata L. – 28 – –

ODNOŚNIKI – NOTES:

a) Symbole gatunków samotek – Symbols of the Hylaeus species: Di – samotka obrzeżona – Hylaeus difformis (Eversmann); Ar – s.jasieńcowa – H.annularis (Kirby); Eu – s.południowa – H.euryscapus Förster; Ri – s.tarczówka – H.rinki (Gorski).

b) Liczby w tabeli oznaczają teren badań, lata i autorów: – The numbers in the table indicate the regions, years and authors of the investigations:

POLSKA – POLAND:

woj. Lublin:

  1. Puławy 1961, 1971-1978, 1992-1994 leg. J.Gosek, K.Kuna, A.Ruszkowski, K.Kaczmarska, M.Zadura, B.Jabłoński, J.Wojdaszka;
  2. Gołąb, pow. Puławy 1987 leg. A.Ruszkowski; 3. Łęka, pow. Puławy 1988-1989 leg. K.Kaczmarska, A.Ruszkowski.

woj. Zamość:

  1. Tomaszówka, pow. Zamość 1967 leg. M.Biliński; 5. Łabunie, pow. Zamość (Anasiewicz 1973); 6. (Kosior, Fijał 1992).
strona 289

Wielkopolska:

  1. Poznań (Banaszak 1973a); 8. pow. Poznań (Wójtowski, Szymaś, Wilkaniec 1979);
  2. woj.: Poznań, Bydgoszcz, Piła (Torka 1912); 9a. Wielkopolski Park Narodowy, woj. Poznań (Szulczewski 1948).

Pomorze – Pomerania:

  1. Hel, woj. Gdańsk (Brischke 1888); 11. wsch. Pomorze – estern Pomerania (Alfken 1912);
  2. dolna Wisła – lower Vistula valley (Banaszak 1980); 13. zach. Pomorze – western Pomerania (Blüthgen 1919);
  3. Wolin, woj. Szczecin (Banaszak 1973b).

Śląsk – Silesia:

  1. Dzierżoniów, woj. Wałbrzych 1972 leg. K.Kaczmarska; 16. (Dittrich 1903); 17. (Scholz 1912).

Mazury – Masuria:

  1. (Alfken 1909, 1913); 18a. (Möschler 1938).

Różne rejony – Various regions:

  1. Załazy, woj. Radom 1974 leg. A.Kosior; 20. Babia Góra – mountain (Dylewska 1966);
  2. Ojców, woj. Kraków (Dylewska 1988); 22. (Celary, Dylewska 1988).

LITWA – LITHUANIA:

  1. (Adolph 1934); 24. (Monsevičius 1989).

SŁOWACJA – SLOVAKIA:

  1. (Beláková 1970, 1971).

WĘGRY – HUNGARY:

  1. (Móczár 1961); 27. (Benedek 1971).

NIEMCY I AUSTRIA – GERMANY and AUSTRIA:

  1. (Müller 1873); 29. (Alfken 1914); 30. (Friese 1926); 31. (Stoeckhert 1933); 32. (Warncke 1981);
  2. (Dylewska 1993).
strona 290

WNIOSKI

  1. Samotka obrzeżona – H.difformis (Ev.) jest gatunkiem polifagicznym, ale można ją uznać za potencjalnego zapylacza malin, a być może również lucerny, nostrzyku, cebuli i rzepy.
  1. Ponieważ samotka obrzeżona chętnie zasiedlała sztucznie nawiercane otwory w drewnie oraz trzcinę, będzie prawdopodobnie można w przyszłości opracować metody jej chowu i wykorzystać ją do zapylania upraw izolowanych i szklarniowych.
  1. Samotka tarczówka – H.rinki (Gor.) może być uznana za potencjalnego zapylacza malin, choć trudno liczyć na większe jej rozmnożenie.
  1. Samotka jasieńcowa – H.annularis (K.) i południowa – H.euryscapus Först. nie mogą raczej mieć dla Polski większego znaczenia gospodarczego.

LITERATURA

Adolph W. (1934) – Materiały do znajomości pszczół Wileńszczyzny. Pr.Tow.Przyj.Nauk, Wilno 1933, 8:217-254.

Alfken J.D. (1909) – Beitrag zur Kenntnis der Apidenfauna von Ostpreussen. Schr.Physiol.-ökon.Gesell. Königsberg, 50:320-345.

Alfken J.D. (1912) – Die Bienenfauna von Westpreussen. Ber.Westpr.Bot.-zooll.Ver. Danzig, 34:1-96.

Alfken J.D. (1913) – Die Bienenfauna von Ostpreussen. Schr.Physiol.-ökon. Gesell. Königsberg, 53:114-182.

Alfken J.D. (1914) – Die Bienenfauna von Bremen. Abh.Naturwiss.Ver.Bremen, 1912, 22:1-220.

Anasiewicz A. (1973) – Błonkówki pszczołowate (Apoidea, Hymenoptera) występujące na plantacjach lucerny mieszańcowej (Medicago media Pers.) i skład florystyczny zebranego przez nie pyłku. Rozpr.Nauk.AR Lublin, 5:1-39.

Banaszak J. (1973a) – Pszczołowate (Apoidea) okolic Poznania. Bad.Fizjogr.Pol.Zach., B, 26:33-78.

Banaszak J. (1973b) – Pszczołowate (Apoidea) Wolińskiego Parku Narodowego. Bad. Fizjogr.Pol.Zach., B, 26:79-88.

Banaszak J. (1980) – Pszczoły (Apoidea, Hymenoptera) siedlisk kserotermicznych rejonu dolnej Wisły. Fragm.Faun., 25:335-360.

Banaszak J. (1991) – Wykaz gatunków pszczół (Apoidea) z obszaru Polski. Acta Univ.Lodz. – Fol.Zool.Anthr., 7:15-66.

Beláková A. (1970) – Bees (Apoidea) of querco-carpinetum at Báb. Res.Project Báb, Progr. Rep.I, Bratislava.

Beláková A. (1971) – Včely (Apoidea) z niektorých významných oblastí Slovenska. Ent. Probl., Bratislava, 10:141-190.

Benedek P. (1971) – Flower visiting habits of colletid and melittid bees (Hymenoptera, Apoidea) based on data originating from Hungary. Mushi, 45(4):65-79.

Blüthgen P. (1919) – Die Bienenfauna Pommerns. Stett.Ent.Z., 80:65-131.

Brischke C.G.A. (1888) – Hymenoptera aculeata der Provinzen West- und Ostpreussen. Schr.Naturforsch.Gesell.Danzig, N.F. 7(1).

strona 291

Celary W., Dylewska M. (1988) – Colletidae (Hymenoptera, Apoidea) Polski. Pol. Pis.Ent., 58:359-382.

Dathe H.H. (1980) – Die Arten der Gattung Hylaeus F. in Europa. Mitt.Zool.Mus. Berlin, 56(2):207-294.

Dittrich R. (1903) – Verzeichnis der bisher in schlesien aufgefundenen Hymenopteren. I. Apidae. Z.Ent., Breslau, 28:19-54.

Dylewska M. (1966) – The Apoidea of the Babia Góra Mountain. Acta Zool.Cracov., 11:111-175.

Dylewska M. (1988) – Apoidea of the Ojców National Park. Part I: Colletidae, Halictidae, Andrenidae, Melittidae, Megachilidae, Anthophoridae. Acta Biol.Cracov., 33:19-72.

Dylewska M. (1993) – Apoidea (except Apidae) on the northern slopes of the Hohe Tauern Mts. Acta Zool.Cracov., 35(3):509-564.

Friese H. (1926) – Die Bienen, Wespen, Grab- und Goldwespen. Die Insekten Mitteleuropas, insbesondere Deutschlands. Stuttgart.

Gosek J., Ruszkowski A., Kaczmarska K. (1995a) – Rośliny pokarmowe i znaczenie gospodarcze samotek (Hylaeus F.) z podrodzajów Spatulariella Popov, Abrupta Popov i Koptogaster Alfken (Hymenoptera, Colletidae). Pszczeln.Zesz.Nauk., 39(2):265-272.

Gosek J., Ruszkowski A., Wojdaszka J. (1995b) – Rośliny pokarmowe i znaczenie gospodarcze samotek (Hylaeus F.) z podrodzajów Dentigera Popov (Hymenoptera, Colletidae). Pszczeln.Zesz.Nauk., 39(2):273-279.

Kosior A., Fijał J. (1992) – Analiza faunistyczno-ekologiczna owadów pszczołowatych Apoidea województwa zamojskiego. Stud.Ośr.Dokum.Fizjogr., 20:13-53.

Móczár M. (1961) – Revision, Faunenkatalog und ethologische Angaben über die Arten der Gattung Prosopis F. Fol.Ent.Hung., 14:143-162 (cit. Benedek 1971).

Möschler A. (1938) – Ein Beitrag zur Bienenfauna in Ostpreussen, insbesondere der Kurischen Nehrung. Schrif.Physik.-ökonom.Ges.Königsberg, 70(2):243-287.

Monsevičius V.C. (1989) – Trofičeskije sviazi pčelinych Dainavskoj pesčanoj ravniny. Trudy Ak.Nauk Lit.SSR, B, 1(105):61-74.

Müller H. (1873) – Die Befruchtung der Blumen durch Insecten und die gegenseitigen Anpassungen beider. Leipzig.

Ruszkowski A., Gosek J., Wojdaszka J. (1993) – Rośliny pokarmowe samotki pospolitej – Hylaeus communis Nylander (Hymenoptera, Apoidea, Colletidae). Pszczeln.Zesz.Nauk., 37:209-216.

Ruszkowski A., Gosek J. (1995) – Rośliny pokarmowe i znaczenie gospodarcze samotek (Hylaeus F.) z podrodzaju Paraprosopis Popov (Hymenoptera, Colletidae). Pszczeln.Zesz.Nauk., 39(2):255-264.

Scholz E.J.R. (1912) – Hymenoptera aculeata. Seltenere schlesische Vorkommnisse. Jahresh. Ver.Schles.Insektenk.Breslau, H.V.

Stoeckhert F.K. (1933) – Die Bienen Frankens (Hym., Apid.). Beiheft d. Deutsch.Ent.Z., 1932.

Szulczewski J.W. (1948) – Błonkówki (Hymenoptera) Wielkopolskiego Parku Narodowego. III. Pszczołowate (Apidae). Prace Monogr.Przyr.Wielkop.Parku Narod., 2(3):71-89.

Torka V. (1912) – Die Bienen der Provinz Posen. Z.Naturwiss.Abt.Posen, 20:97-181.

Warncke K. (1981) – Die Bienen des Klagefurter Beckens. Carinthia II, 91(171):275-348.

Wójtowski F., Szymaś B., Wilkaniec Z. (1979) – Błonkówki (Hymenoptera) i muchówki (Diptera) odwiedzające kwiatostany marchwi nasiennej. Rocz.AR Pozn., 111:209-214.

strona 292

FOOD PLANTS AND AN ECONOMIC IMPORTANCE OF HYLAEUS SPECIES OF SUBGENERA LAMBDOPSIS POPOV AND PATAGIATA BLÜTHGEN (HYMENOPTERA, COLLETIDAE)

A. Ruszkowski, J. Gosek, K. Kaczmarska, K. Kuna

Summary

The lists of food plants for Hylaeus difformis (Eversmann), H.annularis (Kirby), H.euryscapus Förster and H.rinki (Gorski) were compiled on the basis of own investigations (1961-1994) and of the literature. The list for H.difformis included 45 plant species, for H.annularis – 50 plant species, H.euryscapus – 14 plant species and H.rinki – 9 plant species.

H.difformis and H.rinki can be accepted as the potential pollinators of raspberry. H.difformis cauld be probable reared in the future and used for pollination of various crops in isolation and in greenhouses.

Keywords: solitary bees, Hylaeus, pollination, raspberry, food plants.


Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 282, 288: „tanacaetifolia” → tanacetifolia
  • s. 284, tab. 1: „Lamdopsis” → Lambdopsis
  • s. 289: „estern Pomerania” → eastern Pomerania
  • s. 290, piśmiennictwo: „zooll.” → zool.
  • s. 291, piśmiennictwo: „in schlesien” → in Schlesien
  • s. 291, piśmiennictwo: „z podrodzajów Dentigera” → z podrodzaju Dentigera
  • s. 291, piśmiennictwo: „Klagefurter” → Klagenfurter
  • s. 292, streszczenie: „cauld” → could

Podobne wpisy