ROŚLINY POKARMOWE I ZNACZENIE GOSPODARCZE PSZCZÓŁ SPÓJNICOWATYCH ( APOIDEA, MELITTIDAE) ORAZ NOWE FORMY SPÓJNICY (MELITTA KIRBY)
tekst: Andrzej Ruszkowski, Mieczysław Biliński, Krystyna Kaczmarska
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXXII, 1988 — Andrzej Ruszkowski, Mieczysław Biliński, Krystyna Kaczmarska
strona 111PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XXXII 1988
Andrzej Ruszkowski, Mieczysław Biliński, Krystyna Kaczmarska
Oddział Pszczelnictwa ISK w Puławach
WSTĘP I METODYKA
Po ustaleniu listy roślin pokarmowych pszczół miesiarkowatych oraz ich potencjalnego znaczenia gospodarczego (Ruszkowski i in. 1980, 1986, Ruszkowski, Biliński 1986ab) podjęliśmy obecnie podobne opracowanie dotyczące pszczół spójnicowatych (Melittidae), do których należą u nas 3 rodzaje: spójnica (Melitta K.), obrostka (Dasypoda Latr.) i skrócinka (Macropis Pz.). Są to wyłącznie gatunki gnieżdżące się w ziemi, dlatego trudne do chowu na skalę masową.
Opracowanie oparto na własnych obserwacjach i połowach z lat 1961—1987, uzupełnionych danymi z literatury. Złowione okazy oznaczano na podstawie kluczy: Hedicke 1930, Schmiedeknecht 1930, Bouček, Šustera 1957, Warncke 1973, Ponomariewa 1978.
Zebrane materiały dotyczą w sumie 15 gatunków pszczół z rodzajów: Melitta (7 gatunków), Dasypoda (4) i Macropis (4). Niektóre z nich prawdopodobnie nie występują w Polsce, jak Dasypoda braccata Ev., Macropis frivaldskyi Mocs., Melitta budensis Mocs. i Melitta dimidiata Mor., mylona przez nas w poprzednich pracach z nowym dla Polski gatunkiem Melitta hispanica Friese, znanym w literaturze z 1 tylko samca z Hiszpanii. W następnym rozdziale podano opis samicy tego gatunku (nieznanej dotąd) oraz uściślenie opisu samicy spójnicy esparcetowej i samców obu gatunków, a także opis nieznanego dotąd podgatunku spójnicy dzwonkowej.
Za wiernie oblatywane przyjmowano gatunki roślin podane przez co najmniej trzech autorów lub co najmniej z trzech miejscowości (Ruszkowski, Biliński 1986a). Przy ustalaniu zaś procentowego udziału
strona 112poszczególnych rodzin czy gatunków roślin w liście roślin pokarmowych danego gatunku pszczół brano pod uwagę liczbę ogólną punktów, w których obserwowano oblot, liczne występowanie (m) przyjmując za równowartość trzech punktów, w których nasilenie oblotu było niewielkie lub nieokreślone.
W nagłówkach tabel podano symbole gatunków pszczół (punkt a), liczby zaś w rubrykach pionowych oznaczają tereny, lata i autorów obserwacji (punkt b).
a) Nazwy omawianych pszczół i symbole użyte w tabelach (Names of described bee species and symbols used in the tables):
Macropis Pz. (Megilla F.) — skrócinka (Noskiewicz 1927: Kinel i in. 1927); (dużyca — Nowicki 1864 cit. Majewski 1889—1898): Lb — M. labiata (F.) — s. białonoga; Fu — M. fulvipes (F.) — s. żółtonoga; Eu — M. europaea Warncke — s. ciemnonoga; Fr — M. frivaldskyi Mocs. — s. lśniąca.
Dasypoda Latr. — obrostka (Nowicki 1864 cit. Majewski 1889—1898): Hp — D. hirtipes Pz. (D. plumipes Pz.) — o. pospolita; Ar — D. argentata Pz. — o. ciemnonoga; Br — D. braccata Ev. — o. jasnogonka; Su — D. suripes (Chr.) (D. mixta Rad., D. thomsoni Schlett.) — o. rudogonka.
Melitta K. (Cilissa Leach) — spójnica (Noskiewicz 1927: Kinel i in. 1927): Le — M. leporina Pz. — s. lucernowa (Ruszkowski 1968); He — M. haemorrhoidalis (F.) (M. chrysura K.) — s. dzwonkowa; Ni — M. nigricans Alfken — s. krwawnicowa; Tr — M. tricincta K. (M. melanura Nyl.) — s. zagorzałka Bu — M. budensis Mocs. — s. stepowa; Hi — M. hispanica Friese — s. wykowa; Di — M. dimidiata Mor. — s. esparcetowa (Ruszkowski 1985: Ruszkowski i in. 1985).
Polskie nazwy rodzajowe pszczół spójnicowatych zostały nadane przez Nowickiego (Majewski 1889—1898) i Noskiewicza (Kinel, Krasucki, Noskiewicz 1927), a wszystkie gatunkowe przez A. Ruszkowskiego (Ruszkowski 1968, Ruszkowski i in. 1985 oraz 13 nazw nowych), który również oznaczył wszystkie okazy i opisał nowe formy spójnicy.
b) Miejscowości (w nawiasie dawny powiat), lata i autorzy: Localities (in parenthesis earlier district), years and authors:
strona 113LUBELSZCZYZNA — POLSKA (Poland):
Woj. Lublin (province Lublin):
- Puławy (Puławy) 1961—1986 — leg. A. Ruszkowski, M. Biliński, K. Kaczmarska, M Zadura, B. Jabłoński, K. Kuna, J. Gosek, A. Cybula, J. Wojdaszka, K. Czarnecka, J. Ruszkowska;
- Puławy (Puławy) w izolatorach (in rearing cages) 1974—1978 — (Ruszkowski i in. 1979);
- Parchatka (Puławy) 1962 — leg. A. Ruszkowski, 1974 — leg. A. Kosior;
- Końskowola (Puławy) 1978 — leg. M. Biliński;
- Kazimierz Dolny (Puławy) 1965 — leg. B. Opoka;
- Gołąb (Puławy) 1987 — leg. A. Ruszkowski, J. Gosek, K. Kaczmarska, M. Biliński;
- Bronowice + Łęka (Puławy) 1987 — leg. A. Ruszkowski, J. Gosek, K. Kaczmarska;
- Sadłowice (Puławy) 1961 — leg. A. Ruszkowski;
- Trzcianki (Puławy) 1986 — leg. K. Kaczmarska, J. Wojdaszka;
- Wojszyn (Puławy) 1986 — leg. M. Biliński;
- Truszków (Opole Lub.) 1969—1970 (Sowa 1973);
- Truszków (Opole Lub.) 1986 — leg. M. Biliński, K. Kaczmarska, P. Abramek;
- Komaszyce (Opole Lub.) 1973 — leg. A. Ruszkowski, A. Kosior;
- Chróścice (Opole Lub.) 1974 — leg. A. Kosior;
- Szczekarków (Opole Lub.) 1978 — leg. M. Biliński;
- Niemce (Lubartów) 1973 — leg. A. Kosior;
- Piaski (Lublin) 1965 — leg. A. Ruszkowski;
- Elizówka (Lublin) 1966—1968 (Anasiewicz 1973, 1975).
Woj. Chełm (province Chełm):
- Chełm (Chełm) 1966—1968 (Anasiewicz 1973);
- Kamionka (Chełm) 1965 — leg. A. Ruszkowski;
- Żmudź (Chełm) 1965 — leg. A. Ruszkowski;
- Żmudź (Chełm) 1969—1970 — (Sowa 1973);
- Leszczany (Chełm) 1969 (Sowa 1973);
- Bezek (Chełm) 1972 — leg. K. Kaczmarska, M. Biliński;
- Kol. Zakręcie (Krasnystaw) 1969—1970 (Sowa 1973).
Woj. Biała Podlaska (province Biała Podlaska):
- Tłuściec (Radzyń Podl.) 1973 — leg. A. Kosior;
- Komarno (Biała Podl.) 1974 — leg. A. Kosior;
Woj. Zamość (province Zamość):
- Tomaszówka (Zamość) 1966—1969 (Dylewska i in. 1970b, Sowa 1973); 28a. Tomaszówka (Zamość) 1966 — leg. M. Biliński;
- Łabunie (Zamość) 1966—1968 (Anasiewicz 1973);
- Łabunie (Zamość) 1969 (Sowa 1973);
- Łabuńki (Zamość) 1970 (Sowa 1973);
- Białowola (Zamość) 1970 (Sowa 1973);
- Pniówek (Zamość) 1969—1970 (Sowa 1973);
- Białopole (Hrubieszów) 1969—1970 (Sowa 1973);
- Nowosiółki (Hrubieszów) 1969—1970 (Sowa 1973);
- Sahryń (Hrubieszów) 1974 — leg. A. Kosior;
- Strzyżów (Hrubieszów) 1974 — leg. A. Kosior;
- Pielaki (Hrubieszów) 1985 — leg. M. Biliński;
- Gródek nad Bugiem (Hrubieszów) 1985 — leg. M. Biliński;
- Wolica Śniatycka (Tomaszów Lub.) 1965 — leg. A. Ruszkowski;
- Nowosiółki (Tomaszów Lub.) 1965 — leg. A. Ruszkowski, 1967 — leg. M. Biliński;
- Komarów (Tomaszów Lub.) 1968 (Dylewska i in. 1970a), 1969 (Sowa 1973);
- Rzeczyca (Tomaszów Lub.) 1973 — leg. K. Kaczmarska;
- Wożuczyn (Tomaszów Lub.) 1974 — leg. A. Kosior;
- Dobużek (Tomaszów Lub.) 1986 — leg. A. Kosior;
- Frampol (Biłgoraj) 1986 — leg. A. Kosior;
- Romanów (Krasnystaw) 1986 — leg. A. Kosior;
Woj. Przemyśl (province Przemyśl):
- Czelatyce (Jarosław) 1986 — leg. J. Wojdaszka;
Woj. Tarnobrzeg (province Tarnobrzeg):
- Kocudza (Janów. Lub.) 1964 — leg. A. Ruszkowski;
- Zofianka Górna (Janów Lub.) 1964 — leg. A. Ruszkowski;
- Annopol (Kraśnik) 1973 — leg. A. Kosior;
- Zamkowa Wola (Opatów) 1972 — leg. M. Biliński;
- Daromin (Sandomierz) 1970 (Sowa 1973);
- Sobótka (Sandomierz) 1974 — leg. A. Kosior;
- Goźlice (Sandomierz) 1974 — leg. A. Kosior;
- Jasień (Staszów) 1971 (Dylewska, Zabłocki 1972).
POLSKA POŁUDNIOWO-WSCHODNIA (South-esthern Poland):
Woj. Tarnów (province Tarnów):
- Lubasz k. Szczucina (Dąbrowa Tarn.) 1942—1944 (Niesiołowski 1949);
Woj. Nowy Sącz (province Nowy Sącz):
- Góra Krzyżowa k. Krynicy (Nowy Sącz) 1957 (Noskiewicz 1958);
- Pieniny (Nowy Sącz) 1957—1961 (Dylewska, Noskiewicz 1963);
Woj. Bielsko-Biała (province Bielsko-Biała):
- Babia Góra (Sucha) 1962—1964 (Dylewska 1966);
- Maków Podhalański (Sucha) 1964 — leg. A. Ruszkowski.
WYŻYNA MAŁOPOLSKA (Poland)
Woj. Radom (province Radom):
- Władysławów (Lipsko) 1963 — leg. A. Ruszkowski;
- Gardzienice Stare (Lipsko) 1963 — leg. A. Ruszkowski;
- Załazy (Zwoleń) 1974 — leg. A. Kosior;
- Jaszowice (Radom) 1974 — leg. A. Kosior;
- Krzesławice (Przysucha) 1974 — leg. A. Kosior;
Woj. Kielce (province Kielce):
- Korzecko (Kielce) 1974 — leg. A. Kosior;
- Snochowice (Kielce) 1974 — leg. A. Kosior;
- Świnia Góra (Kielce) 1976 — leg. M. Biliński;
- Błogoszów (Włoszczowa) 1974 — leg. A. Kosior;
- Helenówka (Jędrzejów) 1970 (Sowa 1973);
- Piotrkowice (Busko) 1974 — leg. A. Kosior;
- Skotniki Dolne (Busko) 1970 (Sowa 1973);
- Skoroszyce (Busko) 1970 (Sowa 1973);
- Stawieszyce (Kazimierza Wielka) 1972 — leg. K. Kaczmarska;
- Miechów (Miechów) 1973 — leg. A. Kosior.
Woj. Piotrków Trybunalski (province Piotrków Trybunalski):
- Alfonsów (Opoczno) 1974 — leg. A. Kosior; 77a. Małopolska (Wierzejski 1874).
MAZOWSZE (Mazovia — Poland):
Woj. Siedlce (province Siedlce):
- Trzebieszów (Łuków) 1974 — leg. A. Kosior.
Woj. Skierniewice (province Skierniewice):
- Łowicz (Drogoszewski 1936).
Woj. Warszawa (province Warsaw):
- Warszawa-Pole Mokotowskie 1964 — leg. M. Zadura;
- Dziekanów Leśny 1954 (Domagała-Lipińska 1961);
- Puszcza Kampinoska 1963—1977 (Banaszak, Plewka 1981).
MAZURY (Masuria — Poland) i Mierzeja Kurońska (ZSRR — USSR):
- (Baer 1903);
- (Alfken 1909a, 1912a);
- (Möschler 1938);
- Bartążek (Olsztyn) — (Dylewska i in. 1970a).
POMORZE WSCHODNIE (Easth Pomerania — Poland):
- woj. Gdańsk, Bydgoszcz, Piła (Alfken 1909b, 1912b);
- woj. Bydgoszcz, Piła, Poznań (Torka 1912, 1932);
- woj. Bydgoszcz, Toruń, Włocławek, Elbląg (Banaszak 1980);
- Sobieszewo (Pruszcz Gd., woj. Gdańsk) 1967 — leg. A. Ruszkowski; 90a. Sopot (Gdańsk, woj. Gdańsk) 1976 (Banaszak 1982);
- Krynica Morska (Elbląg, woj. Elbląg) 1986 — leg. M. Biliński;
- Toruń (woj. Toruń) 1974—1978 (Pawlikowski 1985);
- Huta (Czarnków, woj. Piła) 1974 — leg. M. Biliński.
POMORZE ZACHODNIE (Westh Pomerania — Poland):
Woj. Szczecin (province Szczecin):
- Wierzchlas (Dębno) 1974 — leg. M. Biliński;
- Moczkowo (Myślibórz) 1974 — leg. M. Biliński;
- Międzyzdroje-Wapnica (Świnoujście) 1975 — leg. A. Ruszkowski;
Woj. Koszalin (province Koszalin):
- Polne (Szczecinek) 1974 — leg. M. Biliński;
- Koszalin (Koszalin) 1986 — leg. K. Kaczmarska.
Woj. Słupsk (province Słupsk):
- Zadry (Miastko) 1974 — leg. M. Biliński;
- Trzebiatkowo (Bytów) 1974 — leg. M. Biliński
- woj.: Szczecin, Koszalin, Słupsk (Blüthgen 1919).
Woj. Gorzów Wlkp. (province Gorzów):
- Wysoka (Gorzów) 1972 — leg. M. Biliński, K. Kaczmarska;
- Santok (Gorzów) 1974 — leg. M. Biliński;
- Osieczno (Strzelce Krajeńskie) 1973 — leg. M. Biliński.
WIELKOPOLSKA (Westh Poland):
- okolice Poznania (woj. Poznań) 1966—1969 (Banaszak 1973);
- Gaj Mały (Szamotuły, woj. Poznań) 1973 — leg. M. Biliński;
- Lubosz (Międzychód, woj. Poznań) 1974 — leg. M. Biliński;
- Rakoniewice (Wolsztyn, woj. Poznań) 1974 — leg. M. Biliński;
- Kaczkowo (Leszno Wlkp., woj. Leszno) 1972 — leg. M. Biliński;
- Kleczew (Konin, woj Konin) 1974 — leg. M. Biliński.
ŚLĄSK (Silesia) i ZIEMIA LUBUSKA (Poland):
- Osiecznica (Krosno Odrzańskie, woj. Zielona Góra) 1972 — leg. K. Kaczmarska;
- Buczyna (Żary, woj. Zielona Góra) 1974 — leg. M. Biliński;
- Sieniawka (Zgorzelec, woj. Jelenia Góra) 1974 — leg. M. Biliński;
- Czechnica (Wrocław, woj. Wrocław) (Romankow 1952);
- Trzebnica (Trzebnica, woj. Wrocław) 1966 — leg. M. Biliński;
- Ujazd (Strzelce Opolskie, woj. Opole) 1973 — leg. K. Kaczmarska;
- Śląsk — Silesia (Dittrich 1903);
- Sudety (Hedicke 1922).
CZECHOSŁOWACJA (Czechoslovakia):
- Słowacja — Slovakia (Beláková 1967);
- „ „ (Beláková 1971);
- „ „ (Beláková 1977);
- Śląsk — Silesia (Ducke 1898);
- (Bouček, Šustera 1957); 123a. Morawy — Moravia (Ptaček, Hofbauer 1973).
NIEMCY lub głównie Niemcy (Germany or mainly Germany):
- Bremen (Alfken 1912c);
- głównie Niemcy (Müller 1873);
- „ „ (Hedicke 1930);
- „ „ (Friese 1926);
- „ „ (Helmhold 1929 cit. Romankow 1952).
WĘGRY (Hungary):
- (Móczár 1957);
- (Móczár, Böjtös 1957);
- (Móczár 1962);
- (Papp 1965);
- (Benedek 1969ab, 1971);
- Gödöllö 1982 — leg. M. Biliński;
- Tura k. Aszod 1982 — leg. M. Biliński;
- Cegled 1984 — leg. M. Biliński.
TRIEST:
- (Graeffe 1902).
ZSRR (USSR):
strona 118- Wileńszczyzna — Lithuania (Adolph 1934);
- Lwowskie — Ukraina (Noskiewicz 1922);
- Podole — Ukraina (Kuntze, Noskiewicz 1938);
- Ukraina (Bramson 1879);
- Ukraina (Osyczniuk 1960);
- Kazachstan (Rymaszewskaja 1951);
- Zach. Kazachstan (Popow 1954);
- Bieregowoje, Kazachstan 1977 — leg. M. Biliński;
- Matogoł, Kazachstan 1977 — leg. M. Biliński;
- Nowosybirsk 1977 — leg. M. Biliński;
- Barnauł, Ałtaj 1977 — leg. M. Biliński; 148a. Kyzył-Oziek, Ałtaj 1977 — leg. M. Biliński; 148b. Gornoałtajsk, Ałtaj 1977 — leg. M. Biliński;
- Dżuma, Uzbekistan (Popow 1967);
- Kurgan-Tiszbe, Uzbekistan (Popow 1967);
- (Popow 1948);
- (Popow 1950);
- (Ponomariewa 1978).
WYNIKI
1. Rośliny pokarmowe i próby chowu spójnicy — Melitta K.
Najlepiej poznanym gatunkiem tej rodziny jest spójnica lucernowa — Melitta leporina Pz., najwartościowszy z krajowych zapylaczy lucerny (Dylewska i in. 1970a, Ruszkowski i in. 1985). Prowadzone były pomyślne próby jej chowu (Tirgari 1968, Ruszkowski i in. 1979), jednakże (przynajmniej w chwili obecnej) nie jest to możliwe na skalę masową. Dlatego gatunek ten wymaga troskliwej ochrony w jego naturalnych ostojach oraz na polach uprawnych. Dotyczy to zarówno jego miejsc gnieżdżenia się, jak i roślin pokarmowych.
Spójnica lucernowa oblatywała 70 gatunków roślin z 18 rodzin (tab. 1), ale głównie Papilionaceae (których udział w jej liście pokarmowej wynosił 75%), Compositae (11%) i Labiatae (5%). Najwierniej odwiedzała lucernę (41%) mieszańcową, siewną i sierpowatą oraz koniczynę (31%), zwłaszcza czerwoną (16%) i białą (10%); ale wiernie również: komonicę rożkową, cieciorkę pstrą, nostrzyk biały i żółty, esparcetę, koniczynę szwedzką, wykę kosmatą i ptasią, traganek, chaber, cykorię, miętę i szałwię, a z roślin azjatyckich Alhagi kirghisorum i Acroptilon picris.
Spójnica esparcetowa — Melitta dimidiata Mor. obserwowana była tylko na 5 gatunkach roślin z 2 rodzin (tab. 2), głównie z motylkowych (92% oblotu), a przede wszystkim na esparcecie (75% oblotu), w której
strona 119Tabela 1 Rośliny pokarmowe spójnicy lucernowej ¹ Food plants of Melitta leporina Pz. ¹
| Rodzina i gatunek rośliny Plant family and plant species | W Polsce — In Poland: dane własne own data | W Polsce — In Poland: z literatury data from literature | Poza Polską Out of Poland |
|---|---|---|---|
| 1 | 2 | 3 | |
| PAPILIONACEAE: | |||
| Alhagi kirghisorum Schrenk. | — | — | 149, 150, 152 |
| Astragalus arenarius L. | — | 88 | A. sp. 139m |
| A. onobrychis L. | — | — | 129, 133 |
| Coronilla varia L. | — | 88 | 139m, 123a |
| Glycyrrhiza glabra L. | — | — | 150 |
| Lotus corniculatus L. | 1m, 8, 48, 49 | — | 124m, 144m 129, 133, 134 |
| L. uliginosus Schk. | — | 84 | — |
| Lupinus luteus L. | — | 87 | — |
| Medicago | — | 88 | 143m, 151 |
| M. falcata L. | 1m, 7m, 8, 39, 55 | 88m, 84, 87 | 125 |
| M. media Pers. + M. sativa L. | 1–2m, 4m, 112m, 7, 12, 17, 20, 21, 24, 28a, 40, 41, 62, 63, 67, 80, 111 | 18–19m, 29m, 11, 22, 23, 25, 30–35, 42, 53, 71, 73, 74, 86, 88, 105, 114 | 122m, 127m, 133m, 142m, 144m, 149m, 150m, 120, 124, 130, 131, 134–136, 152 |
| M. lupulina L. | — | — | 124m, 127 |
| Melilotus | — | 18 | 142, 151 |
| M. albus Med. | 2m | — | 149m, 124, 152 |
| M. officinalis (L.) Lam. | — | — | 150m, 133, 149 |
| Onobrychis viciaefolia Scop. | — | 88 | 129, 133, 147 |
| Ononis spinosa L. | — | 101 | 125 |
| Ornithopus sativus L. | — | 81 | — |
| Psoralea drupacea Bge | — | — | 149m, 152 |
| Trifolium | — | 117 | 122, 139 |
| T. arvense L. | — | 101 | 124, 125 |
| T. hybridum L. | 1, 36 65 | — | — |
| T. medium L. | — | — | 124 |
| T. dubium Sibth. | — | 87 | — |
| T. pratense L. | 1m, 13m, 100m, 2,3, 8, 14, 16, 49, 51, 52, 70, 76, 95, 96, 102—104, 108, 109 | 18, 88 | 124m, 133m, 120, 121, 125, 129 |
| T. repens L. | 1m, 54m, 7, 8, 27, 38, 66, 72, 77, 78, 107 | 18, 84, 87, 88 101, 105 | 124, 127, 150 |
| Vicia | — | 101 | — |
| V. cracca L. | 1, 134 | — | 134 |
| V. villosa Roth. | 1, 99, 145 | — | 145 |
| COMPOSITAE: | |||
| Acroptilon picris Pall. | — | — | 149m, 150, 152 |
| Arctium lappa L. | — | — | 133 |
Tabela 1 d.c.
| 1 | 2 | 3 | |
|---|---|---|---|
| Carduus acanthoides L. | 15 | — | 125 |
| Centaurea cyanus L. | 1 | — | C. sp. 129 |
| C. micranthos Gmel. | — | — | 133 |
| C. rhenana Bor. | — | 118 | — |
| C. scabiosa L. | — | — | 145, 146 |
| Cichorium intybus L. | 1 | — | 149, 152 |
| Cirsium arvense (L.) Scop. | — | — | 125m |
| C. canum L. | — | — | 129, 133 |
| Hieracium umbellatum L. | — | — | 124 |
| Hypochoeris radicata L. | — | 87 | — |
| Inula britannica L. | — | — | 129, 133 |
| Leontodon autumnalis L. | — | 84 | 124 |
| Matricaria chamomilla L. | — | — | 124 |
| Onopordon acanthium L. | — | — | 149, 152 |
| Senecio jacobaea L. | — | — | 124 |
| Tanacetum vulgare L. | — | — | 124 |
| LABIATAE: Stachys | — | 77am | — |
| Calamintha acinos Clairv. | — | 88 | — |
| Mentha silvestris L. | — | — | 149, 152 ; M. sp. 137 |
| Origanum vulgare L. | 10 | — | — |
| Salvia nemorosa L. | — | — | 129, 133 |
| S. pratensis L. | — | — | 129, 133 |
| Teucrium chamaedrys L. | — | — | 129, 133 |
| Thymus serpyllum L. | — | — | 124 |
| POLYGONACEAE: | |||
| Fagopyrum sagittatum Gilib. | — | 81 | — |
| Polygonum persicaria L. | — | — | 133 |
| SCROPHULARIACEAE: | |||
| Euphrasia | — | — | 133 |
| Veronica spicata L. | — | 89 | — |
| CUCURBITACEAE: | |||
| Citrullus vulgaris (L.) Schrad. | — | — | 149 |
| Cucumis melo L. | — | — | 149m, 152 |
| INNE — OTHERS: | |||
| Calluna vulgaris (L.) Salisb. | — | 81m | — |
| Convolvulus arvensis L. | — | — | 150 |
| Daucus carota L. | — | — | 149, 152 |
| Echium vulgare L. | — | — | 148b |
| Euphorbia | — | — | 129 |
| Jasione montana L. | — | 101 | 125 |
| Knautia arvensis (L.) Coult. | — | — | 124 |
| Lythrum salicaria L. | — | 117 | — |
| Sedum acre L. | — | — | 125 |
Tabela 1 d.c.
| 1 | 2 | 3 | |
|---|---|---|---|
| Sinapis alba L. | 2 | — | — |
| Statice limonum L. | — | — | 124 |
| Tamarix | — | — | 149, 152 |
Odnośniki — Notes:
¹ Symbole gatunków pszczół oraz liczby oznaczające miejsce i autora obserwacji podano w rozdziale „Wstęp i metodyka”. Symbols of bee species and of numbers indicationg the locality and author of observations are given in the chapter „Wstęp i metodyka”.
m — Liczne występowanie danego gatunku. Appearance of the species in a great number.
zapylaniu może niewątpliwie brać poważny udział w krajach gdzie liczniej występuje.
Spójnica wykowa — Melitta hispanica Friese obserwowana była w Puławach na kwiatach 10 gatunków roślin z 2 rodzin (tab. 2), ale głównie z motylkowych (90% oblotu), w tym na 3 gatunkach wyki, 2 — lucerny, a także na komonicy rożkowej i facelii błękitnej. Próby chowu tej spójnicy nie powiodły się, gdyż samice założyły co prawda gniazda, lecz z gniazd tych nie uzyskano potomstwa (Ruszkowski i in. 1979). Należy przypuszczać, że gatunek ten mógłby odgrywać pewną rolę w zapylaniu lucerny (Ruszkowski i in. 1985), wyki i komonicy. Wydaje się jednak, że występuje on bardzo lokalnie i rzadko, znane są bowiem tylko okazy z Puław (gdzie jej po 1976 r. nie spotkano) i 1 samiec z Hiszpanii (Warncke 1973).
Powyższe 3 gatunki spójnicy związane są wyraźnie z motylkowymi, natomiast spójnica dzwonkowa — Melitta haemorrhoidalis (F.), rozpowszechniona w całej prawie Polsce, choć rzadsza niż M. leporina — występowała na 16 gatunkach roślin z 7 rodzin (tab. 2), głównie jednak na Campanulaceae (50% oblotu), a zwłaszcza na dzwonku okrągłolistnym (27%).
Podobnie spójnica stepowa — Melitta budensis Mocs. związana jest z rodziną Campanulaceae i uważana za monofaga zerwy (tab. 2). Pozostałe 2 gatunki spójnicy (tab. 3) oblatują najchętniej krwawnicę z rodziny Lythraceae, która u spójnicy krwawnicowej — Melitta nigricans Alfk. stanowi 70% oblatywanych kwiatów, a u spójnicy zagorzałki — Melitta tricincta K. — 33%. Spójnica krwawnicowa oblatywała też wiernie zagorzałek (12,5% oblotu), odwiedzając ogółem 10 gatunków z 5 rodzin, m. in. koniczynę czerwoną i nostrzyk. Natomiast spójnica zagorzałka odwiedzała chętnie kwiaty z rodziny Scrophulariaceae (17,5% oblotu), Labiatae (15%), Papilionaceae (12,5%) i Compositae (10%), a także wiernie zagorzałek (15%) i miętę (7,5%). Oblatywała w sumie 18 gatunków z 8 rodzin, w tym komonicę i lucernę. Oba te gatunki spójnicy mogą więc odgrywać pewną niewielką rolę w zapylaniu drobnonasiennych motylkowych pastewnych (lucerny, koniczyny czerwonej i komonicy).
strona 122Tabela 2 Rośliny pokarmowe spójnicy dzwonkowej, esparcetowej, wykowej i stepowej Food plants of Melitta haemorrhoidalis (F.), M. dimidiata Mor., M. hispanica Friese and M. budensis Mocs.
| Rodzina i gatunek rośliny Plant family and plant species | Gatunki spójnicy — Species of Melitta¹: He | Gatunki spójnicy — Species of Melitta¹: Bu | Gatunki spójnicy — Species of Melitta¹: Di | Gatunki spójnicy — Species of Melitta¹: Hi |
|---|---|---|---|---|
| CAMPANULACEAE: Campanula | 59m, 126m, 153m, 9, 60, 102, 117, 122, 127, 129 | — | — | — |
| C. rapunculoides L. | 125 | — | — | — |
| C. rotundifolia L. | 124m, 84, 87, 88, 101, 125 | — | — | — |
| C. sibirica L. | 45 | — | — | — |
| C. trachelium L. | 125m, 124 | — | — | — |
| Jasione montana L. | 105 | — | — | — |
| Asyneuma canescens (W.K.) Gris. et Schenk. | — | 140m | — | — |
| PAPILIONACEAE: | — | — | — | 1m |
| Astragalus onobrychis L. | — | — | 120 | — |
| Lotus corniculatus L. | — | — | — | 1 |
| Medicago falcata L. | — | — | — | 1 |
| M. media Pers. | 19, 29 | — | — | 2 |
| Onobrychis | — | — | 147, 148a | — |
| O. arenaria (Kit.) Ser. | — | — | 120 | — |
| O. viciaefolia Scop. | — | — | 120m, 129, 140, 148 | — |
| Ononis spinosa L. | — | — | 120 | — |
| Trifolium pratense L. | 24 | — | — | — |
| Vicia cracca L. | — | — | — | 2 |
| V. sepium L. | — | — | — | 1 |
| V. villosa Roth. | — | — | — | 1 |
| COMPOSITAE: | ||||
| Centaurea scabiosa L. | 138 | — | — | — |
| Cichorium intybus L. | 124 | — | — | — |
| Tanacetum vulgare L. | 124 | — | — | — |
| LABIATAE: Prunella | 125 | — | — | — |
| Thymus serpyllum L. | 88, 124 | — | — | — |
| MALVACEAE: Malva alcea L. | 125 | — | — | — |
| M. silvestris L. | 125m | — | — | — |
| DIPSACACEAE: | ||||
| Knautia arvensis (L.) Coult. | 124 | — | — | — |
| GERANIACEAE: Geranium | 122 | — | — | — |
| BORAGINACEAE: Echium | — | — | 148 | — |
| HYDROPHYLLACEAE: | ||||
| Phacelia tanacaetifolia Benth. | — | — | — | 2 |
Odnośniki jak w tab. 1 Notes as in the table 1
strona 123Tabela 3 Rośliny pokarmowe spójnicy krwawnicowej i zagorzałki Food plants of Melitta nigricans Alfk. and M. tricincta K.
| Rodzina i gatunek rośliny Plant family and plant species | Gatunek spójnicy — Species of Melitta¹: Ni | Gatunek spójnicy — Species of Melitta¹: Tr |
|---|---|---|
| LYTHRACEAE: Lythrum | 126 | — |
| L. salicaria L. | 1m, 36m, 85m, 101m, 124m, 153m, 7, 48, 79, 88, 105, 116, 126, 129, 132 | 85m, 125m, 127m, 88, 117, 129, 133 |
| PAPILIONACEAE: Melilotus | 142 | — |
| Lotus corniculatus L. | — | 1, 133 |
| Medicago media Pers. | — | 1 |
| M. sativa L. | — | 133 |
| Trifolium pratense L. | 120, 121 | 51 |
| LABIATAE: Galeopsis tetrahit L. | — | 138 |
| Hyssopus officinalis L. | — | 133 |
| Mentha aquatica L. | — | 1m |
| Stachys palustris L. | — | 129 |
| COMPOSITAE: Centaurea | — | 129 |
| Carduus acanthoides L. | — | 133 |
| Cirsium arvense (L.) Scop. | 101 | — |
| Inula britannica L. | — | 129 |
| Leontodon autumnalis L. | 138 | — |
| L. taraxacoides (Vill.) Mér. | — | 125 |
| Picris hieracioides L. | 90a | — |
| Solidago virga-aurea L. | 138 | — |
| SCROPHULARIACEAE: | ||
| Euphrasia officinalis L. | — | 101 |
| Odontites lutea (L.) Rchb. | 129 | — |
| O. rubra Gilib. | 127m, 85 | 58m, 1, 79, 101 |
| DIPSACACEAE: | ||
| Succisa pratensis Mnch. | — | 101 |
| GERANIACEAE: | ||
| Geranium pratense L. | 88 | — |
| UMBELLIFERAE: Daucus carota L. | — | 129 |
| CAMPANULACEAE: | — | 82m |
Odnośniki jak w tab. 1 Notes as in the table 1
2. Rośliny pokarmowe obrostki — Dasypoda Latr.
Obrostka pospolita — Dasypoda hirtipes Pz., najpospolitsza z europejskich obrostek, odwiedzała kwiaty 52 gatunków roślin z 11 rodzin (tab. 4) — głównie z Compositae (83% oblotu), Papilionaceae (5%) i Dipsacaceae (4%). Najchętniej oblatywała: cykorię (16%) i chabry (15%),
strona 124Tabela 4 Rośliny pokarmowe obrostek — Dasypoda Latr. Food plants of Dasypoda Latr.
| Rodzina i gatunek rośliny Plant family and plant species | Gatunek obrostki — Species of Dasypoda¹: Hp | Gatunek obrostki — Species of Dasypoda¹: Ar. Br. Su |
|---|---|---|
| 1 | 2 | 3 |
| COMPOSITAE: | 6m, 18m, 82m, 153m, 75, 117, 90 | — |
| Achillea millefolium L. | 1, 82 | — |
| Aster pannonicus Jacq. | 129, 135 | — |
| Carduus crispus L. | 43, 124 | — |
| C. acanthoides L. | 125m, 39 | — |
| Centaurea | 1, 64? | — |
| C. jacea L. | 117m, 125m, 127m, 93, 101 | — |
| C. micranthos Gmel. | — | Br: 129 |
| C. pannonica (Heuff.) Simk. | 129 | — |
| C. phrygia L. | 1 | — |
| C. rhenana Bor. | 1m, 89m, 118m, 92, 105 | Ar: 118 |
| C. sadleriana Janka | 129, 135 | — |
| C. scabiosa L. | 1, 84, 88, 95, 101 | Br: 84 |
| Chondrilla juncea L. | 88 | — |
| Cichorium intybus L. | 87m, 105m, 117m, 127m, 134—135m, 1, 5—7, 37, 84, 88, 91, 106, 115, 120, 121, 123, 124, 129, 133, 139m | Su: 56 |
| Cirsium | 91, 115 | — |
| C. arvense (L.) Scop. | 6m, 125m, 44, 50, 101, 105, 124 | — |
| C. canum (L.) | 129 | — |
| C. palustre (L.) Scop. | 105, 124 | — |
| Crepis | 85, 105 | — |
| Crepis biennis L. | 125m, 87 | — |
| C. tectorum L. | 84, 133 | Ar: 120 |
| C. virens Vill. | 124, 125 | — |
| Hieracium | 127m, 140m, 146m, 6—7?, 98? | — |
| H. laevigatum Willd. | 124 | — |
| H. murorum L. | 124 | — |
| H. pilosella L. | 138 | — |
| H. umbellatum L. | 125m, 3, 84, 90a, 124, 141 | — |
| H. vulgatum L. | 84 | — |
| Hypochoeris radicata L. | 125m, 84, 87, 124 | — |
| Inula britannica L. | 88 | — |
| Leontodon hastilis (L.) Koch. | 84 | — |
| L. autumnalis L. | 1m, 138m, 68, 84, 101, 105, 124, 125 | — |
| L. hispidus L. | 120 | — |
| L. taraxacoides (Vill.) Mér. | 124 | — |
| Picris hieracioides L. | 90a, 133, 141 | Br: 133 |
| Senecio jacobaea L. | 124, 101 | — |
| Sonchus | 1, 94 | — |
| S. arvensis L. | 124, 129 | — |
| S. asper (L.) Hill. | 39m | — |
Tabela 4 d.c.
| 1 | 2 | 3 |
|---|---|---|
| S. oleraceus L. | 146m, 138 | — |
| Taraxacum officinale Web. | 129; T. sp. 1 | — |
| Tragopogon | 85 | — |
| DIPSACACEAE: Knautia | 118m, 110 | Su: 101 |
| K. arvensis (L.) Coult. | 1m, 84, 97, 105, 124 | Ar: 88, 101, 124, 139; Su: 87m, 84, 88, 124, 127, 129 |
| Scabiosa | — | Ar: 153m |
| S. ochroleuca L. | 129 | Ar: 127,m, 129; Br: 129 |
| S. columbaria L. | — | Ar: 127m |
| Succisa pratensis Mnch. | — | Ar: 124, 127; S. sp. 127 |
| PAPILIONACEAE: | 1 | |
| Medicago media Pers. | 18—19 | — |
| M. sativa L. | 133, 142 | — |
| Ornithopus sativus L. | 81 | — |
| Trifolium pratense L. | 26, 93, 129 | — |
| UMBELLIFERAE: Daucus carota L. | 82 | — |
| Eryngium campestre L. | 129 | — |
| Pastinaca sativa L. | 129 | — |
| INNE (OTHERS): | ||
| Jasione montana L. | 125m, 105, 124, 138 | Ar: 127; Su: 124 |
| Spergula arvensis L. | 124 | — |
| Euphorbia | 129 | — |
| Hypericum perforatum L. | 83 | — |
| Echium vulgare L. | 87 | — |
| Calluna vulgaris (L.) Salisb. | 117m | — |
| Veronica spicata L. | 89 |
Odnośniki jak w tab. 1 Notes as in the table 1
ale wiernie również jastrzębiec, ostrożeń, brodawnik, pępawę, mlecz, oset, prosienicznik, świerzbnicę, wrzos, jasieniec, a nawet lucernę i koniczynę czerwoną. Podobnie obrostka jasnogonka — D. braccata Ev., obserwowana na 4 gatunkach roślin z 2 rodzin, związana jest głównie z rodziną Compositae (75% oblotu).
Natomiast obrostka ciemnonoga — D. argentata Pz. oblatywała głównie Dipsacaceae (85% oblotu), podobnie jak i obrostka rudogonka — D. suripes (Chr.) (82%), podczas gdy Compositae były u nich dopiero na drugim miejscu (9—10%). Pierwsza z nich odwiedzała ogółem 5 gatunków z 3 rodzin, druga — 3 gatunki z 3 rodzin.
Gatunki obrostki nie mają więc raczej większego znaczenia w zapylaniu roślin uprawnych, z wyjątkiem niektórych ozdobnych.
strona 1263. Rośliny pokarmowe skrócinki — Macropis Pz.
Skrócinka białonoga — Macropis labiata (F.) i żółtonoga — M. fulvipes (F.) oblatują głównie tojeść pospolitą (56—57% oblotu) z rodziny Primulaceae, a także dość chętnie Compositae (10—11%) oraz jeżyny (M. labiata — 10%), obserwowane też były na lucernie i komonicy. Skrócinkę białonogą obserwowano ogółem na 16 gatunkach roślin z 11 rodzin, a żółtonogą na 11 gatunkach z 9 rodzin (tab. 5).
Tabela 5 Rośliny pokarmowe skrócinek — Macropis Pz. Food plants of individual species of Macropis Pz.
| Rodzina i gatunek rośliny Plant family and plant species | Gatunek skrócinki — Species of Macropis¹: Lb | Gatunek skrócinki — Species of Macropis¹: Fu | Gatunek skrócinki — Species of Macropis¹: Fr, Eu |
|---|---|---|---|
| PRIMULACEAE: | 151 | 151, 82m | Eu: 82m, 151; Fr: 151 |
| Lysimachia | 153m, 117, 123 | — | Fr: 153m |
| L. vulgaris L. | 7m, 85m, 6, 57, 124—126m, 84, 88, 101, 127, 151 | 124m, 126m, 153m, 88, 117, 127 | Fr: 129 |
| COMPOSITAE: Cirsium | 57, 61 | — | — |
| C. arvense (L.) Scop. | 124 | — | — |
| Carduus acanthoides L. | 129 | — | — |
| Chrysanthemum leucanthemum L. | — | 119—120 | — |
| Leontodon autumnalis L. | 124 | 138 | — |
| PAPILIONACEAE: Lotus | — | 69 | — |
| Medicago media Pers. | 19; M. sp. 128 | — | — |
| LABIATAE: Salvia pratensis L. | — | 119 | — |
| Lycopus europaeus L. | 124 | 124 | — |
| UMBELLIFERAE: Heracleum | 57 | — | — |
| Oenanthe fistulosa L. | 125 | — | — |
| ROSACEAE: Rubus | 84, 124 | 117 | — |
| R. caesius L. | 85m | — | — |
| INNE (OTHERS): | |||
| Alisma plantago-aquatica L. | 124 | — | Eu: 82m |
| Campanula sibirica L. | — | 47 | — |
| Chamaenerion angustifolium (L.) Scop. | 124 | — | — |
| Convolvulus arvensis L. | — | 46 | — |
| Rhamnus (Frangula?) | 117 | — | — |
| Frangula alnus Mill. | 125 | — | — |
| Geranium pratense L. | — | 88, 113 | — |
| Lythrum salicaria L. | 57, 85 | — | — |
| Ranunculus | — | 59 | — |
| Tilia tomentosa Moench | 1 | — | — |
| Veronica longifolia L. | 139 | — | — |
Odnośniki jak w tab. 1 Notes as in the table 1
strona 127Pozostałe dwa gatunki: skrócinka ciemnonoga — M. europaea Warncke i lśniąca — M. frivaldskyi Mocs. obserwowano na tojeści i (pierwszą z nich) na żabieńcu.
Skrócinki nie mają raczej większego znaczenia gospodarczego, choć mogą odgrywać lokalnie pewną rolę w zapylaniu jeżyn i malin.
PODSUMOWANIE WYNIKÓW I WNIOSKI
- W Polsce stwierdzono występowanie 5 gatunków spójnicy (Melitta K.), 3 — obrostki (Dasypoda Latr.) i 2 — skrócinki (Macropis Pz.).
- Spójnica lucernowa — Melitta leporina Pz. jest najwartościowszym zapylaczem lucerny w Polsce, ale również ważnym zapylaczem koniczyny, komonicy, nostrzyku, esparcety, wyki, cieciorki.
- Spójnica wykowa — M. hispanica Friese jest gatunkiem rzadkim, znanym tylko z Puław i (1 samiec) z Hiszpanii. Może zapylać wykę, lucernę i komonicę. Samica jej nie była dotąd znana, została więc w pracy opisana po raz pierwszy.
- Spójnica esparcetowa — M. dimidiata Mor. w Polsce nie stwierdzona, może mieć znaczenie w zapylaniu esparcety.
- Z pozostałych gatunków spójnicy tylko spójnica krwawnicowa — M. nigricans Alfk. i zagorzałka — M. tricincta K. mogą mieć pewne niewielkie znaczenie w zapylaniu drobnonasiennych roślin motylkowych.
- Spójnica dzwonkowa — M. haemorrhoidalis (F.) natomiast, występująca w Polsce w 2 różnych formach, z których jedną opisano jako nowy podgatunek, oblatuje głównie dzwonki dlatego nie ma raczej znaczenia gospodarczego, podobnie jak spójnica stepowa — M. budensis Mocs. uważana za monofaga zerwy.
- Gatunki obrostki (Dasypoda) są polifagami oblatującymi głównie rośliny złożone (D. hirtipes Pz. i D. braccata Ev.) lub szczeciowate (D. argentata Pz. i D. suripes Chr.). Większego znaczenia w zapylaniu roślin uprawnych raczej nie posiadają.
- Gatunki skrócinki (Macropis) oblatują głównie tojeść pospolitą, również więc nie mają raczej większego znaczenia gospodarczego, choć oblatują m. in. jeżyny, lucernę i komonicę.
- Chów spójnicowatych na szerszą skalę jest trudny, gdyż gnieżdżą się wyłącznie w ziemi. Zwiększyć liczebność gatunków zapylających rośliny uprawne można więc jedynie przez ochronę ich miejsc gniazdowania oraz przez zapewnienie im trwałej bazy pokarmowej.
OPIS NOWYCH FORM SPÓJNICY
1. Cechy różniące spójnicę wykową od esparcetowej.
Samce M. dimidiata i M. hispanica różnią się bardzo wyraźnie, m. in. budową genitaliów (Warncke 1973), samice natomiast są bardzo do siebie podobne, tak że cechy podane w kluczach (Hedicke 1930, Schmiedeknecht 1930, Warncke 1973, Ponomariewa 1978) dla samic M. dimidiata odpowiadają również samicom M. hispanica, które nie zostały dotąd przez nikogo opisane. Poniżej podany został opis cech różniących te dwa gatunki, opracowany na podstawie 8 samic i 5 samców M. hispanica zebranych w Puławach oraz 3 samic i 2 samców M. dimidiata zebranych w ZSRR (Nowosybirsk i Ałtaj).
a. Samica M. dimidiata Mor.:
Tergit 6. z płytką pygidialną na końcu zwężoną prawie trójkątnie. Tergit 5. z ciemnym owłosieniem środkowej części zajmującym mniej niż połowę szerokości tergitu, bardziej przylegającym, niewiele wystającym (z profilu patrząc) ponad owłosienie tergitów 2—4., a znacznie krótszym niż owłosienie tergitu 1. Tergit 4. z tylnym obniżeniem ciemnym i zwykle pośrodku szerszym niż pół szerokości tergitu. Tergity 2—3, skąpo ciemno owłosione, z domieszką krótkich odstających włosów jasnych. Plecy tułowia owłosione bardziej białawo i nieco dłużej i mniej równo, a pośrodku bardziej czarno. Długość ciała 10—13 mm. Złowiono 3 samice: Nowosybirsk (WASChNIŁ, południowe przedmieście na wschód od rzeki Ob, brzeg lasostepu, pola koło zarośli), 5.VII.1977 oraz podnóża Ałtaju — Barnauł (step koło zarośli), 22.VI.1977 i Kyzył-Oziok (bogata górska łąka w kotlinie z kępami krzewów), 1.VII.1977, leg. M. Biliński (w kolekcji Oddziału Pszczelnictwa ISK w Puławach).
b. Samica M. hispanica Friese:
Tergit 6. z płytką pygidialną na końcu szerszą, zakończoną prawie owalnie. Tergit 5. z ciemnym owłosieniem środkowej części zajmującym więcej niż połowę szerokości tergitu, bardziej odstającym, silnie wystającym (z profilu patrząc) ponad owłosienie tergitów 2—4., niewiele krótszym niż owłosienie tergitu 1. Tergit 4. z tylnym obniżeniem zwykle brązowawo rozjaśnionym i pośrodku zwykle węższym niż pół szerokości tergitu. Tergity 2—3. prawie nagie, bez jasnych włosów w części środkowej. Plecy tułowia krótko i gęsto owłosione (jak przystrzyżone) brązowawożółto, a pośrodku ciemnobrunatno. Długość ciała 12—14 mm. Holotyp ♀ — Polska, Puławy-Włostowice (piaszczysty ugór na wierzchowinie), 16.VIII.1974, leg. B. Jabłoński; paratypy ♀: tamże, 30.VII.1974 (2♀), 6—24.VII.1975 (4♀), leg. M. Biliński, K. Czarnecka, K. Kuna, K. Kaczmarska, A. Cybula, A. Ruszkowski; Puławy-Górna Niwa (pole lucerny), 27.VII.1976 (1♀), leg. J. Gosek (wszystkie okazy w kolekcji Oddziału Pszczelnictwa).
strona 129c. Samiec M. dimidiata Mor.:
Sternit 6. pośrodku tylnego brzegu z długim ogonem włosów czarnych lub ciemnobrunatnych. Sternit 5. u nasady z ostrym błyszczącym żeberkiem podłużnym, na końcu przechodzącym w pęk dłuższych brązowych włosów, dłuższych niż boczne włosy tylnego brzegu, od żeberka odchodzą na boki długie brązowe przylegające włosy. Tergity bez białych przepasek końcowych. Tergity 1—3. (lub 1—5.) owłosione rdzawo lub siwo, tergity 4—7. czarno, a po bokach biało. Śródplecze owłosione rudo lub szaro, gładkie i błyszczące, gęsto punktowane (odstępy prawie równe średnicy punktów). Czułki nitkowate, proste, człony ich proste, cylindryczne. Tylne nadstopie stosunkowo szerokie, równie długie jak u M. leporina, ale prawie 2 razy szersze. Genitalia patrz Warncke 1973 rys. 16. Długość ciała 10—13 mm. Złowione samce: Nowosybirsk WASChNIŁ, 5.VII.1977, Ałtaj, Kyzył-Oziok, 1.VII.1977, leg. M. Biliński (w kolekcji Oddziału Pszczelnictwa).
d. Samiec M. hispanica Friese:
Sternit 6. bez takiego ogona włosów. Sternit 5. z żeberkiem mniej ostrym i bardziej matowym i owłosieniem tylnego brzegu równomiernym bez dłuższych włosów pośrodku. Tergity 1—3. owłosione rdzawo lub białawo, tergity 5—7. czarno (4. zwykle częściowo). Śródplecze owłosione rudo lub szaro, ale punktowane jeszcze gęściej (prawie bez odstępów). Człony czułków lekko wygięte pośrodku. Tylne nadstopie słabo wygięte, równoległobokie, długie i wąskie, 1,5 raza dłuższe niż u M. leporina i znacznie węższe (dwie trzecie szerokości nadstopia M. leporina). Genitalia patrz Warncke 1973 rys. 17. Długość ciała 11—14 mm. Paratypy ♂: Polska, Puławy-Włostowice (piaszczysty ugór), 16—28.VII.1974 (2♂), 10—13.VII.1975 (3♂), leg. J. Gosek, K. Czarnecka, A. Ruszkowski (w kolekcji Oddziału Pszczelnictwa).
2. Cechy różniące trzy podgatunki spójnicy dzwonkowej — Melitta haemorrhoidalis (F.)
Część okazów spójnicy dzwonkowej z Lubelszczyzny wykazuje ubarwienie jaśniejsze niż opisane w dotychczasowych kluczach. Osobniki te wyróżniliśmy jako odrębny nowy podgatunek: M. haemorrhoidalis flavidorsis Ruszkowski, stanowiący niejako odwrotny kraniec zmienności gatunku niż wysokogórska var. nigra Friese, którą uznaliśmy za trzeci podgatunek. Cechy charakteryzujące te podgatunki są następujące:
a. Melitta haemorrhoidalis haemorrhoidalis (Fabricius):
Samica ma śródplecze głównie czarno owłosione, resztę tułowia rudo, między okiem a czułkiem czarne owłosienie, nogi złocistorudo owłosione, tylko przednie nadstopie od zewnątrz brunatno, a nadustek z wąską i prawie płaską linią środkową; samiec ma tergity 1—2. lub 1—4. żółtobrązowo
strona 130owłosione, a tergity 3—5. (lub tylko 5). — czarno, czoło i śródplecze z domieszką czarnych włosów, człon nasadowy czułków ciemno owłosiony. Złowione: Polska, Bezek woj. Chełm, 1♀ 1♂, 24.VII.1972, leg. M. Biliński i Wysoka woj. Gorzów, 1♂, 9.VIII.1972, leg. K. Kaczmarska (w kolekcji Oddziału Pszczelnictwa).
b. M. haemorrhoidalis flavidorsis Ruszkowski n.ssp.
Samica ma cały tułów, głowę i nogi rudo owłosione,, nadustek z wypukłą i szerszą linią środkową; samiec ma tergity 1—7. żółtobrązowo owłosione, podobnie jak sternity, tułów, głowę i nogi, bez domieszki czarnych włosów, także człon nasadowy czułków jasno owłosiony. Holotyp ♀ i ♂: Polska, Gródek nad Bugiem (woj. Zamość), kseroterm, 26.VII.1985, leg. M. Biliński; Paratypy ♀ : Polska, Tomaszówka (woj. Zamość), 17.VII.1966, leg. M. Biliński, Trzcianki k. Puław (woj. Lublin), 26.VII.1986, leg. K. Kaczmarska, Dobużek (woj. Zamość), 20.VI.1986, leg. A. Kosior (w kolekcji Oddziału Pszczelnictwa w Puławach, tylko ostatni w kolekcji Zakładu Ochrony Przyrody PAN w Krakowie).
c. M. haemorrhoidalis nigra (Friese):
Samica ma cały tułów i przednie nogi czarno owłosione (środkowe Alpy).
LITERATURA
Adolph W., 1934: Materiały do znajomości fauny pszczół Wileńszczyzny. 8 (1933), Wilno: 217—254.
Alfken J. D., 1909a: Beitrag zur Kenntnis der Apidenfauna von Ostpreussen. Schr. Physiol.-ökon. Gesell. Königsberg, 50 : 320—345.
Alfken J. D., 1909b: Beitrag zur Kenntnis der Apidenfauna von Westpreussen (Sammelbericht). Ber. Westpr. Bot.-zool. Ver., Danzig, 31 : 101—123.
Alfken J. D., 1912a: Die Bienenfauna von Ostpreussen. Schr. Physiol.-ökon. Gesell., Königsberg, 53 : 114—182.
Alfken J. D., 1912b: Die Bienenfauna von Westpreussen. Ber. Westpr. Bot.-zool. Ver., Danzig, 34 : 1—96.
Alfken J. D., 1912c: Die Bienenfauna von Bremen. Abh. Naturwiss. Ver. Bremen, 22 (1914) : 1—220.
Anasiewicz A., 1973: Błonkówki pszczołowate (Apoidea, Hymenoptera) występujące na plantacjach lucerny mieszańcowej (Medicago media Pers.) i skład florystyczny zebranego przez nie pyłku. Akad. Roln., Rozpr. nauk., 5 : 1—39, Lublin.
Anasiewicz A., 1975: The bees (Apoidea, Hymenoptera) on alfalfa (Medicago media Pers.) plantations. II. Trophic relationship to vegetation. Ekol. Pol. 23 : 147—162.
Baer W., 1903: Zur Apidenfauna der Kurischen Nehrung. Intern. allgem. Z. f. Entom., 8 : 157—161.
Banaszak J., 1973: Pszczołowate (Apoidea) okolic Poznania. Bad. Fizjogr. Pol. Zach., 26 B : 33—78.
Banaszak J., 1980: Pszczoły (Apoidea, Hymenoptera) siedlisk kserotermicznych rejonu dolnej Wisły. Fragm. Faun., 25, 19 : 335—360.
strona 131Banaszak J., 1982: Pszczoły (Hymenoptera, Apoidea) polskiego Pobrzeża Bałtyku. Bad. Fizjogr. Pol. Zach., 33 C : 7—38.
Banaszak J., Plewka T., 1981: Apoidea (Hymenoptera) Kampinoskiego Parku Narodowego. Fragm. Faun., 25 (24) : 435—452.
Beláková A., 1967: Včelovite-Apoidea územia budúcej retenčnej nádrže pod Vihorlatom. Acta Fac. Rer. Nat. Univ. Comen.-Zoologia, 12 : 105—113.
Beláková A., 1971: Včely (Apoidea) z niektorých významných oblastí Slovenska. Entomologické Problémy X : 141—190.
Beláková A., 1977: Včely (Apoidea) okolia Zemplínskej šíravy. Acta Fac. Rer. Nat. Univ. Comen.-Zoologia, 22 : 109—123.
Benedek P., 1969a: Flower Visiting Habits of Lucerne Pollinating Wild Bees and the Increasing of Wild Bee Population by Providing Unbroken Feeding Possibilities. Z. f. angew. Entom., 63(2) : 186—199.
Benedek P., 1969b: Examinations on lucerne pollinating wild bees (Hym., Apoidea) in the Hungarian Great Plain. Fol. Ent. Hung., 22 : 101—115.
Benedek P., 1971: Flower visiting habits of colletid and melittid bees (Hymenoptera, Apoidea) based on data originating from Hungary. Mushi, 45 : 65—79.
Blüthgen P., 1919: Die Bienenfauna Pommers. Stett. ent. Z., Stettin, 80 : 65—131.
Bouček Z., Šustera O., 1957: Včely-Apoidea. Klič zviřeny ČSR, 2 : 377—406, Praha.
Bramson K. Z., 1879: Die Hymenoptera Mellifera der Umgegend von Jekaterinoslaw. Bull. Soc. Nat. Mosc., t. 54, z. 2 : 253—306.
Dittrich R., 1903: Verzeichnis der bisher in Schlesien aufgefundenen Hymenopteren. I. Apidae Z. Ent., Breslau, 28 : 19—54.
Domagała-Lipińska A., 1961: Rozmieszczenie Hymenoptera-Aculeata w środowiskach miododajnych w Dziekanowie Leśnym k. Warszawy. Ekol. pol.. A, 9 : 525—540.
Drogoszewski K., 1936: Nowe dla Polski środkowej żądłówki. Pol. Pismo Ent., 13 (1934), 1—4 : 125—131.
Ducke A., 1898: Die Bienenfauna Österreich-Schlesiens. Ent. Nachricht., Berlin, 24 : 129—146.
Dylewska M., 1966: The Apoidea of the Babia Góra Mountain. Acta Zool. Crac., 9 : 111—175.
Dylewska M., Jabłoński B., Sowa S., Biliński M., Wrona S., 1970a: Próba określenia liczby pszczół (Hym., Apoidea) potrzebnych do należytego zapylenia lucerny. Pol. Pismo entomol., 40 : 371—398.
Dylewska M., Noskiewicz J., 1963: Apoidea of the Pieniny National Park. Part II. Colletidae, Andrenidae, Halictidae, Melittidae, Apidae (Nomada Scop.). Acta Zool. Crac. 8 : 477—532.
Dylewska M., Ruszkowski A., Jabłoński B., Biliński M., Sowa S., Wrona S., 1970b: Badania nad metodami określania liczebności owadów zapylających na plantacjach lucerny nasiennej. Wiad. Ekol., 16 : 232—245.
Dylewska M., Zabłocki J., 1972: Nowe i mało znane Apoidea (Hymenoptera) z obszaru Polski. Acta Zool. Crac., 17 : 405—414.
Friese H., 1926: Die Bienen, Wespen, Grab- und Goldwespen. Die Insekten Mitteleuropas, insbesondere Deutschlands. Stuttgart.
Graeffe E., 1902: Die Apiden-Fauna des österreichischen Küstenlandes (Triest.) Verh. Zool.-botan. Ges. Wien, Bd. 52.
Hedicke H., 1922: Die Hymenopterenfauna des Gr.-Machnower Weinbergs bei Mittenwalde (Mark). Deut. entomol. Z., Berlin, 3.
strona 132Hedicke H., 1930: Hautflügler, Hymenoptera. Die Tierwelt Mitteleuropas. 5 (2) : 1—246.
Kinel J., Krasucki A., Noskiewicz J., 1927: Owady krajowe. Lwów-Warszawa-Kraków.
Kuntze R., Noskiewicz J., 1938: Zarys zoogeografii polskiego Podola. Prace nauk. Tow. Nauk. we Lwowie, Dz. 2, 4 : 1—538.
Majewski E., 1889—1898: Słownik nazwisk zoologicznych i botanicznych polskich. t. 1—2, Warszawa.
Móczár L., 1962: O metodach i wynikach badań nad pszczołami dzikimi (Hym., Apoidea) zapylającymi lucernę na Węgrzech. Pol. Pismo Entomol., B, 1—2 (25—26) : 77—85.
Móczár L., Böjtös Z., 1957: Die Luzerne bestäubende Bienenarten in Ungarn, Magy. tut. Acad. Agrartud. osztály Közlem., 13 : 147—178.
Móczár M., 1957: Faunenkatalog und ethologische Angaben über ungarische Erdbienen (Melittidae). Fol. Ent. Hung., 10 : 459—471. (cit. Benedek 1971).
Möschler A., 1938: Ein Beitrag zur Bienenfauna in Ostpreussen, insbesondere der Kurischen Nehrung. Schrift. Physik.-ökon. Gesell. Königsberg, 70 (2) : 243—288.
Müller H., 1873: Die Befruchtung der Blumen durch Insecten und die gegenseitigen Anpassungen beider, Leipzig.
Niesiołowski W., 1949: Przyczynek do fauny żądłówek Polski Południowej. Pol. Pismo Entomol., 19 : 221—228.
Noskiewicz J., 1922: Pszczołowate okolic Lwowa. Spraw. Kom. Fizj., t. 55—56 : 157—179.
Noskiewicz J., 1958: Notatki faunistyczne z okolic Krynicy. Przegląd Zool., Wrocław, 2 : 235—238.
Osyczniuk A. W., 1960: Swiazi pczelinych s bobowymi w stiepi prawobierieżja Ukrainy. Entomoł. Obozr., 39 (2) : 384—394.
Papp J., 1965: Contributions to the Hymenopterous Fauna of the Mts. Bakony (West-Hungary) III. Apoidea. Fol. Ent. Hung., 18 : 305—358. (cit. Benedek 1971).
Pawlikowski T., 1985: Zgrupowania dzikich pszczołowatych (Hymenoptera, Apoidea) na kserotermicznych siedliskach wydmowych Kotliny Toruńskiej. Stud. Soc. Scient. Torun., Ser. E, 10 (4) : 255—311.
Ponomariewa A. A., 1978: Apoidea-Melittidae. Opredielitiel nasiekomych Ewropejskoj Czasti SSSR. t. 3, Pierieponczatokryłyje, cz. 1 : 415—418, Leningrad.
Popow W. W., 1948: Apidae-Pczelinyje w: Opredielitiel nasiekomych ewropejskoj czasti SSSR: 751—769, Moskwa-Leningrad.
Popow W. W., 1950: Sbor i izuczenije opylitielej siejskochoziajstwiennych kultur i drugich rastienij. Izd. Ak. Nauk SSSR. Moskwa-Leningrad.
Popow W. W., 1954: O faunie pczelinych (Hymenoptera, Apoidea) jużnoj czasti Zapadno-Kazachstanskoj obłasti. Trudy Zoołogiczeskogo Instituta Akademii Nauk SSSR, t. 16.
Popow W. W., 1967: Pczelinyje Sriedniej Azii i ich raspriedielenie po cwietkowym rastienijam. Poleznyje nasiekomyje — opylitieli i entomofagi. Moskwa-Leningrad: 11—329.
Ptáček V., Hofbauer J., 1973: Předběžná pozorování opylovaču (Hymenoptera: Apoidea) čičorky pestré (Coronilla varia L.) cv. Chemung. Sbornik Vědeckých prací, (3) : 51—56.
Romankow W., 1952: Rola owadów w zapylaniu lucerny. Post. Nauk. Rol., 3 : 29—37.
Ruszkowski A., 1968: Oblot lucerny przez trzmiele. Pam. Puł., 31 : 189—200.
Ruszkowski A., Biliński M., 1986a: Rośliny pokarmowe oraz znaczenie gospodarcze
strona 133murarek (Osmia Pz., Hoplitis Klug, Anthocopa Lep. — Hymenoptera, Megachilidae). Pszczeln. Zesz. Nauk., 30 : 63—87.
Ruszkowski A., Biliński M., 1986b: Rośliny pokarmowe makatek i niektórych innych pszczół miesiarkowatych (Apoidea, Megachilidae). Pszczeln. Zesz. Nauk., 30 : 89—109.
Ruszkowski A., Biliński M., Gosek J., 1986: Rośliny pokarmowe i gospodarze pasożytniczych pszczół miesiarkowatych (Coelioxys Latr., Stelis Pz., Dioxys Lep. et Serv., Dioxoides Pop. oraz Paradioxys Mocs. — Hymenoptera, Megachilidae). Pszczeln. Zesz. Nauk., 30 : 111—132.
Ruszkowski A., Biliński M., Gosek J., Kuna K., Kaczmarska K., Jabłoński B., Kosior A., 1980: Rośliny wykorzystywane przez miesiarki (Megachile Latr.). Pszczeln. Zesz. Nauk., 24 : 97—112.
Ruszkowski A., Biliński M., Jabłoński B., Gosek J., 1985: Liczba kwiatów lucerny otwierana w jednostce czasu przez różne gatunki pszczołowatych. Pszczeln. Zesz. Nauk., 29 : 301—314.
Ruszkowski A., Jabłoński B., Biliński M., Gosek J., Kuna K., Cybula A., 1979: The search for the methods to increase population of insects pollinating alfalfa. Final Research Report: 1—69 (duplicated typescript).
Rymaszewskaja R. S., 1951: Učastie medonosnych pčel v opylenii lucerny. Pčelovodstvo, 5 : 30—32.
Schmiedeknecht O., 1930: Die Hymenopteren Nord- u. Mitteleuropas. II Aufl., Jena.
Sowa S., 1973: Z badań nad owadami zapylającymi lucernę w Polsce. Zesz. Probl. Post. Nauk Roln., 131 : 145—152.
Tirgari S., 1968: Le choix du site de nidification par Melitta leporina (Panz.), Hym. Melittidae et Melitturga clavicornis (Latr.), Andrenidae. Ann. Abeille, 11 (2) : 79—103.
Torka V., 1912: Die Bienen der Provinz Posen. Z. Naturwiss. Abt. Posen, 1912, t. 20 : 97—181.
Torka V., 1932: Nachträge zu meiner Veröffentlichung über „Die Bienen der Provinz Posen”. Deut. wiss. Z.f. Polen.
Warncke K., 1973: Die westpaläarktischen Arten der Bienenfamilie Melittidae (Hymenoptera). Pol. Pismo Ent., 43 : 97—126.
Wierzejski A., 1874: Dodatek do fauny błonkówek (Hymenoptera). Spr. Kom. Fizj. Kraków, 8 : 253—273.
ПИЩЕВЫЕ РАСТЕНИЯ И ХОЗЯЙСТВЕННОЕ ЗНАЧЕНИЕ ПЧЕЛ ИЗ СЕМЕЙСТВА MELITTIDAE (APOIDEA) А ТАКЖЕ НОВЫЕ ФОРМЫ РОДА MELITTA KIRBY
А. Рушковски, М. Билиньски, К. Качмарска
Резюме
На основании наблюдений с 1961—1987 гг., а также литературных данных, составлено список пищевых растений для 15 видов Melittidae. Утверждено выступание в Польше 5 видов Melitta, 3 видов Dasypoda и 3 видов Macropis. Оценено хозяйственное значение отделных видов Melittidae. Самым ценным опылителем люцерны в Польше и важным опылителем других бобовых растений является Melitta leporina Panzer.
Описано тоже (не известной до сих пор) самку Melitta hispanica Friese и новый подвид Melitta haemorrhoidalis Friese (ssp. flavidorsis Ruszkowski).
strona 134Кроме того уточнено описание самцов M. hispanica, а самок и самцов M. dimidiata Morawitz (которой несколько экземляров имеем с подножия Алтая и с Новосибирска).
FOOD PLANTS AND ECONOMIC IMPORTANCE OF BEES OF FAMILY MELITTIDAE (APOIDEA) AND THE NEW FORMS OF MELITTA KIRBY
A. Ruszkowski, M. Biliński, K. Kaczmarska
Summary
The list of food plants for 15 species of Melittidae bees was compiled on the basis of observations carried out in the years of 1961—1987 and of the literature. It was stated an appearing of 5 species of Melitta, 3 species of Dasypoda and 3 species of Macropis in Poland. It was evaluated the economical importance of individual Melittidae species. Melitta leporina Panzer is not only the most valuable pollinator of lucerne in Poland but it is also an important pollinator of other leguminous fodder plants.
Furthermore a female of Melitta hispanica Friese (no female but only one male was known till now) and a new subspecies of Melitta haemorrhoidalis Fabricius (ssp. flavidorsis Ruszkowski) were described for the first time. The males of M. hispanica Friese and the both sexes of M. dimidiata Morawitz (some specimens of which we have from Altai foot-hills and from Novosibirsk — both USSR) were also more precisely described in this work.
SHORT CHARACTERISTICS OF NEW FORMS OF MELITTA
The female of Melitta hispanica Friese differs from the female of M. dimidiata Morawitz with following characters: — a wider and more oval apical end of pygidial plate (which in M. dimidiata is almost trigonal narrowed); — coat of tergite 5 longer, not decumbent, strong protruding (in profile) over coat of tergites 2—4; — dorsum of thorax with coat shorter, more dense, even (as trimed), yellowish-brown and in the middle dark brown (in M. dimidiata: with coat longer, less dense, uneven, whitish and in the middle black); — tergites 2—3 near naked and without any light hairs. Holotype ♀: Poland, Puławy-Włostowice, 16.8.1974, leg. B. Jabłoński; paratypes ♀: Puławy-Włostowice (6♀), 30.7.1974, 6—24.7.1975, Puławy-Górna Niwa (1♀) 27.7.1976.
The female of M. haemorrhoidalis flavidorsis Ruszkowski n. ssp. has median line of clypeus wider and more convex and in both sexes: yellowish brown coat of total thorax, head and legs (in male also of total abdomen) without any admixture of black hairs. Holotype ♀ and ♂: Poland, Gródek near Hrubieszów, 26.7.1985, leg. M. Biliński; paratypes ♀: Poland, Tomaszówka near Zamość, 17.7.1966, leg. M. Biliński, Trzcianki near Puławy, 26.7.1986, leg. K. Kaczmarska, Dobużek (at the Huczwa river), 20.6.1986, leg. A. Kosior.
The holotypes and paratypes of both species are in collection of Bee Department of Institute of Pomology and Floriculture at Puławy.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 114: „South-esthern” → South-eastern
- s. 116: „Easth Pomerania” → East Pomerania
- s. 116, 2×: „Westh” → West
- s. 121, odnośniki: „indicationg” → indicating
- s. 122, tab. 2: „tanacaetifolia” → tanacetifolia
- s. 132, literatura: „siejskochoziajstwiennych” → sielskochoziajstwiennych
- s. 133, streszczenie: „отделных” → отдельных
- s. 134, streszczenie: „экземляров” → экземпляров
- s. 134, streszczenie: „trimed” → trimmed
