PORÓWNANIE NIEKTÓRYCH ASPEKTÓW BIOLOGII ORAZ UŻYTKOWOŚCI PSZCZÓŁ UTRZYMYWANYCH W RÓŻNYCH TYPACH ULI W WARUNKACH PRZYRODNICZYCH POLSKI PÓŁNOCNO-WSCHODNIEJ
tekst: Wanda Ostrowska
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXVIII, 1984 — Wanda Ostrowska
strona 15PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XXVIII Puławy 1984
Wanda Ostrowska
Zootechniczny Zakład Doświadczalny IZ w Siejniku
WPROWADZENIE
Na ogół przyjmuje się, że w zespole czynników oddziaływania na wyniki produkcyjne pasieki czynnik ula zajmuje miejsce bardzo odległe (Jaycox — 1969, Bojarczuk i in. — 1971). W miarę jednak pogarszania się warunków przyrodniczych dla chowu pszczół rola ula, jako miejsca kształtowania się wewnętrznego środowiska rodziny pszczelej, może wzrastać (Ostrowska — 1974). Tym samym więc typ ula może w określonych warunkach wyraźnie rzutować na uzyskiwane w pasiece efekty gospodarcze.
W literaturze obcej przeważa korzystna ocena mało znanych w Polsce uli wielokorpusowych. O potrzebie stosowania w ulu wielokorpusowym ramki mniejszej niż Langstrotha piszą autorzy europejscy, jak Delon — 1971 (Francja), Pfefferle — 1975 (RFN). Podobny pogląd prezentuje Kleinschmidt (1981) w stosunku do niektórych rejonów Austrii.
W Polsce prac na temat wpływu typu ula na produkcyjność rodzin oraz biologię utrzymywanych w nim pszczół wykonano niewiele (Gromisz i Bownik — 1969, Zmarlicki — 1978) a przytaczane oceny fragmentaryczne i rozbieżne. Na terenie Polski północno-wschodniej badań takich dotąd nie prowadzono zupełnie. Tymczasem rejon ten posiada obfite pożytki, głównie wczesne, wykorzystanie których wymaga pomyślnego przebiegu zimowli pszczół oraz intensywnego ich rozwoju wiosną, a jednocześnie warunki przyrodnicze chowu pszczół są tu zdecydowanie trudne.
- Praca doktorska wykonana w SGGW-AR w Warszawie. Pełny tekst w Bibliotece Uczelni, promotor Prof. dr J. Woyke.
Celem niniejszej pracy było porównanie w tych właśnie warunkach użytkowości rodzin pszczelich utrzymywanych w ulach najczęściej dotąd stosowanych w Polsce oraz w ulu wielokorpusowym. Jednocześnie starano się ocenić badane ule jako siedlisko rodziny pszczelej, dla ewentualnego wyjaśnienia stwierdzonych między nimi różnic gospodarczych.
MATERIAŁ I METODA
Badania prowadzono w pasiece ZZD w Siejniku (województwo suwalskie), w ciągu dziesięciolecia 1967/1968—1976/1977, w etapach 3—10-letnich dla różnych zestawów uli. O doborze typów uli do badań zadecydowały: tradycja w pszczelarstwie krajowym oraz najnowsze tendencje w kraju i za granicą. Ul wielokorpusowy opracowano jako model własny. Pojemność omawianego ula (latem 3 korpusy, w okresach rozwoju i zimą 2) oparto na ulu Dadanta, format ramki — na ramce typu wielkopolskiego. Łącznie badaniami objęto 211 rodzin pszczelich, zasiedlających ule sześciu typów: typowe — warszawski poszerzony, Dadant, wielkopolski stojak i leżak oraz wielokorpusowe o ramce 360×230 mm, ocieplony i jednościenny.
Rodziny prowadzono metodą tradycyjną, z zachowaniem dwuletniego cyklu wymiany matek (miejscowa linia Mazurka).
Pogoda i pożytki układały się na przestrzeni omawianego dziesięciolecia bardzo różnie, co pozwoliło na ocenę przydatności badanych uli w wielu z możliwych układach przyrodniczych. Średnia roczna temperatura powietrza wahała się od 4,9 do 8,7°C; roczna suma opadów — od 450 do 1043 mm; liczba dni nieprzerwanego pozostawania pszczół w ulach zimą od 128 do 168. W roku 1975 pasieka została całkowicie pozbawiona pszczół lotnych wiosną, na skutek zatrucia gamakarbotoxem.
Pożytki nektarowe, wykorzystywane najczęściej drogą wędrówek, były dość zróżnicowane w latach; ale główny i stale powtarzający się pożytek stanowił rzepak ozimy. Pożytki pyłkowe notowano wiosną z reguły obfite, latem i ku jesieni — zdecydowanie ubogie.
W badaniach rozpatrywano kilka głównych wskaźników.
- Zimowlę rodzin oceniano na podstawie: zużycia zapasów zimowych (kg); zawilgocenia gniazd po zimie (dm²); liczebności osypu zimowego pszczół (szt.); porażenia osypu zarodnikami nosemozy (punkty 0—4); strat pozimowych w liczebności rodzin; kondycji pszczół po zimie (mg świeżej i suchej masy ciała robotnic).
- Rozwój wiosenny rodzin określano przez dwukrotny pomiar czerwiu (początek maja i połowa czerwca) w dm².
- Przygotowanie się rodzin do pożytków wczesnych na podstawie liczby pszczół robotnic.
- Rojliwość rodzin określano liczbą odciągniętych mateczników rojowych oraz liczbą i terminami wydawania rojów.
- Produkcyjność rodzin podano za klasyfikacją Bornusa (1957),
obliczając produkcję miodową, wydajność miodową oraz ilość miodu towarowego uzyskanego po rzepaku i ogółem. Produkcję wosku obliczano opierając się na założeniu, że na odbudowanie 1 dm² węzy pszczoły zużywają 6,3 g wypoconego wosku, na budowę bez węzy — dwukrotnie więcej.
- Rozwój jesienny charakteryzowano pomiarami czerwiu (dm²) około 20 sierpnia.
- Przygotowanie się rodzin do zimowli rozpatrywano od strony kondycji pszczół jesienią (pomiary jak przy ocenie zimowli) oraz efektywności gromadzenia przez nie zapasów zimowych w trakcie jesiennego karmienia rodzin syropem cukrowym. Obliczenia oparto na wzorze: E = a/(b + c — d), gdzie a = ilość ogólnie skarmionego cukru, b = stan zapasów w ulu wg pomiarów w około 10 dni po zakończeniu karmienia, c = teoretyczne zużycie cukru na wykarmienie czerwiu ctwartego, stwierdzonego przy pomiarach tuż przed rozpoczęciem karmienia (przyjęto przelicznik 0,25 kg cukru na 1 dm² czerwiu), d = zapasy stwierdzone w ulu tuż przed rozpoczęciem karmienia.
- Warunki cieplne w ulu określano posługując się termometrami (rtęciowe) rozmieszczonymi w 8 punktach ula tak, by objęły gniazdo zimowe, gniazdo w okresie rozwoju rodzin oraz latem magazyny miodowe. W sumie wykonano 1190 odczytów regularnych (dwa razy tygodniowo o godz. 8 i 14) oraz 2666 uzupełniających, w różnych sytuacjach pogody i zabiegów gospodarczych.
Doświadczenie założono jako porównawczo-grupowe, w układzie jednoczynnikowym. Wyniki opracowano metodą prostej analizy wariancji, a istotność różnic oceniano testem rozstępu Duncana (przy porównywaniu dwu grup — testem Studenta), przyjmując poziom wiarygodności a = 0,05 lub a = 0,01. Średnie z lat analizowano wg wzoru dla układu dwuczynnikowego, celem uchwycenia interakcji: typy uli x lata. Obliczenia średnich arytmetycznych wartości poszczególnych cech opierano na faktycznej liczbie rodzin reprezentujących aktualnie daną grupę doświadczalną.
WYNIKI
ZIMOWLA
Średnie na jedną rodzinę zimowe zużycie zapasów (tab. 1) było w każdym zestawie typów uli i lat istotnie niższe w rodzinach z uli wielokorpusowych. Z dwu wersji tego typu w ulu jednościennym pszczoły zużywały o 0,32 do 1,29 kg (26 do 41%) pokarmu więcej niż w ocieplonych, ale statystycznie różnice te nie zostały udowodnione. Zużycie to było istotnie niższe niż w rodzinach zimowanych w ulach typu Dadanta o ścianach ocieplonych, co wskazuje na większą przydatność do zimowli
strona 18pszczół uli o wielokorpusowym układzie gniazd niż uli tradycyjnych. Różnice w poziomie zużycia zapasów między rodzinami z pozostałych typów uli były nieznaczne i mieściły się w granicach błędu.
Tabela 1 Table 1 Zużycie zapasów zimowych średnio w kg na 1 rodzinę Winter food utilization — average in kg/bee colony
| Typ ula / Combination of bee hives | Lata pomiarów — years of measurements: 1967/1968—1969/1970 | Lata pomiarów — years of measurements: 1969/1970—1972/1973 | Lata pomiarów — years of measurements: 1974/1975—1976/1977 | Lata pomiarów — years of measurements: 1967/1968—1967/1977 |
|---|---|---|---|---|
| Wielokorpusowy ocieplony | 5,2 a | 5,7 a | 4,3 a | 5,0 a |
| Multiple body bee hive double walled | ||||
| Dadanta | 7,2 b | 7,0 b | 7,0 b | 7,0 b |
| Dadant’s | 7,2 b | 7,0 b | 7,0 b | 7,0 b |
| Wielkopolski leżak | 7,2 b | |||
| Warszawski poszerzony | 7,4 b | |||
| Wielkopolski stojak | 7,6 b | |||
| Wielokorpusowy jednościenny | 5,4 a | |||
| Multiple body bee hive simple walled |
Średnie różniące się istotnie oznaczono kolejnymi literami alfabetu
Average which differs significantly marked by the following letters of alphabet
Wpływ zróżnicowania warunków zimowli w latach na wysokość spożycia zapasów przez pszczoły zimą okazał się znacznie mniejszy niż wpływ typu ula w jakim je zazimowano i w analizie statystycznej nie okazał się istotny. Natomiast takie cechy jak zawilgocenie gniazd po zimie, liczebność osypu zimowego oraz stopień porażenia osypu zarodnikami Nosema apis Z. były wyraźnie kształtowane przez układy przyrodnicze danego roku. Wystąpiło tu ponadto znaczne rozchwianie wartości wewnątrz grup, co w stosunku do zawilgocenia pozimowego i nosemozy uniemożliwiło przeprowadzenie prostej analizy wariancji na uzyskanym materiale. Opierając się na średnich arytmetycznych można sugerować jednak niekorzystny tu wpływ jednościenności uli na zimowlę utrzymywanych w nich rodzin. Niekorzystnie też wypadły tu ule typu stojaków wielkopolskich. W obydwu wymienionych typach uli stwierdzono kilkakrotnie większe średnie powierzchnie zawilgocenia gniazd (6,11 i 3,00 dm² w stosunku do około 1,5 dm² w typach pozostałych), wilgoć każdego roku w znacznej liczbie rodzin, najwyższy osyp zimowy (istotnie najwyższy w ulach jednościennych) oraz najwyższy procent i stopień porażenia rodzin nosemozą.
Również straty pozimowe w stanie liczbowym rodzin dotyczyły przede wszystkim pni wielokorpusowych jednościennych i stojaków wielkopolskich, dochodząc w najcięższe zimy 1969/1970 i 1975/1976 do 50% stanu jesiennego. Średnia dla lat badań liczba rodzin spadłych lub nadmiernie osłabionych po zimie wynosiła w ulach wielokorpusowych jednościennych
strona 197,7% w stosunku do zazimowanych, w wielkopolskich stojakach 5,0%, w leżakach na ramkę wielkopolską 2,7%, w warszawskich poszerzonych 1,3%, w ulach Dadanta 1,1% i w wielokorpusowych ocieplonych — 0,3%.
Analiza kondycji pszczół na jesieni i po przezimowaniu (świeża i sucha masa ciała) wykazała znaczną i istotną zmienność w latach, dając wyższe wartości bezwzględne w korzystniejszych warunkach przyrodniczych jesienią i zimą. Przy porównywaniu grup średnia z lat sucha masa ciała pszczół po przezimowaniu okazała się istotnie najniższa w rodzinach z uli jednościennych. W tej grupie uli stwierdzono również istotnie najniższy wskaźnik zawartości suchej masy w świeżej masie — 32,7% w stosunku do średnio 33,7% dla dwu typów uli ocieplonych — wielokorpusowego i Dadanta.
Przy rozpatrywaniu zmian wartości masy ciała pszczół przed i po zimowli, stwierdzono u pszczół zimowanych w ulach wielokorpusowych ocieplonych wzrost suchej masy jednej pszczoły średnio o 0,91 mg, natomiast u pszczół z uli Dadanta i wielokorpusowych z pojedynczej deski ubytek tejże masy kolejno o 0,15 i 0,83 mg.
ROZWÓJ WIOSENNY I PRZYGOTOWANIE SIĘ RODZIN DO POŻYTKÓW WCZESNYCH
Przy pomiarach w początku maja notowano istotnie większe powierzchnie czerwiu w rodzinach rozwijających się w ulach wielokorpusowych ocieplonych (tab. 2). Przy pomiarach czerwcowych, w niektóre lata, poziomem czerwienia zbliżały się do nich rodziny z uli Dadanta. W pozostałych typach uli opóźnienie rozwoju w stosunku do rodzin z uli wielokorpusowych ocieplonych utrzymywało się nadal a stwierdzone powierzchnie czerwiu znacznie odbiegały od tych z grupy najlepszych. Z dwu wersji uli wielokorpusowych czerwienie matek w ulach jednościennych było zawsze istotnie niższe niż w ocieplonych.
Podobne proporcje uzyskano rozpatrując łączną powierzchnię czerwiu z dwu pomiarów (tab. 2), należałoby tu jednak zwrócić uwagę na istotnie większe powierzchnie czerwiu w rodzinach z uli wielokorpusowych jednościennych niż w ulach Dadanta. Mogłoby to (w określonych warunkach) rzutować na ocenę wpływu jednościenności uli wielokorpusowych na ich przydatność gospodarczą. W warunkach omawianych badań stwierdzono jednak dla czerwienia wiosennego wysoko istotną interakcję między typami uli i latami badań, w pełni potwierdzają najintensywniejszy rozwój rodzin w ulach wielokorpusowych ocieplonych, niezależnie od roku.
Możliwość dodatkowej oceny stopnia przygotowania się pszczół do pożytków wczesnych w trzech typach uli stworzyło przypadkowe wytrucie pszczół lotnych na 4 dni przed zakwitnięciem rzepaku ozimego w roku 1975 (tab. 3). Poza zatrutymi wierzbami nie było wówczas w promieniu
strona 20Tabela 2 Table 2 Powierzchnia czerwiu w dm² w okresie wiosennego rozwoju rodzin Brood surface in dm² during spring development of families
| Typ ula / Type of bee hive | W początku maja / At the beginning May: 1968—1970 | W początku maja / At the beginning May: 1970—1972 | W początku maja / At the beginning May: 1974—1977 | W połowie czerwca / Midway June: 1968—1970 | W połowie czerwca / Midway June: 1970—1972 | W połowie czerwca / Midway June: 1974—1977 | Łącznie — Summary: 1968—1970 | Łącznie — Summary: 1970—1972 | Łącznie — Summary: 1974—1977 | Łącznie — Summary: 1968—1977 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Wielokorpusowy ocieplony | 46 b | 37 b | 21 b | 76 b | 94 b | 77 b | 122 b | 131 b | 99 c | 116 b |
| Multiple body bee hive double walled | ||||||||||
| Dadanta | 38 a | 31 a | 16 a | 72 b | 84 b | 59 a | 109 b | 117 b | 76 a | 95 a |
| Dadant’s | ||||||||||
| Wielkopolski leżak | 34 a | 61 ab | 94 a | |||||||
| Warszawski poszerzony | 38 a | 49 a | 86 a | |||||||
| Wielkopolski stojak | 24 a | 56 a | 82 a | |||||||
| Wielokorpusowy jednościenny | 18 a | 65 a | 84 b | |||||||
| Multiple body bee hive simple walled |
Tabela 3 Table 3 Średnia liczba martwych pszczół lotnych (w tysiącach sztuk) stwierdzona po wytruciu w dniach 6 i 7 maja 1975 r. Average number of dead bees (thausend) stated after poisoning on 6 and 7 May 1975
| Lokalizacja pomiarów / Place of measurements | Kombinacje typów uli — Combination of bee hives: wielokorpusowy ocieplony / multiple body bee hive double walled | Kombinacje typów uli — Combination of bee hives: Dadanta ocieplony / Dadant’s double walled | Kombinacje typów uli — Combination of bee hives: wielokorpusowy jednościenny / multiple body bee hive single walled |
|---|---|---|---|
| Przed wylotami i na dennicach uli | 2,22 b | 0,75 a | 1,00 a |
| In front of hive entrances and botton boards | |||
| Po założeniu, że drugie tyle zatrutych pszczół zginęło w drodze do pasieki | 4,46 b | 1,51 c | 2,01 a |
| Assuming that twice a many poisoned bees died an the way to apiary |
1000 m od pasieki żadnych innych kwitnących roślin. Wielkości te nie stanowią rzeczywistych liczb padłych wówczas pszczół lotnych, gdyż ginęły one masowo również w drodze od zatrutych roślin do pasieki i były widoczne na wolnych od trawy powierzchniach ziemi. Spadało ich
strona 21prawdopodobnie co najmniej 2—3-krotnie więcej, co jednak nie zmienia zasadniczych stosunków liczbowych między grupami uli różnych typów. Można więc twierdzić, że rodziny w ulach wielokorpusowych były lepiej przygotowane do wykorzystania pożytków wczesnych niż w ulach Dadanta a z wielokorpusowych — lepiej w ocieplonych niż w jednościennych. Ocena ta jest zbieżna z wyżej scharakteryzowanym dla tych grup poziomem rozwoju rodzin w okresie wiosennym.
ROJLIWOŚĆ RODZIN
Największy procent rodzin wydających roje notowano w grupie uli wielkopolskich stojaków (średnio 63%) — tu też rójka pojawiała się najwcześniej w sezonie i przy niewielkiej liczbie odciąganych mateczników rojowych. Nieco tylko mniejszą rojliwość wykazywały rodziny z uli wielkopolskich typu leżaków (58%). Z uli o dużej ramce (warszawski poszerzony, Dadanta) wcześniej i przy mniejszym nasileniu bodźców roiły się rodziny z uli warszawskich, dając średnio 50% rodzin wyrojonych w stosunku do 34% z uli Dadanta. Najmniejsze nasilenie nastroju rojowego i rójek występowało z reguły w ulach wielokorpusowych (średnio 10% rodzin wyrojonych), przy czym roiły się one tylko w układach przyrodniczych wyraźnie sprzyjających rójce oraz zawsze przy znacznej jednocześnie sile rodzin.
Ogólnie układy pożytkowe w rejonie badań, pogoda i użyte pszczoły raczej sprzyjały rojliwości niż ją hamowały, co zaostrzało kryteria oceny badanych uli pod tym kątem.
PRODUKCYJNOŚĆ RODZIN
Zróżnicowanie zbiorów miodu w latach było dość znaczne — od 8,3 do 15,3 kg średnio od jednej rodziny. Jednak odchylenia między średnią liczoną dla całego okresu badań a średnimi z etapów oceny poszczególnych zestawów typów uli sięgały zaledwie 0,8 do 7,6 procent, co zapewnia pełną porównywalność wyników.
Produkcja miodowa (tab. 4) w każdym zestawie grup była istotnie wyższa w rodzinach z uli wielokorpusowych ocieplonych. Rodziny z pozostałych typów uli osiągały produkcję znacznie niższą i poziomem wzajemnie zbliżoną. W stosunku do produkcji z uli wielokorpusowych ocieplonych (100%) wyniosła ona od rodzin z uli Dadanta 45—64%, z warszawskich poszerzonych 47%, z wielkopolskich leżaków 39 i stojaków 68% oraz z wielokorpusowych jednościennych 56%. W tych ostatnich produkcja miodowa rodzin była zbliżona lub nieco wyższa niż w ocieplonych ulach typu Dadanta. Wielokorpusowy układ gniazda równoważył tu widocznie niekorzystny wpływ braku ocieplenia ścian i dennicy tego ula.
strona 22Tabela 4 Table 4 Produkcja miodowa średnio kg z 1 rodziny rocznie Production of honey average during year in kg/bee colony
| Typ ula / Type of bee hive | Lata pomiarów — years of measurements: 1968—1970 | Lata pomiarów — years of measurements: 1970—1973 | Lata pomiarów — years of measurements: 1975—1977 | Lata pomiarów — years of measurements: 1968—1977 |
|---|---|---|---|---|
| Wielokorpusowy ocieplony | 18,9 b | 16,5 b | 18,1 b | 17,0 b |
| Multiple body bee hive double walled | ||||
| Dadanta | 8,5 a | 10,5 a | 8,7 a | 9,0 a |
| Dadant’s | ||||
| Wielkopolski leżak | 7,3 a | |||
| Warszawski poszerzony | 8,8 a | |||
| Wielkopolski stojak | 11,2 a | |||
| Wielokorpusowy jednościenny | 10,1 a | |||
| Multiple body bee hive simple walled |
Lokaty rodzin z grup poszczególnych typów uli pozostały niezmienione również przy analizie wydajności miodowej oraz miodu towarowego ogółem i wiosną, z rzepaku ozimego.
Różnica między produkcyjnością rodzin z uli wielokorpusowych ocieplonych i pozostałych typów uli wzrastała w lata pszczelarsko mniej korzystne, malała zaś gdy warunki pogody czy pożytków bardziej sprzyjały rozwojowi pszczół i zbiorom (tab. 5). Nie było jednak w okresie trwania badań żadnego roku, by średnia produkcja miodu z uli wielo-
Tabela 5 Table 5 Produkcja miodowa od 1 rodziny wg lat zbiorów: dobre, średnie, słabe Honey production by one collony according to years: good, middle, weak
| Rok / Year | Z Dadanta / Of Dadant’s: roczna produkcja / yearly productivity kg | Z Dadanta / Of Dadant’s: średnio / average kg | Z Dadanta / Of Dadant’s: średnio / average % | Z wielokorpusowebo / Of Multiple body beehive: roczna produkcja / yearly productivity kg | Z wielokorpusowebo / Of Multiple body beehive: średnio / average kg | Z wielokorpusowebo / Of Multiple body beehive: średnio / average % |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1970 dobre | 12,1 | 23,8 | ||||
| 1973 good | 11,7 | 11,5 | 100 | 15,5 | 19,8 | 172 |
| 1977 | 10,6 | 20,0 | ||||
| 1971 średnie | 9,7 | 17,3 | ||||
| 1967 | 9,6 | 8,9 | 100 | 19,9 | 17,5 | 197 |
| 1968 middle | 7,5 | 15,2 | ||||
| 1972 słabe | 6,9 | 11,8 | ||||
| 1975 weak | 6,8 | 6,5 | 100 | 12,1 | 13,8 | 212 |
| 1969 | 5,8 | 17,6 |
korpusowych ocieplonych była niższa niż z któregokolwiek innego typu ula. Całkowitego zatarcia się wpływu typu ula na produkcyjność rodzin można by więc spodziewać się jedynie przy wyjątkowo korzystnym układzie pogody i pożytków, lepszych niż występowały w objętym badaniami dziesięcioleciu.
Produkcję wosku również istotnie wyższą dały rodziny utrzymywane w ulach wielokorpusowych ocieplonych (średnio z lat 40 do 51 dag z 1 ula). W ulach pozostałych typów wynosiła ona w Dadantach 35 do 40 dag, w wielkopolskich leżaku i stojaku kolejno 27 i 26 dag oraz w warszawskich poszerzonych i wielokorpusowych jednościennych po 32 dag, średnio rocznie od jednej rodziny. Wpływ układów przyrodniczych z lat badań na wysokość produkcji wosku z jednej rodziny był nieznaczny i różnice w latach nie okazały się w stosunku do tej cechy istotne.
Najwyższą produkcję (miód, wosk) uzyskiwano od rodzin z tych samych grup uli, które odznaczały się najkorzystniejszą zimowlą oraz najwyższym poziomem i intensywnością czerwienia wiosennego, wskazując na wzajemną zależność tych cech. Najlepsze efekty gospodarcze osiągane w ulach wielokorpusowych ocieplonych można więc tłumaczyć m. in. warunkami jakie stwarzają one rodzinie pszczelej w okersie zimowli i wiosną.
ROZWÓJ JESIENNY I PRZYGOTOWANIE SIĘ RODZIN DO ZIMOWLI
Powierzchnia czerwiu przy pomiarach około 20 sierpnia była we wszystkich typach uli zbliżona, nie wykazując istotnego zróżnicowania grup, poza rokiem 1973, w którym istotnie mniej czerwiu stwierdzono w ulach Dadanta. Analiza czerwienia sierpniowego w przekroju lat również potwierdziła tylko w jednym roku (1974) istotnie wyższy jego poziom. W pozostałych latach średnie powierzchnie czerwiu były zbliżone, mieszcząc się w granicach 20 dm² na jedną rodzinę. Sierpień w okresie badań był z reguły pogodny i ciepły, a rodziny o tej porze roku wyrównane pod względem siły.
Podobnie w kondycji pszczół (świeża i sucha masa ciała 1 pszczoły) przed zazimowaniem różnice między rodzinami z uli grup ocieplonych i jednościennych oraz wielokorpusowych i Dadanta były nieznaczne i statystycznie nie wykraczały poza granice błędu. Jedynie w analizie zawartości suchej masy w stosunku do świeżej istotnie niższym wskaźnikiem charakteryzowały się próby pszczół z uli Dadanta (32,4%) w zestawieniu z grupami uli wielokorpusowych bez względu na ich ocieplenie (33,0%).
Przy przerobie syropu cukrowego jesienią rodziny z uli jednościennych zużywały średnio istotnie więcej (1,1 kg) cukru na zgromadzenie 1 kg poszytych zapasów zimowych niż z uli ocieplonych (0,9 kg). Analizując uzyskane wyniki według lat karmienia stwierdzono jednak, że
strona 24mniejsze straty cukru przy przerobie w ulach ocieplonych dotyczyły lat o ogólnie wyższym poziomie jego zużycia dla zgromadzenia 1 kg zapasów (lata 1973, 1974 i 1975). Natomiast w roku 1976, o suchej i ciepłej jesieni, typ ula na omawianą cechę nie oddziaływał.
WARUNKI CIEPLNE W ULU
Wyniki pomiarów temperatury wewnątrz uli potwierdziły korzystniejszą pozycję, jako siedliska rodziny pszczelej, ula o układzie wielokorpusowym niż typu Dadanta oraz wielokorpusowego ocieplonego w zestawieniu z jednościennym. W ulu wielokorpusowym ocieplonym pszczoły utrzymywały w gnieździe średnio rocznie oraz w poszczególnych jego okresach temperaturę najwyższą i najbardziej stabilną. Najłatwiej też była w nich wyrównywana temperatura w czasie silnych wiatrów oraz przy znacznych spadkach temperatury zewnętrznej zimą. Z pozostałych dwu typów uli objętych pomiarami, w okresie pełni rozwoju rodzin nieco korzystniejszą temperaturę wykazywały rodziny z uli wielokorpusowych jednościennych; zimą i przy okresowych ochłodzeniach — z uli Dadanta.
Na nagłe ocieplenia w okresie wiosny i lata najgwałtowniej reagowały podnoszeniem temperatury wewnętrznej rodziny w ulach wielokorpusowych jednościennych, natomiast jesienne i zimowe ocieplenia zewnętrzne lepiej były wykorzystywane przez pszczoły z uli ocieplonych. Rodziny z uli Dadanta w obydwu terminach zajmowały pozycję pośrednią; w ulach tych jednak najczęściej dochodziło do przegrzania wnętrza w czasie upałów letnich.
Zachwiane układy temperatury wewnętrznej wywołane zabiegiem poszerzenia gniazda węzą lub całkowitym jego przeglądem łatwiej i szybciej wyrównywały rodziny w ulach wielokorpusowych niż w Dadantach. Ponadto stwierdzono, że przemieszczenie korpusów, zasadniczy zabieg przy gospodarce wielokorpusowej, nie powodowało zmian w układzie temperatur w ulu jako całości, bez względu na poziom ocieplenia ścian ula i okazało się zabiegiem mniej dezorganizującym życie rodziny pszczelej niż tradycyjne manipulacje pojedynczą ramką. W ulach tych również znacznie efektywniej wykorzystywały pszczoły zabieg odsklepiania plastrów wiosną z tym, że wzrost temperatury wewnętrznej po zabiegu w ulach jednościennych był wolniejszy i nie osiągnął poziomu z uli ocieplonych tego typu. Podobnie znacznie wolniej i gorzej zagospodarowany (ogrzewany) przez pszczoły był w ulach jednościennych w stosunku do ocieplonych trzeci korpus, podawany przy wiosennym lub letnim zwiększaniu pojemności gniazd.
Z przedstawionych materiałów wynika, że w ulach wielokorpusowych ocieplonych (ramka 360×23 mm) najłatwiej jest pszczołom zachować, w każdych warunkach, zbliżony do optymalnego układ temperatury. To z kolei pozwala sądzić, że w ulach tych pszczoły wydatkują na utrzymanie
strona 25właściwego mikroklimatu wnętrza mniej energii niż pozostające w ulach wielokorpusowych jednościennych lub w typowych ulach Dadanta. Najlepsza zaś pozycja ula wielokorpusowego ocieplonego, jako miejsca kształtowania się środowiska wewnętrznego rodziny pszczelej, może w znacznej mierze tłumaczyć jego również najkorzystniejszą ocenę pod względem gospodarczym.
DYSKUSJA
Uzyskane wyniki przeczą ogólnie przyjętemu poglądowi, że produkcyjność rodzin pszczelich jest niezależna, lub w najlepszym razie zależy w nieznacznym stopniu od typu ula, w jakim prowadzona jest pasieka. Opinia powyższa musiała ukształtować się w warunkach bogatych pożytków i dobrych zbiorów. Lata (rejony) takie należą w naszym kraju do rzadkości a układ pożytków coraz częściej odbiega w terminach od naturalnego cyklu rozwojowego rodziny pszczelej. Każdy więc czynnik, który może mieć wpływ na poprawę jakości zimowli i rozwoju rodzin może w wymiernym stopniu decydować również o ich produkcyjności.
Na korzystniejsze warunki zimowli i pielęgnacji czerwiu w ulach wielokorpusowych w stosunku do uli Dadanta lub ocieplonych w zestawieniu z jednościennymi wskazuje wielu autorów, m. in. Radojev (1968), Borisenko (1973), Villumstad (1974), Morse (1981). Jednak rząd różnic uzyskanych w niniejszej pracy przekracza wyraźnie wielkości podawane w dotychczasowej literaturze. Uwaga ta odnosi się również do oceny produkcyjności rodzin z uli wielokorpusowych w porównaniu z ulami Dadanta (i niektórych innych typów). Radojev (1968) podaje produkcję miodu wyższą w ulach wielokorpusowych o 9—19%, Jelfimov (1972) o 12%. Gromisz i in. (1978) szacują możliwość podniesienia produkcyjności rodzin na pożytkach wczesnych w Polsce o około 50% w stosunku do poziomu obecnego. W przeprowadzonych badaniach uzyskano w lata pszczelarsko korzystniejsze zwyżkę wydajności miodu z uli wielokorpusowych średnio o około 70%, w lata gorsze — o 108% w stosunku do rodzin utrzymywanych w ulach Dadanta.
Zaostrzone różnice dają się wytłumaczyć specyfiką układów klimatycznych i pożytkowych województwa suwalskiego, gdzie badania prowadzono — długa i mroźna zima, późna i zmienna wiosna a jednocześnie wczesny pożytek nektarowy w sezonie. Warunki oceny uli w takim układzie były więc znacznie surowsze niż w innych badaniach na ten temat.
Z braku odpowiednich publikacji trudno zestawić tę ocenę z ulami warszawskim poszerzonym i wielkopolskim (stojak, leżak). Jedynie Gromisz i Bownik (1969) podają zestawienie szacunkowej produkcyjności pasiek z lat 1953—1966, w stosunku do sześciu typów użytkowanych wówczas w Polsce uli. W ocenie tej produkcja miodu z uli stojaków wielkopolskich była najwyższa (10,1 kg z 1 ula rocznie), z uli Dadanta wynosiła ona 8,8 kg i z warszawskich poszerzonych — 8,1 kg.
strona 26Średnia produkcyjność rodzin z tych typów uli porównywanych w Siejniku układała się podobnie — kolejno 11,2, 10,5 i 8,8 kg, lecz dla rodzin z uli wielokorpusowych ocieplonych o ramce 360×230 mm wyniosła ona średnio 17,7 kg miodu z 1 ula. Dla tego typu brak jednak odniesienia w dotychczasowej literaturze.
WNIOSKI
W warunkach Polski północno-wschodniej (i chyba w rejonach czy latach o podobnych układach przyrodniczych) typ ula wywiera istotny wpływ na wszystkie czynniki liczące się w gospodarce pasiecznej i w biologii pszczół. Rola ula wzrasta w miarę pogarszania się pogody i pożytków.
Z sześciu typów przebadanych uli najkorzystniejszy, jako siedlisko rodziny pszczelej, okazał się ul wielokorpusowy o ramce 360×230 mm, wersji ocieplonej. Masowe wprowadzenie go do pasiek w rejonach ostrego klimatu i głównie wczesnych pożytków może przyczynić się do oszczędności cukru niezbędnego na pokarm zimowy dla pszczół, zwiększenia produkcyjności pasiek oraz wzrostu efektywności zapylania wiosennych upraw rolniczych.
Wskazane byłoby rozszerzenie badań nad tym typem ula również na inne rejony kraju oraz rozpracowanie ekonomiki jego obsługi w stosunku do uli oficjalnie zaakceptowanych przez polską normę.
Panu Prof. Dr hab. Jerzemu Woykemu serdecznie dziękuję za zaakceptowanie tematu oraz cenne wskazówki i uwagi życzliwie mi przekazywane w trakcie gromadzenia i opracowywania materiałów.
LITERATURA
Bojarczuk W., Bornus L., Bownik K., Gromisz M., Maksymiuk W. (1971) — Wiosenny rozwój rodzin pszczelich w ulach różnego typu. Pszczeln. Zesz Nauk. 15((1—2):1—4
Borisenko M. W. (1937) — Na vozdušnoj poduške. Pčelovodstvo 50(10):10—11.
Bornus L. (1957) — Układ pożytków w Polsce w 1950—1955 r. a rejonizacja produkcji pszczelej. Pszczeln. Zesz. Nauk. 1(1):1—23.
Delon R. (1971) — Ekonomika, organizacija i technologija pčelovodstva. XXIII Mezdunarodnyj Kongress po Pčelovodstvu. Izdat. Apimonii, Bucharest, Rumynia.
Gromisz M., Bownik K. (1969) — Warunki przyrodniczo-pożytkowe i osiągnięcia produkcyjne pasiek w Polsce w latach 1946—1966. Pszczeln. Zesz. Nauk. 13(1—2—3):1—55.
Gromisz M., Bornus L., Bobrzecki J., Kaczmarek S., Kalinowski J., Nowakowski J. (1978) — Rozwój rodzin pszczelich w stosunku do układu pożytków. Cz. II. Pszczeln. Zesz. Nauk. 22:21—30.
strona 27Jaycox E. R. (1969) — Beekkeeping in Illinois. College of Agriculture Cooperative Extention Service. Urbana, Illinois.
Jelfimov G. D. (1972) — W raznych ul’jach. Pčelovodstvo 49(1):21—24.
Kleinschmidt G. J. (1981) — Standarisation de l’equipement apicole. Apicata 16(1):3—14.
Morse R. A. (1981) — Methode de conduite des abeilles dans le nord-est States Unis. Apicata 19(3):111-115.
Ostrowska W. (1974) — Gospodarka pasieczna. PWRiL, Warszawa.
Pfefferle K. (1975) — Notre methode d’entretien les abeilles dans les ruches a hausses multiples. Apiacta 10(4):160—195.
Radojev L. (1968) — Ispytanije na mnogokorpusnyje i drugije sistema koseri. Životn. Nauki 5(1):85—94.
Zmarlicki C. (1978) — Wyniki zimowania pszczół w ulach o ścianach pojedynczych systemu Langstrotha. Pszczeln. Zesz. Nauk. 22:71—84.
СРАВНЕНИЕ НЕКОТОРЫХ АСПЕКТОВ БИОЛОГИИ И ПРОДУКТИВНОСТИ ПЧЁЛ СОДЕРЖАЩИХСЯ В УЛЯХ РАЗНЫХ СИСТЕМ В ПРИРОДНЫХ УСЛОВИЯХ СЕВЕРО-ВОСТОЧНОЙ ПОЛЬШИ
Ванда Островска
Резюме
Исследования проводились от 1967/1968 по 1976/1 77 год в прирояных условиях северо-восточной части Польши, при преобладании ранних взятков. В 3—10 годичных этапах исследованы развитие пчелиных семей и их продуктивность в ульях шести систем: Даданта, варшавским разширенном, великопольскими — лежаком и вертикальным, многокорпусными с рамками 360×230 мм — утеплённым и одностенным — всего 211 ульев.
Равно система улья как и его утепление существенно влняют на большинство подлежащих исследованию свойств. Влияние это обозначалось тем отчётливее, чем труднее были для пчеловодства условия взятков и погоды. Существенно найлучшие условия для жизни пчелиных семей и самую высокую продуктивность в каждом году исследований получены были в многокорпусных утеплённых ульях. Остальные системы ульев не отличались между собой существенным образом. Потребление зимних запасов в традиционных ульях было выше чем в многокорпусном утеплённом в среднем от 23 до 46%, площадь червы весной была ниже от 14 до 34%, средняя продуктивность мёда была ниже от 32 до 61%. В многокорпусных одностенных ульях по сравнению с утеплёнными той же системы продукция и развитие пчелиных семей оказались также существенно более низкими а риск зимовки гораздо больший.
Установленная самая высокая и наиболее стабильная (при разной погоде и во время различных производственных работ) внутренная температура в многокорпусных ульях позваляет предполагать что в утеплённом улье, при рамке и при многокорпусном устройстве гнезда пчёлы могут наиболее экономно использовать запасы и собственную энергию, чем в значительной мере можно объяснить полученные результаты.
Внедрение вышеупомянутых многокорпусных ульев в пасеках северо-восточной Польши и в схожих по природным условиям районах может явиться одним из методов существенного в хозяйственном отношении поднятия уровня их продуктивности.
strona 28COMPARISON OF SOME BIOLOGICAL ASPECTS AND PERFORMANCE OF BEE COLONIES KEPT IN VARIOUS HIVE DESIGNS IN THE NATURAL ENVIRONMENT OF NE POLAND
W. Ostrowska
Summary
The investigation was carried out in NE Poland where early nectar flow prevails, over 1967/68 through 1976/77. Colony build up rate and honey output were investigated on six hive designs including the four popular ones i.e. Dadant, broad frame Warsaw, horizontal Wielkopolski vertical Wielkopolski, and two new ones namely insulated and non-insulated multi-box-hive (MBH) of frame size 360×230 mm; total of 211 hives. It was found that hive design and insulated have statistically significant effect on most of hive features investigated. Generally, the more unfavourable the nectar supply and weather condistion were, the more pronounced the effect was. The best performance in terms of development conditions as well as the highest honey output (each year were found in the insulated MBHs, while the other designs did not differ among themselves significantly in performance. Winter stores consumption was found higher by 23 to 46%, spring brood surface area lower by 14 to 34%, and average honey output lower by 32 to 61% in popular hives, as compared to those in the insulated MBHs. Honey output and colony build-up rate in non-insulated MBH versus the insulated MBH were significantly lower, accompanied by higher winter survival risk. The hidhest and most stable pattern of hive temperature (under varied weather conditions and managment) found with the MBHs leads to the conclusion that colonies kept in small-frame insulated hive, of multibox arrangement of the nest, utilize their stores and their energy most economically, which explains the high perfomance of the MBH. Implementation of MBH into apiaries of NE Poland and other regions of similar weather conditions can contribute to significant rise in the production of honey.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 17: „ctwartego” → otwartego
- s. 18, tab. 1: „1967/1968—1967/1977″ → 1967/1968—1976/1977
- s. 20, tab. 3: „thausend” → thousand
- s. 20, tab. 3: „botton boards” → bottom boards
- s. 20, tab. 3: „twice a many” → twice as many
- s. 20, tab. 3: „died an the way” → died on the way
- s. 22, tab. 5: „collony” → colony
- s. 22, tab. 5: „wielokorpusowebo” → wielokorpusowego
- s. 23: „okersie” → okresie
- s. 24: „360×23 mm” → 360×230 mm
- s. 26: „średnio 17,7 kg” → średnio 17,0 kg
- s. 27, piśmiennictwo: „Beekkeeping” → Beekeeping
- s. 27, piśmiennictwo: „Extention” → Extension
- s. 27, piśmiennictwo: „Standarisation” → Standardisation
- s. 27, piśmiennictwo, 2×: „Apicata” → Apiacta
- s. 27, piśmiennictwo: „States Unis” → États-Unis
- s. 27, piśmiennictwo: „d’entretien les abeilles” → d’entretien des abeilles
- s. 27, streszczenie: „1976/1 77″ → 1976/1977
- s. 27, streszczenie: „прирояных” → природных
- s. 27, streszczenie: „разширенном” → расширенном
- s. 27, streszczenie: „влняют” → влияют
- s. 27, streszczenie: „найлучшие” → наилучшие
- s. 27, streszczenie: „внутренная” → внутренняя
- s. 27, streszczenie: „позваляет” → позволяет
- s. 28, streszczenie: „and insulated have” → and insulation have
- s. 28, streszczenie: „condistion” → conditions
- s. 28, streszczenie: „hidhest” → highest
- s. 28, streszczenie: „managment” → management
- s. 28, streszczenie: „perfomance” → performance
