NEKTAROWANIE LIPY DROBNOLISTNEJ TILIA CORDATA MILL. W REZERWACIE OBROŻYSKA KOŁO MUSZYNY

tekst: Irena Maksymiuk

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok IV, Nr 2, czerwiec 1960 — Irena Maksymiuk

strona 105

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE ROK IV. NR 2 CZERWIEC 1960

Irena Maksymiuk

Zakład Pszczelnictwa I. S.

Praca niniejsza została wykonana pod kierunkiem Doc. Dr Zofii Demianowicz a z inicjatywy i subwencji Zakładu Ochrony Przyrody Polskiej Akademii Nauk w Krakowie

WSTĘP

Rezerwat lipowy Obrożyska koło Muszyny, teren bardzo interesujący pod względem ekologii naturalnego drzewostanu, ma również duże znaczenie dla badań pszczelarskich. Jest jednym z nielicznych obiektów, gdzie można przeprowadzać obserwacje nad nektarowaniem lipy rosnącej w warunkach naturalnych.

Jakie są przyczyny zmiennego nektarowania lipy i czy lipę można uważać za drzewo o dobrej wydajności nektarowej — to zagadnienia bardzo interesujące z punktu widzenia pszczelarskiego, lecz dotychczas u nas nie rozstrzygnięte. Nie badano u nas również, ile nektaru wydziela lipa na naturalnym stanowisku. Dzięki staraniom i nakładom Zakładu Ochrony Przyrody P. A. N. w Krakowie oraz współpracy Zakładu Pszczelnictwa Instytutu Sadownictwa w Skierniewicach możliwe się stało przeprowadzenie badań na tematy wyżej wymienione, co też jest celem niniejszej pracy.

PRZEGLĄD LITERATURY

Kwiatostan lipy wg Hegiego (1935) jest typu wierzchotki wieloramiennej (pleiochasium), zaś Andrejew (1932) określa go jako wierzchotkę dwuramienną (dichasium).

Budowa i biologia kwiatów lipy zostały dokładnie opisane przez Knuth’a (1898), Kirchnera (1911), Worgitzky’ego (1924).

strona 106

Kwiaty lipy są przedprątne. W młodych kwiatach nitki pręcików są mało odgięte na zewnątrz, sterczą w postaci skupionego pęczka w środku kwiatu. Woreczki pyłkowe są barwy czysto żółtej i wysypują duże ilości pyłku. Mały jeszcze słupek o okrągłej, owłosionej zalążni i krótkiej zielonej szyjce z nie rozwiniętym znamieniem jest zakryty przez pręciki. Jest to stadium pręcikowe kwiatu. W starszym kwiecie pręciki są na zewnątrz odgięte, ich pylniki pokurczone, częściowo odpadające, zabarwione na brązowo. W środku kwiatu staje się widoczny wydłużony słupek o pięciu płatach znamienia, które początkowo są z sobą złączone, później zaś rozszerzają się i są zdolne do przyjęcia pyłku. Kwiat wchodzi w stadium słupkowe, w którym możliwe jest zapylenie tylko obcym pyłkiem.

U lipy nektarniki* umieszczone są u podstawy działek kielicha. Na pojedynczej działce znajdują się dwa nektarniki (Ewert 1936). Czapek uważa, że tkanka chlorofilowa otaczająca nektarnik dostarcza cukry bezpośrednio do niego, a Agthe wykazał, że składniki nektaru pochodzą z floemu i ksylemu (Beutler 1953). Nektarniki lipy drobnolistnej, jak podaje Frei (1955), są zaopatrywane przez floem.

Andrejew (1932) w swej pracy nad nektarnikami berberysu i kasztanowca stwierdził, że nektarniki w górnej części kwiatostanu, jak też w górnej partii krzewu, względnie drzewa, są mniejsze. Na tej podstawie wysunął przypuszczenie, że także wydzielanie nektaru uzależnione jest od wielkości nektarników. Badania jego przeprowadzone na kwiatostanach lipy wykazały, że ilość nektaru była mniejsza u kwiatów wyżej położonych w kwiatostanie. Także kwiaty górnej części korony wydzielały wyraźnie mniej nektaru, niż kwiaty w dolnej części.

Beutler (Beutler i Wahl 1936) oznaczyła zawartość cukrów w nektarze lipowym na 14% cukrów prostych (glukoza + fruktoza) i 16% sacharozy. Tak było w próbach wziętych w czasie pogody i analizowanych w godzinę po pobraniu. Podczas deszczu stosunek zmieniał się jeszcze na korzyść sacharozy. W próbkach analizowanych bezpo-

  • Uwaga: W pracy mojej używałam terminu „nektarnik”, przyjętego w literaturze pszczelarskiej. A. Demianowicz (rkp) w swojej pracy „Spadziowanie różnych roślin na terenie Polski” pisze: „W Polskiej nomenklaturze botanicznej przyjęty jest termin „miodnik” nie uwzględniający momentu, że produkt jego działalności — nektar nie jest miodem. Miód powstaje z nektaru jedynie w szczególnych wypadkach z części nektaru pobranego przez niektóre owady pszczołowate: pszczoły, trzmiele, melipony, trigony i inne. Toteż w literaturze pszczelarskiej przyjął się termin „nektarnik”, jako bardziej logiczny i odpowiadający terminologii większości języków obcych”.
strona 107

średnio po pobraniu stosunek cukrów prostych do sacharozy był jak 1 : 2,4. Gdy próbkę pozostawiono na jakiś czas, to ilość sacharozy zmniejszała się, a ilość cukrów prostych powiększała się kosztem sacharozy. Sacharoza rozszczepia się pod wpływem inwertazy zawartej w nektarze.

Nektarowanie lip w Niemczech szczegółowo opracowali Beutler i Wahl (1936), Ewert (1936, 1938a, 1938 b).

Zagadnienia dotyczące nektarowania lipy były opracowywane w Związku Radzieckim między innymi przez Andrejewa i Ostaszczenko-Kurdiawcewą (Andrejew 1932).

Fragmentaryczne badania nad nektarowaniem lipy w Polsce były przeprowadzane w latach 1946 i 1947 przez Majeranowskiego w Pszczelej Woli, w roku 1952 przez Demianowiczową (1953) w Puławach.

TEREN, MATERIAŁ I METODA PRACY

Opis terenu badań

Jedyny w Karpatach naturalny las lipowy znajduje się w powiecie nowosądeckim w odległości około 1 km na zachód od Muszyny, po prawej stronie Popradu. Las ten porasta zachodni stok góry Mikowej zwany Obrożyska. W 1919 roku utworzono tam rezerwat (Pawłowski 1921). Rezerwat lipowy ścisły o powierzchni 17,80 ha od północy i południa graniczy z rezerwatami częściowymi o powierzchni 20,81 ha. Łączna powierzchnia zajęta przez te rezerwaty wynosi 38,61 ha (Witowski rkp.). Obecny rezerwat jest tylko częścią dawnego lasu lipowego, który jeszcze w 1891 roku pokrywał przeważną część wschodniego stoku Mikowej, co czyniło razem około 70 ha lasu. Pierwotny jego obszar był jeszcze większy i obejmował około 110 ha (Pawłowski 1921).

Lipy w rezerwacie różnią się pokrojem od lip rosnących pojedynczo. Rosną nieraz grupowo po dwie, trzy. Pnie mają wysmukłe, korony kształtne, ale nieduże. Drzewa są różnego wieku i rozmiarów. Witowski (rkp.) określa wiek drzewostanu lipowego na 125 — 130 lat. Pierśnica drzew lipowych grubszych ponad 11 cm, wynosi średnio 38,6 cm, przeciętna wysokość 24,5 m. Pojedyncze okazy osiągają wysokość przeszło 35 m.

Skład gatunkowy wszystkich drzew w rezerwacie według danych uzyskanych przez Witowskiego (rkp.) przy szczegółowym pomiarze drzewostanu w 1945 roku był następujący: 56% lipy drobnolistnej w tym tylko pojedyncze okazy szerokolistnej, 25% świerka, 9% graba, 6% jodły i 4% innych gatunków, jak: jawor, buk, klon, modrzew,

strona 108

sosna, osika i olsza szara. Natomiast piętro leśne w przeważającej części tworzy lipa. Według Pawłowskiego (1921) w skład leśnego piętra oprócz lip, które stanowią w nim 90% wszystkich drzew, wchodzą pojedynczo występujące świerki równego wieku z lipami, graby, rzadziej klony, jodły, osiki. Spotykany jest również modrzew polski. Charakterystyczne jest luźne zwarcie piętra leśnego, co pozwala na obfity wzrost podszycia. Podszycie tworzą takie gatunki, jak: grab, leszczyna, lipa, klon, jawor, świerk i inne. Gęstość podszycia sprawia, że zacienione dno lasu posiada roślinność zielną, właściwą cienistym lasom bukowym (Pawłowski 1921).

Góra Mikowa (Witowski rkp), wznosząca się 641 m n.p.m., posiada nachylenie miejscami dochodzące do 25°. Może być ona uważana za jedno z bocznych podnóży Krynickiej Jaworzyny. Tereny te są pochodzenia trzeciorzędowego, należą do tzw. fliszu. Pochodzenia eoceńskiego są piaskowce, zlepieńce i tłuste iły, a oligoceńskiego piaskowce magurskie, gruboławicowe, drobno — lub średnio-ziarniste. Podłożem tych gleb jest spękany żółtawy piaskowiec. Gleba ta dzięki obecności cząstek koloidalnych, strukturze gruzełkowatej oraz domieszce piasku i żwiru, posiada dobre właściwości fizyczne oraz chemiczne.

Klimat Muszyny (Witowski rkp.) jest klimatem podgórskim o dużej ilości opadów (838 mm), dużej wilgotności względnej powietrza (72,6%), małych wahaniach temperatury i krótkim okresie wegetacyjnym, trwającym około 5 miesięcy. Na okres wegetacyjny przypada przeszło 50% rocznych opadów.

Las lipowy w Muszynie jest jedynym, zachowanym w Karpatach naturalnym lasem lipowym (Pawłowski 1921). Dobrze znane są lasy lipowe ze środkowej Rosji. Najbardziej wysunięte na wschód to lasy porastające zachodnie stoki Kuźnieckiego Ałtaju, opisane przez Kryłowa. Rozerwany zasięg oraz podobieństwo ich składu florystycznego świadczą, że formacje te są przeżytkiem z okresu, kiedy prawdopodobnie zajmowały większe przestrzenie. Kryłow (cyt. z pracy Pawłowskiego 1921) przypuszcza, że był to okres trzeciorzędowy. Według Pawłowskiego (1921) przypuszczenie takie jest nie do przyjęcia zarówno dla lasu muszyńskiego, jak i dla lasów środkoworosyjskich. Las muszyński zajmuje wprawdzie tereny, do których lodowiec nie sięgał, jest jednak nieprawdopodobne, by przetrwał na nich w odległości 30—40 km od lodowców tatrzańskich, a niespełna 60 km od czoła lądolodu północnego. Brak starych elementów florystycznych przemawia przeciw jego trzeciorzędowemu pochodzeniu. Pozostaje więc przypuszczenie, że las muszyński pochodzi z okresu późniejszego, kiedy lipa rozszerzała swój zasięg. Tak było w okresie międzylodowcowym i polodowcowym. Z którego z tych okresów pochodzi las muszyński, rozstrzygnąć można dopiero

strona 109

na podstawie dokładnej znajomśoci kopalnej flory Karpat (Pawłowski 1921).

Według tego autora jednogatunkowe lasy lipowe należą do przeszłości. Lipa ustąpiła przed innymi gatunkami, jak buk i prawdopodobnie grab. Na Mikowej cykl ten doznał opóźnienia i dokonuje się obecnie na naszych oczach. Badania Witowskiego (rkp.) wykazały, że człowiek jedynie przyspiesza ten proces przez zręby, sztuczne wprowadzanie innych gatunków i przez niszczenie młodych drzew. Przed 40—50 laty udział procentowy lipy w obecnym rezerwacie był większy o 18—24%. Lipa jest nadal gatunkiem panującym, lecz warunki życiowe układają się dla niej coraz bardziej niekorzystnie. Nalot lipowy w ocienieniu starszych drzew ginie, tak że utrudnione jest jej naturalne odnawianie się. Innym dowodem ustępowania lipy w rezerwacie jest coraz większa różnorodność gatunków w jego części północnej, gdzie przebiegała dawna granica lasu lipowego. Podobne zjawisko zaczyna występować obecnie od wschodu, po wycięciu przed około 50 laty starodrzewiu lipowego i odnowieniu zrębu świerkiem.

Materiał i metoda pracy

Badania nad nektarowaniem lipy drobnolistnej były prowadzone w latach 1954—1956. Do obserwacji brano nie zawsze te same drzewa, gdyż większość z nich w okresie przeprowadzania badań nie zakwitała co roku (tab. 1).

Tabela 1 Zestawienie lip doświadczalnych

Kwitnienie lip doświadczalnych: 1954 r. Kwitnienie lip doświadczalnych: 1955 r. Kwitnienie lip doświadczalnych: 1956 r. Opis drzew: wysokość w m Opis drzew: pierśnica w cm
A A — 28,5 57,3
B B B 13.0 31,0
— C C 24,0 29,5
— D D 25,5 34,1
— E — 25,0 29,3
— F F 27,0 39,8
— G — 27,0 37,6
— H — 11,6 28,0
— — I 24,5 29,6

Lipy B, H rosną na brzegu rezerwatu, na stanowisku odsłoniętym, słonecznym, u podnóża Mikowej. W odległości około 10 m przepływa Milicki Potck. Pozostałe lipy rosną wewnątrz rezerwatu w najwyżej położonej jego części.

strona 110

Celem umożliwienia dostępu do koron zbudowano drewnianą wieżę wysokości 24 m. Otacza ona lipy A i G oraz jednocześnie umożliwia dostęp do lip C, D, E, F, I, rosnących wokół wieży. Podstawa wieży ma rozmiary 7 × 7 m. Boki jej nieznacznie zwężają się ku górze. Ma ona 6 pomostów połączonych drabinkami. Pomosty piąty i szósty na wysokości 20 i 24 m zbudowane są w kształcie wewnętrznej galeryjki. Umożliwia to swobodny dostęp do prawie całej korony badanych drzew. Dwa górne pomosty i drabinki do wchodzenia zabezpieczone są poręczami. Na najniższym pomoście wybudowano budkę, w której urządzono podręczną pracownię.

Nektar pobierano oddzielnie z kwiatów w stadium pręcikowym i oddzielnie z kwiatów w stadium słupkowym, w miarę możliwości z dolnej i górnej części korony oraz ze strony północnej i południowej drzewa. Badane kwiaty były chronione przed odwiedzinami owadów woreczkami z gazy opatrunkowej. Przy pogodzie deszczowej zakładano izolatory z kalki technicznej. Izolatory były zakładane na okres jednej doby. Przekładano je codziennie na inne gałęzie. Nektar pobierano w godzinach od 7 do 10. Pojedyncze próbki nektaru pobierano w roku 1954 z 25 kwiatów, zaś w dwóch następnych latach z powodu większej liczby drzew doświadczalnych zmniejszono liczbę kwiatów do 10. Nektar pobierano kapilarami (Beutler 1936). Zawartość cukrów w nektarze określano w roku 1954 metodą suszenia nektaru (Beutler 1936), a w dwóch następnych latach przy pomocy refraktometru Abbe’go firmy Zeiss.

Dane meteorologiczne dla roku 1954 otrzymano ze stacji meteorologicznej w Krynicy. Jedynie wilgotność powietrza notowano na miejscu. W latach następnych wszystkie potrzebne obserwacje meteorologiczne (z wyjątkiem temperatury maksymalnej) prowadzono na terenie rezerwatu.

Dla obliczenia wydajności nektarowej drzewa należało znać oprócz wydajności nektarowej jednego kwiatu w ciągu doby, długość okresu kwitnienia kwiatu oraz przybliżoną liczbę kwiatów na drzewie. W celu ułatwienia obserwacji — przy badaniu długości okresu kwitnienia poszczególnych kwiatów rozwijające się pąki znaczono kolorowymi nićmi. Rozróżniano stadium pręcikowe i stadium słupkowe kwiatów. Spostrzeżenia notowano codziennie rano.

Kwiaty liczono na 12 gałęziach z każdego drzewa (po 3 gałęzie z północnej, południowej, wschodniej i zachodniej strony korony). Na drzewach, do których był trudny dostęp, z konieczności liczono kwiaty na mniejszej ilości gałęzi. Następnie w miarę możliwości mierzono przy pomocy suwmiarki średnicę wszystkich gałęzi badanych drzew. Ilość kwiatów na drzewie szacowano w przybliżeniu, przyjmując iż gałęzie o podobnej średnicy i długości mają podobną liczbę kwiatów.

strona 111

Przy obliczaniu wydajności miodowej lip opierano się na wzorze Gubina (1948).

Przy statystycznej ocenie różnic w nektarowaniu w zależności od stadium fenologicznego kwiatu, położenia kwiatów na różnych wysokościach i różnych stronach korony, od właściwości indywidualnych drzew — użyto metody zmiennych zależnych. Do porównań brane były próby z tych samych dni, aby wykluczyć wpływ wahań w nektarowaniu powodowany czynnikami meteorologicznymi.

Dla średniej ilości nektaru, procentu cukrów, ilości cukrów obliczono błąd standardowy średniej.

WYNIKI I DYSKUSJA

Wahania w koncentracji nektaru w zależności od wilgotności powietrza utrudniały porównanie osiągniętych danych i dlatego, mając na uwadze fakt, iż w nektarowaniu momentem zasadniczym jest produkcja cukru, przy opracowywaniu wyników (tab. 2 — 6) posłużono się ilością cukrów w nektarze, obliczaną na podstawie ilości nektaru i koncentracji w nim cukrów.

Zależność nektarowania od stadium fenologicznego kwiatu

Średnia ilość cukrów wydzielona przez kwiaty w stadium słupkowym w latach 1954—1956 była na ogół około dwukrotnie wyższa w porównaniu z ilością cukrów wydzieloną przez kwiaty w stadium pręcikowym (tab. 2). Opracowanie statystyczne powyższych wyników wykazało, iż różnice te są istotne.

Podobne wyniki otrzymał Ewert (1936, 1938a, 1938b), który wykazał, że kwiaty w stadium słupkowym dają 2 lub 3 razy więcej nektaru w porównaniu z kwiatami w stadium pręcikowym. Nie posłużył się on jednak metodą statystyczną, która ewentualnie potwierdziłaby wartość zaobserwowanych różnic.

Zależność nektarowania od położenia kwiatów na różnych wysokościach korony

Dwa górne pomosty wieży umożliwiały dostęp do górnej i dolnej części korony paru egzemplarzy drzew, co pozwoliło zbadać zależność nektarowania od położenia kwiatów na różnych wysokościach korony.

Statystyczne porównanie ilości cukrów wydzielonych przez kwiaty na różnych wysokościach korony wykazało brak różnic istotnych między

strona 112

Tabela 2 Średnie ilości cukrów wydzielone przez kwiaty w stadium pręcikowym i słupkowym (1954—1956)

Drzewo Data pobrania nektaru Liczba przebadanych kwiatów w każdym stadium Ilość cukrów z 1 kwiatu w ciągu 1 doby w stadium: pręcikowym mg Ilość cukrów z 1 kwiatu w ciągu 1 doby w stadium: słupkowym mg Różnice w ilości cukrów między stad pręc. i słupk. oraz przedziały ufności dla różnic przy a = 0,05
A 23—27.7.1954 r. 250 0,12 0,40 0,28±0,12
B 21—24.7 1954 r. 100 0,07 0,46 0,39±0,21
średnie z 1954 r. 0,10 0,43 0,33±0,08
A 27.7.—5.8.1955 r. 300 0,25 0,53 0,28±0,13
B 26 7.—2.8.1955 r. 80 0,24 0,48 0,24±0,10
C 24.7.—2.8.1955 r. 100 0,27 0,43 0,16±0,09
D 24.7.—2.8.1955 r. 100 0,25 0,58 0,33±0,17
E 25 7.—3.8.1955 r. 100 0,30 0,53 0,23±0,08
F 25.7.—3.8.1955 r. 100 0,29 0,55 0,26±0,12
G 26.7.—3.8.1955 r. 90 0,33 0,59 0,26±0,15
H 27.7.—4.8.1955 r. 90 0,24 0,46 0,22±0,07
średnie z 1955 r. 0,27 0,52 0,25±0,04
B 21—27.7.1956 r. 140 0,22 0,39 0,17±0,11
C 20—26.7.1956 r. 70 0,14 0,34 0,20±0,10
D 21—25.7.1956 r. 50 0,15 0,38 0,23±0,19
F 22—27.7.1956 r. 60 0,33 0,56 0,23±0,16
I 21—26.7.1956 r. 60 0,15 0,34 0,19±0,17
średnie z 1956 r. 0,20 0,40 0,20±0,05

otrzymanymi wynikami. chociaż średnie (tab. 3) wykazują wyższą ilość cukrów na korzyść kwiatów z dolnej części korony.

Andrejew (1932) w Charkowie, badając wydzielanie nektaru u lipy drobnolistnej w różnych częściach korony, otrzymał 65% mniej nektaru z górnej części korony na wysokości 12 m w porównaniu z dolną częścią na wysokości 3 m. Andrejew nie badał jednakże zawartości cukru w nektarze, co nie pozwala na porównywanie wyników.

Ostaszczenko-Kudriawcewa w 1927 roku koło Leningradu (Andrejew 1932) badała również wpływ położenia kwiatów na wydajność nektarową. Porównywała ona nektar z drugich kwiatów dichasium z gałęzi dolnej i górnej części korony lipy drobnolistnej. Kwiaty z górnej części korony wydzielały średnio w porównaniu z dolną częścią około 35% mniej nektaru.

strona 113

Tabela 3 Średnie ilości cukrów wydzielone przez kwiaty na różnych wysokościach korony (1954 — 1956)

Oznaczenie drzewa i miejsce pobrania nektaru Data pobrania nektaru Liczba przebadanych kwiatów z każdej wysokości Ilość cukrów z 1 kwiatu w ciągu 1 doby: z dolnej części korony mg Ilość cukrów z 1 kwiatu w ciągu 1 doby: z górnej części korony mg
A—stad. słupkowe wys. 21 i 25 m 25.— 28. 7. 1954 r. 100 0,34 0,29
A—stad. słupkowe wys. 21 i 25 m 29 7.— 8. 8. 1955 r. 110 0,42 0,35
A—stad. pręcikowe „ „ 24. 7.— 3. 8. 1955 r. 110 0,31 0,26
A—stad. słupkowe „ „ 25. 7.— 7. 8. 1955 r. 140 0,53 0,47
B—stad. pręcikowe wys. 3 i 11 m 21. — 25. 7. 1956 r. 50 0,28 0,19
B stad. słupkowe „ „ 21. — 29. 7. 1956 r, 90 0,41 0,35

Beutler (1936) wykazała, że wydajność kwiatów górnej części korony jest wprawdzie mniejsza, niż kwiatów w dolnej części, ale w większości wypadków wyrównuje się przez wyższą koncentrację cukrów.

Ewert (1936), omawiając wyniki Andrejewa, twierdzi, że wahania w ilości nektaru kwiatów górnej i dolnej części korony, częściowo wynikają z powodu strat wody. Mniejsza ilość nektaru w kwiatach górnej części korony spowodowana jest silniejszym działaniem powietrza i słońca na parowanie, niż w dolnych partiach. Uważa, że decydujące dla porównywania byłoby oznaczanie zawartości cukrów w nektarze.

Moje wyniki, nie stwierdzające statystycznie istotnych różnic, zbliżone są do wyników Beutler (1936), która nie podaje wyraźnych różnic zarówno w nektarowaniu dolnej jak i górnej partii drzewa. Jednak zastanawiające jest, że w każdym przypadku (tab. 3) otrzymywałam różnice w ilości cukrów na korzyść dolnej partii drzewa. Być może, że przy większej różnicy wysokości, z których pobierane byłyby próbki nektaru, opracowanie statystyczne stwierdziłoby różnice istotne.

Zależność nektarowania od położenia kwiatów na różnych stronach korony

Opracowanie statystyczne wyników podanych w tabeli 4 wykazało brak istotnych różnic między ilością cukrów z kwiatów południowej i północnej strony korony, chociaż średnie (tab. 4) wykazują wyższą ilość cukrów na korzyść kwiatów z południowej strony korony.

strona 114

Tabela 4 Średnie ilości cukrów wydzielone przez kwiaty z południowej i północnej strony korony (1954—1955)

Oznaczenie drzewa i sposób pobrania nektaru Data pobrania nektaru Liczba przebad. kwiatów z każdej strony korony Ilość cukrów z 1 kwiatu w ciągu 1 doby: z południowej strony korony mg Ilość cukrów z 1 kwiatu w ciągu 1 doby: z północnej strony korony mg
A — stad. pręcikowe 22—27.7.1954 r. 150 0,16 0,10
A — „ słupkowe 20—28.7.1954 r. 225 0,36 0,29
A — stad. pręcikowe 26.7—4.8.1955 r. 100 0,30 0,26
A — „ słupkowe 27.7—8.8 1955 r. 130 0,47 0,37

Głuchow (1955) podaje, że duży wpływ na nektarowanie ma oświetlenie rośliny. Kwiaty z południowej strony korony przy pogodzie deszczowej wydzieliły 10,64 mg nektaru, zaś kwiaty ze strony północnej 6,61 mg nektaru. W lata suche natomiast kwiaty ze strony północnej wydzieliły więcej nektaru, tj. 7,53 mg, zaś kwiaty ze strony południowej 6,45 mg.

W czasie kwitnienia lip w Muszynie pogoda była deszczowa (tab. 7). Wyniki moje, chociaż nie potwierdzone statystycznie, stwierdzające wyższą wydajność nektarową kwiatów ze strony południowej korony (tab. 4), pokrywają się z wynikami, podanymi przez Głuchowa.

Wydajność nektarowa kwiatów poszczególnych drzew

W ciągu trzech lat badań jedynie w 1955 roku zakwitły w rezerwacie prawie wszystkie drzewa, co pozwoliło wziąć do badań większą liczbę egzemplarzy. Otrzymane wyniki można było zanalizować pod względem indywidualnych różnic w nektarowaniu kwiatów poszczególnych okazów lip. Do porównań wzięto ilości cukrów z kwiatów w stadium słupkowym (tab. 5).

Statystyczne porównanie ilości cukrów wydzielonych przez kwiaty poszczególnych drzew dało w czterech przypadkach istotne różnice. Wyniki zestawiono w tabeli 6.

Wpływ wilgotności względnej na koncentrację cukrów w nektarze

Koncentracja cukrów w nektarze (tab. 7) wahała się w granicach od 4,9% (dn. 7.8.1955 r. przy wilgotności względnej = 99%) do 68,2%

strona 115

Tabela 5 Średnie ilości cukrów wydzielone przez kwiaty poszczególnych drzew (1955 r.)

Drzewo Data pobrania nektaru Liczba przebad. kwiatów Ilość cukrów z 1 kwiatu w ciągu 1 doby w stadium słupkowym mg
A 27.7—6.8.1955 r. 110 0,50
B „ „ „ 110 0,42
C „ „ „ 110 0,36
D „ „ „ 110 0,55
E „ „ „ 110 0,38
F „ „ „ 110 0,52
G „ „ „ 110 0,49
H „ „ „ 110 0,43

Tabela 6 Porównanie ilości cukrów wydzielonych przez kwiaty poszczególnych drzew (1955 r.)

Porównywane pary drzew Różnice w ilości cukrów wydzielonych przez kwiaty poszczególnych drzew oraz przedziały ufności dla różnic przy a=0,05
D — C 0,19±0,13
D — E 0,17±0,13
F — E 0,14±0,11
G — E 0,11±0,10

(dn. 25.7.1954 r. przy wilgotności względnej = 71%). Na ogół w miarę wzrostu wilgotności koncentracja cukrów w nektarze spadała np. dn. 30 i 31.7.1954 r., gdy wilgotność powietrza zwiększała się z 82% na 100%, koncentracja cukrów zmniejszała się z 34,5% na 13,5%, dn. 27 i 28.7. 1955 r., gdy wilgotność powietrza zwiększała się z 80% na 98%, koncentracja nektaru spadła z 33,1% na 23,4%. W czasie pogody deszczowej, gdy wilgotność względna wynosiła 100% lub około 100%, koncentracja cukrów była najniższa. Dnia 6.8.1955 r. przy wilgotności względnej = 100% koncentracja cukrów wynosiła 9,7% i dnia 7.8.1955 r. przy wilgotności = 99% koncentracja cukrów wynosiła 4,9%.

Kudriawcewa, Park, Beutler, Barbier zaznaczają, że nektaru wydziela się więcej, jeżeli jest wyższa wilgotność względna powietrza (Beutler 1953). Bonnier i Haupt (Huber 1956) stwier-

strona 116

Tabela 7 Średnia wydajność nektarowa lip w latach 1954—1956 w zależności od warunków meteorologicznych

Data pobrania nektaru Wydajność nektarowa: Stadium pręcikowe: Liczba prób Wydajność nektarowa: Stadium pręcikowe: Ilość nektaru z 1 kwiatu w ciągu 1 doby mg Wydajność nektarowa: Stadium pręcikowe: % cukrów Wydajność nektarowa: Stadium pręcikowe: Ilość cukrów z 1 kwiatu w ciągu 1 doby mg Wydajność nektarowa: Stadium słupkowe: Liczba prób Wydajność nektarowa: Stadium słupkowe: Ilość nektaru z 1 kwiatu w ciągu 1 doby mg Wydajność nektarowa: Stadium słupkowe: % cukrów Wydajność nektarowa: Stadium słupkowe: Ilość cukrów z 1 kwiatu w ciągu 1 doby mg Dane meteorologiczne: Wilgotność względ. powietrza I pomiar % Dane meteorologiczne: Temperatura minimalna °C Dane meteorologiczne: Temperatura maksymalna °C Dane meteorologiczne: Średnia temperatura dnia °C Dane meteorologiczne: Opady mm Dane meteorologiczne: Ogólny charakter pogody w czasie pobierania nektaru
20. 7. 54 r. 1 0,31 22,6 0,07 75 10,9 17,0 12,8 1,7 pochmurno, lekki wiatr połudn.-zach.
21. „ 1 0,28 25,0 0,07 1 1,65 24,8 0,41 71 8,0 17,7 12,7 — pochmurno, bezwietrznie
22. „ 3 0,41 34,1 0,14 1 2,00 23,0 0,46 79 8,5 23,3 15,4 — słonecznie, lekki wiatr połudn.-wsch.
23. „ 3 0,34 35,3 0,12 3 2,02 22,3 0,45 94 11,6 22,2 16,1 0,8 pochmurno, mglisto, bezwietrznie
24. „ 3 0,59 16,9 0,10 3 1,63 24,5 0,40 89 8,0 18,9 12,0 — słonecznie, lekki wiatr zachodni
25. „ 2 0,22 68,2 0,15 3 1,44 31,3 0,45 71 8,5 22,3 14,9 1,0 pochmurno, bezwietrznie
26. „ 2 0,32 46,9 0,15 3 1,27 40,9 0,52 71 12,6 24,2 19,2 0,4 słonecznie, lekki wiatr południowy
27. „ 2 0,25 28,0 0,07 3 1,75 22,3 0,39 75 13,1 24,9 18,2 — słonecznie, lekki wiatr południowy
28. „ 4 1,85 25,9 0,48 89 13,1 25,5 19,0 1,9 słonecznie, bezwietrznie
29. „ 4 2,18 18,8 0,41 87 13,4 21,9 16,4 5,7 pochmurno, przelotne deszcze
30. „ 3 0,84 34,5 0,29 82 9,9 19,2 15,1 4,6 słonecznie, wiatr półn.-zach.
31. „ 3 1,71 13,5 0,23 100 10,6 14,4 11,2 4,8 deszczowo
1. 8. „ 2 0,38 15,8 0,06 86 10,7 18,9 13,8 — pochmurno, zimny wiatr półn.-zach.
x̄ dla 1954 0,34 32,4 0,11 1,56 24,4 0,38
s_x̄ „ „ 0,056 2,695 0,015 0,142 1,161 0,032
23. 7. 55 r. 2 0,27 22,2 0,06 77 12,2 21,8 17,4 — słonecznie, lekki wiatr półn.-zach.
24. „ 5 0,85 24,7 0,21 2 1,45 25,5 0,37 84 14,1 21,7 16,8 3,0 pochmurno, bezwietrznie
25. „ 7 1,98 18,7 0,37 5 3,53 13,0 0,46 100 11,4 16,6 13,7 3,1 przelotny drobny deszcz, wiatr półn.-zach.
26. „ 10 0,93 33,3 0,31 7 1,90 28,4 0,54 82 10,6 16,0 13,9 5,9 pochmurno, lekki wiatr połudn.-wsch.
27. „ 10 0,87 33,3 0,29 10 1,63 33,1 0,54 80 10,0 19,9 15,9 1,7 pochmurno, bezwietrznie
28 „ 11 1,61 23,6 0,38 10 3,12 23,4 0,73 98 8,0 21,4 15,8 1,8 słonecznie, bezwietrznie, po poł. deszcz
29. „ 11 2,11 20,9 0,44 11 4,41 18,4 0,81 99 9,6 19,9 15,6 8,8 rano mgła, słon., bezwietrz. po poł. deszcz
strona 117
30 7. 55 r. 11 1,70 17,6 0,30 11 2,95 18,3 0,54 91 12,8 18.1 15,2 54,3 pochm., skłon. do deszczu, wiatr połud.-wsch.
31. „ 11 1,57 16,6 0,26 11 4,05 14,1 0,57 98 14,5 21,6 16,6 20,0 pochm., lek. wiatr półn.-zach., po poł. deszcz
1. 8. 55 r 11 1,99 14,1 0,28 11 4,61 11,3 0,52 98 13,6 21,9 17,8 14,0 lekkie zachmurzenie, bezwietrznie
2. „ 11 0,93 16,1 0,15 11 3,07 16,3 0,50 100 14,0 20,8 17,1 13,5 deszcz, lekki wiatr półn.-zach. po poł. burza
3. „ 8 1,45 13,1 0,19 11 3,53 10,2 0,36 100 13,5 19,4 15,7 5,0 pochmurno, bezwietrznie
4. „ 4 1,16 15,5 0,18 11 3,02 13,9 0,42 81 13,5 20,8 16,1 5,0 pochmurno, wiatr półn.-zach.
5. „ 1 1,12 16,1 0,18 11 2,16 13,4 0,29 96 12,0 16,1 12,6 50,0 pochmurno, lekki wiatr zachodni
6. „ 11 2,89 9,7 0,28 100 10,5 14,3 13,5 21,0 przelotne deszcze
7. „ 9 3,64 4,9 0,18 99 10,0 18,5 15,6 — pochmurno z przejaśn. wiatr zachodni
8. „ 3 1,32 13,6 0,18 98 11,5 19,4 16,1 2,5 pochmurno, bezwietrznie
9. „ 1 1,20 11,7 0,14 81 11,5 20,4 15,5 — pochmurno, wiatr północny
x̄ dla 1955 1,32 19,7 0,26 2.85 15,4 0,44
s_x̄ „ „ 0,084 0,889 0,015 0,151 0,738 0,022
20. 7. 56 r. 1 2,48 10,1 0,25 1 5,15 9,9 0,51 98 12,0 23,0 17,0 26,5 deszczowo, wiatr połudn.-wsch.
21. „ 6 2,04 11,3 0,23 5 4,76 10,5 0,50 95 12,0 20,0 16,5 — lekkie zachmurz. wiatr zachodni
22. „ 6 0,57 28,1 0,16 6 1,29 26,4 0,34 91 12,0 20,2 16,8 0,5 pochmurno, wiatr południowy
23. „ 6 1,01 19,8 0,20 6 1,98 19,7 0,39 87 10,8 17,4 14,2 7,0 pochmurno, wiatr połudn.-zach.
24. „ 6 2,04 11,8 0,24 6 2,96 13,9 0,41 100 9,0 15,5 12,3 9,0 przel. deszcze, lekki wiatr zach.
25. „ 6 2,53 9,5 0,24 6 2,94 10,9 0,32 100 9,0 13,0 11,7 0,5 deszczowo, wiatr zach.
26 „ 5 0,75 30,7 0,23 6 1,15 21,7 0,25 81 10,5 15,0 14,2 — przelot. deszcze, wiatr zach.
27. „ 2 1,35 43,0 0,58 6 2,33 19,7 0,46 93 12,3 23,5 18,0 — słonecznie, wiatr zachodni
28 „ 6 2,59 20,1 0,52 92 11,5 24,7 17,0 17,5 słon., parno, wiatr półn.-zach. po poł. burza
29. „ 6 4,64 11,4 0,53 98 11,5 26,5 21,1 0,5 słon., parno bezw. po poł. burza
30. „ 5 1,93 21,2 0,41 81 17,0 24,1 17,5 1,5 pogodnie, wiatr zachodni
31. „ 2 1,84 14,1 0,26 100 11,7 20,0 16,8 1,2 drobny deszcz, wiatr zachodni
x̄ dla 1956 1,60 16,9 0,27 2,80 14,6 0,41
s_x̄ „ „ 0,226 2,388 0,022 0,240 0,962 0,027
x̄ dla 54-56 1,09 19,3 0,21 2,40 17,1 0,41
s_x̄ „ „ 0,118 0,856 0,012 0,118 0,544 0,016
strona 118

dzili, że zwiększenie się wilgotności powietrza powiększa objętość wydzielonego nektaru, lecz ilość cukrów nie zmienia się w nim. Wilgotność powietrza według Hubera (1956) ma wpływ na ilość i jakość wydzielonego nektaru. Autor ten rozróżnia zmiany powydzielnicze, przebiegające równolegle ze stopniem nawilgocenia atmosfery, wartością osmotyczną roztworów, stosunkiem ich powierzchni do objętości i zmiany w ilości wydzielonego nektaru w zależności od transpiracji. Według Bonnier różna wilgotność atmosfery powoduje silniejsze lub słabsze parowanie nektaru (Huber 1956). Zależność ta bardzo wyraźnie występuje u lip, gdyż nektarniki ich są tylko częściowo ukryte pod włoskami wyrastającymi u podstawy działek kielicha, a wypływający nektar gromadzi się w łódkowatym zagłębieniu, tworząc dużą powierzchnię parowania. Podatnością na parowanie nektaru, wytwarzanego w kwiatach lipy, spowodowaną budową nektarników, można wytłumaczyć wyniki badań Andrejewa (Huber 1956), który twierdzi, że klimat gorący i suchy nie sprzyja wydzielaniu nektaru. Według Czarnowskiego (Huber 1956) woda pobrana przez roślinę zużywana jest przede wszystkim do parowania, a dopiero później dostarczana jest nektarnikom. Toteż przy silnym parowaniu gruczoły nektarowe nie mają optymalnych warunków do wytwarzania nektaru. Wydzielane ilości cukrów zmniejszają się. Występuje to tym silniej, im bardziej dane nektarniki zaopatrywane są przez drewno (ksylem). U lip zależność ta nie występuje wyraźnie, gdyż jak podaje Frei (1955) nektarniki lipy drobnolistnej zaopatrywane są przez łyko (floem). Spadek koncentracji cukrów przy dużej wilgotności powietrza tłumaczony jest również między innymi właściwościami hygroskopijnymi cukrów zawartych w nektarze (Beutler 1953, Huber 1956).

Wpływ temperatury dnia na nektarowanie

Na ogół przy wyższej temperaturze powietrza ilość cukrów wydzielonych przez kwiaty była większa. W 1954 r. dnia 26.7. i 28.7. była notowana stosunkowo wysoka temperatura maksymalna i średnia dnia — w tym też czasie ilość cukrów była najwyższa (tab. 7). Podobnie było w roku 1955, gdy stosunkowo wysokie temperatury maksymalne i średnie dnia wpływały korzystnie na ilość wydzielonych cukrów. W roku 1956 wysokie temperatury maksymalne i średnie dnia notowane były 20 i 21.7. oraz od 27.7. aż do końca kwitnienia lip — w tym też okresie zaobserwowano najwyższą ilość wydzielonych cukrów.

Jak podaje Huber (1956), według Wilsona i Haupta nektarowanie zależne jest od temperatury. Beutler na podstawie wyników doświadczeń z Asclepias, Borago i Tropaeolum, dochodzi do wniosku, że temperatura w granicach biologicznych na nektarowanie istotnie nie

strona 119

wpływa. Inni autorzy natomiast, jak Goetze, Wieprikow, Barbier uważają, że nektarowanie roślin zależy od absorbcji ciepła. Według Hubera (1956) ocieplenie sprzyja wydzielaniu cukrów, ale tylko do pewnego optimum, różnego u różnych gatunków. Oziębienie zmniejsza wydzielanie nektaru. Zimno zmniejsza też stężenie nektaru. Podaje on również, że nie ma stałych temperatur optymalnych. W zależności od średniej temperatury przed kwitnieniem są one wyższe, lub niższe.

Wyniki z Muszyny, mówiące o dodatnim wpływie wyższej temperatury na nektarowanie lip, zgadzają się z wynikiem Hubera, lecz nie da się na ich podstawie ustalić temperatury optymalnej dla nektarowania lip. Wydaje się, że leży ona powyżej temperatur, które istniały w Muszynie w okresie 3-letnich badań, gdyż wydajność nektarowa lip z rezerwatu jest niższa w porównaniu z wydajnością lip z nizinnej części Polski.

Lepszą wydajność nektarową lip z nizinnej części kraju, stwierdziła Beutler (1936), badając w latach 1932—1935 nektarowanie lip na terenie całych Niemiec. Otrzymała ona z lip rosnących w górach średniej wysokości (300-500 m n.p.m.) — 14,9 mg nektaru (10 kwiatów/24 godz.) o koncentracji cukrów 34,0% z lip zaś rosnących w dolinach (0-100 m n.p.m.) — 20,4 mg nektaru (10 kwiatów/24 godz.) o koncentracji cukrów 37,5%.

Wpływ temperatury minimalnej na nektarowanie

Przy analizowaniu tabeli 7 zwraca uwagę fakt zwiększania się wydajności nektarowej w dni po nocach o niskich temperaturach minimalnych, podczas gdy temperatury maksymalne i średnie tychże dni były stosunkowo wysokie, np. 22 i 25.7.1954 r.; 28 i 29.7.1955 r.

Beutler (1953) podaje, że lipa drobnolistna, rosnąca w warunkach lasu naturalnego, wydziela cukier w nocy przy temperaturach niższych.

Ogólną regułą jest (Maksimow 1950), że oddychanie rośliny wzrasta przy podniesieniu się temperatury. Być może, iż chłodne noce, zmniejszające dysymilację, tym samym powodują gromadzenie się większej ilości substancji organicznych, co z kolei wpływa na wyższą wydajność nektarową. Stwierdzenie zwiększania się wydajności nektarowej po nocach o niskich temperaturach minimalnych jest sprzeczne z poglądami rozpowszechnionymi wśród pszczelarzy, którzy uważają, że lipy dobrze nektarują tylko po ciepłych nocach.

Obliczanie wydajności miodowej lasu lipowego

W 1954 r. w rezerwacie zakwitło około 5% lip, w 1955 r. około 100%, zaś w 1956 r. około 40%. Powodem słabego kwitnienia lip są prawdopodobnie

strona 120

przymrozki i chłody wiosenne. Głuchow (1955) podaje, że lata słabe pod względem pożytku z lipy spowodowane są niesprzyjającymi warunkami pogody w okresie wczesnowiosennym, gdy lipa tworzy pąki kwiatowe.

Wydajność miodową 1 ha lasu lipowego obliczono tylko dla 1955 r.

W tym celu posłużono się wydajnością miodową poszczególnych lip A, C, D, E, F, G, (tab. 8), które rosły wewnątrz, lub tuż obok wieży na

Tabela 8 Zestawienie wydajności miodowej badanych okazów lip 1954 — 1956 r.

Drzewo Data pobierania nektaru Liczba przebadanych kwiatów Liczba kwiatów na drzewie Długość kwitnienia kwiatu w dobach: stadium pręcikowe Długość kwitnienia kwiatu w dobach: stadium słupkowe Ilość cukrów z 1 kwiatu w ciągu 1 doby w stadium: pręcikowym mg Ilość cukrów z 1 kwiatu w ciągu 1 doby w stadium: słupkowym mg Ilość miodu z 1 drzewa kg
A 22.7.— 1.8. 1954 r. 900 30275 1 4,5 0,13 0,32 0,059
B 20.7.—29.7. „ 350 96866 1 4 0,07 0,48 0,241
A 26.7.— 9.8. 1955 r. 670 85463 1 4,5 0,26 0,41 0,225
B 25.7.— 6.8. „ 210 229899 1 4 0,24 0,42 0,551
C 23.7.— 7.8. „ 260 17000 1 4,5 0,28 0,38 0,043
D 23.7.— 6.8. „ 250 5000 1 4,5 0,24 0,53 0,016
E 24.7.— 7.8. „ 250 45000 1 4,5 0,28 0,41 0,120
F 24.7.— 7.8. „ 500 87000 1 4,5 0,29 0,50 0,276
G 25.7.— 7.8 „ 230 15000 1 4,5 0,30 0,48 0,046
H 26.7.— 7.8. „ 220 53904 1 4 0,25 0,41 0,128
B 21.7.—30.7. 1956 r. 320 140662 0,75 3,75 0.28 0,38 0,287
C 20.7.—31.7. „ 190 19443 1 4 0,19 0,37 0,041
D 21.7.—30.7 „ 150 11053 1 4 0,21 0,36 0,023
F 21.7.—31.7. „ 170 5869 1 4 0,22 0,48 0,016
I 21.7.—30.7. „ 160 3192 0,75 3,75 0,39 0,48 0,008

powierzchni około 80 m2. Obliczona w ten sposób wydajność 1 ha wyniosła 90,8 kg miodu. Podobny wynik (91,7 kg miodu z 1 ha) otrzymano obliczając ogólną wydajność 1 ha lasu na podstawie wydajności miodowej lipy A i powierzchni zajmowanej przez jej koronę, oceniając, że korony lipowe zajmowały 80% powierzchni dachu lasu. (Średnica korony lipy A = 5 m.).

Ewert (1938b) oceniając wydajność nektarową lip bierze pod uwagę fakt, że przy pomocy kapilar nie da się pobrać całej ilości nektaru zawartego w kwiatach lip. Część zawsze zostaje ukryta pod okrywą gęstych włosków nektarnika. Są to ilości tak znaczne, że powinno się je uwzględniać przy podawaniu wydajności nektarowej. Autor ten pobierał nektar kapilarami i następnie te same kwiaty poddawał wirowaniu.

strona 121

Uzyskiwał tym sposobem dodatkowe ilości nektaru nie pobranego kapilarami. Przebadał w ten sposób kwiaty Tilia platyphyllos, Tilia euchlora i Tilia tomentosa. Nie badał jednak Tilia cordata. Ponieważ Tilia euchlora jest najbardziej zbliżona pod względem wielkości kwiatów do Tilia cordata, przy obliczeniach posłużono się wartościami otrzymanymi dla tej lipy. W doświadczeniu z Tilia euchlora Ewert otrzymał średnio z 1 kwiatu 0,94 mg nektaru nie pobranego kapilarami.

Jeżeli przy ocenie wydajności miodowej 1 ha lasu lipowego w rezerwacie Obrożyska koło Muszyny uwzględni się uwagi Ewerta, wówczas wydajność ta wyniesie około 125 kg miodu.

Średnia ilość cukrów z 1 kwiatu w ciągu 1 doby uzyskana dla lip w rezerwacie Obrożyska koło Muszyny w latach 1954—1956 (tabl. 7) jest nieco wyższa od wyników uzyskanych przez Beutler (Beutler, Wahl 1936), która otrzymała dla lipy drobnolistnej z terenu całych Niemiec w latach 1932—1935 średnio z 10 kwiatów w ciągu 24 godzin 10,6 mg nektaru o koncentracji cukrów 40,2% a zawartości cukrów 3,5 mg.

Wydajność miodowa 1 ha lasu lipowego, jak podaje Głuchow (1955), wynosi przy sprzyjających warunkach pogody około 1000 kg. Względnie niewysoka wydajność miodowa lasu w Muszynie była spowodowana złymi warunkami pogody (częste deszcze, stosunkowo niskie temperatury — tab. 7).

Omawiając wydajność miodową lasu lipowego, należy zaznaczyć, że lipy rosnące w lesie mają małe korony; np. doświadczalna lipa A o wysokości 28,5 m miała koronę rozpoczynającą się na wysokości 22 m. W związku z tym lipy rosnące w zwarciu wytwarzają mniejszą liczbę kwiatów w porównaniu z lipami rosnącymi na wolnej przestrzeni. Przykładem tu może być lipa B, rosnąca na brzegu rezerwatu. Wysokość jej wynosiła 13 m a korona rozpoczynała się tuż nad ziemią i wskutek tego pod względem liczby kwiatów znacznie przewyższała lipy rosnące w rezerwacie (tab. 8).

Dlatego też, sadząc, lipy w celu otrzymania dobrego pożytku dla pszczół, należy zwracać uwagę na to, by miały dostateczną przestrzeń do wykształcenia koron.

Dane z uli kontrolnych w czasie kwitnienia lip w 1955 roku

W 1955 roku zakwitły prawie wszystkie drzewa w rezerwacie. W tymże roku w przewidywaniu dobrego pożytku lipowego postawiono w rezerwacie na 1 pomoście wieży 2 ule. Jeden z nich stał na wadze. Tabela 9 podaje zmiany w wadze ula kontrolnego. Jednak brak jest danych od początku kwitnienia lip, co zostało spowodowane uszkodzeniem wagi

strona 122

w czasie transportu. Dla uzupełnienia podano również zmiany wagi ula kontrolnego z pasieki spółdzielni „Las” w Muszynie, oddalonej od rezerwatu około 1 km.

Pożytek z lip w 1955 r. zapowiadał się dobrze. Pogoda początkowo była dość sprzyjająca (tab. 7). Waga kontrolna uli, jak podaje tabela 9, wykazywała znaczny przybytek pomimo przelotnych deszczów. Charakterystyczny smak i zapach miodu z tego okresu wykazywały przewagę miodu lipowego. Niestety od 30 lipca rozpoczęły się częste, obfite deszcze, które wpłynęły ujemnie na pracę pszczół. Zasoby nektaru w pięknie

Tabela 9 Dane z uli kontrolnych w 1955 roku

Ul na wadze w rezerwacie: Przybytek kg Ul na wadze w rezerwacie: Ubytek kg Ul na wadze w Muszynie: Przybytek kg Ul na wadze w Muszynie: Ubytek kg Obloty pszczół w rezerwacie UWAGI
22.7.1955 0,50
23.„ „ 0,30 + Pierwsze kwiaty na lipach
24.„ „ 1,20 ++ zakwitła większość lip
25.„ „ 0,50 +
26.„ „ 0,65 +
27.„ „ 2,85 +++
28.„ „ 2,20 2,00 +++
29 „ „ 1,15 1,15 +++
30.„ „ 0,85 1,35 ++
31.„ „ 0,00 0,00 + częste ulewne deszcze
1.8 „ 0,20 0,25 ++ „ „ „
2.„ „ 0,90 0,75 — „ „ „
3.„ „ 0,65 0,50 + „ „ „
4.„ „ 0,65 0,50 + „ „ „
5.„ „ 0,00 0,00 + „ „ „
6.„ „ 0,20 0,20 — „ „ „
7.„ „ 0,30 0,25 — przekwitanie lip
8.„ „ 0,50 0,15 —
9.„ „ 0,70 0,50 —

Objaśnienie: — brak pszczół; + pojedyńcze; ++ dobry oblot; +++ bardzo dobry oblot.

kwitnącym lesie nie zostały wykorzystane. Rezerwat nie dał spodziewanego pożytku. Od 2.8. waga ula kontrolnego wykazywała stale ubytek, chociaż lipy kwitły w dalszym ciągu.

Najwyższy przybytek ula na wadze (tab. 9, dn. 27.7.1955 r.) nie przypadł na okres maksymalnego nektarowania lip (tab. 7, dn. 29.7.1955 r.), gdyż pogoda w tym dniu nie sprzyjała pracy pszczół (ranek mglisty, od godz. 11 deszcz, po południu deszcz).

strona 123

WNIOSKI

Na podstawie przeprowadzonych badań nad Tilia cordata Mill. w rezerwacie lipowym Obrożyska koło Muszyny stwierdzono:

  1. Istnieją statystycznie udowodnione różnice w ilości cukrów wydzielonych przez kwiaty w stadium pręcikowym i stadium słupkowym.
  1. Istnieją statystycznie udowodnione różnice w ilości cukrów wydzielonych przez kwiaty niektórych poszczególnych okazów lip. Stwierdzenie tego faktu może mieć znaczenie przy selekcji lip pod względem ich wydajności nektarowej, oraz przy ich rozmnażaniu przez szczepienie czy okulizację.
  1. Porównanie ilości cukrów wydzielonych przez kwiaty dolnej i górnej części korony oraz ze strony północnej i południowej drzewa wykazało brak różnic istotnych, chociaż średnie ilości cukrów z kwiatów z dolnej części korony i południowej strony drzewa były nieco wyższe.
  1. Ilość nektaru z 1 kwiatu w ciągu 1 doby z lat 1954—1956 dla stadium pręcikowego wynosiła średnio 1,09 mg o koncentracji cukrów 19,3% a zawartości cukrów 0,21 mg, dla stadium słupkowego 2,40 mg o koncentracji cukrów 17,1% a zawartości cukrów 0,41 mg.
  1. Ze wzrostem wilgotności powietrza koncentracja cukrów w nektarze zmniejszała się.
  1. Ilość wydzielonego nektaru zwiększała się w dni o stosunkowo wysokiej temperaturze maksymalnej (20°C i wyżej) i średniej dnia (15°C i wyższej), jak również w dni następujące po chłodnych nocach o temperaturze minimalnej 8-9,6°C, podczas gdy temperatury średnie i maksymalne tychże dni były stosunkowo wysokie. W dni parne i ciepłe przed burzą ilość nektaru wyraźnie się zwiększała.
  1. Dzienny przybytek wagi ula kontrolnego w czasie kwitnienia lip przy częściowo deszczowej pogodzie dochodził do 2,85 kg miodu.
  1. Wydajność miodowa 1 ha lasu wyniosła w 1955 r. około 125 kg.
  1. Lipy rosnące na odkrytej przestrzeni wytwarzały kilkakrotnie większą liczbę kwiatów w porównaniu z lipami rosnącymi w lesie. Dlatego przy sadzeniu lip w celu otrzymania dobrego pożytku dla pszczół należy zwracać uwagę, by miały dostateczną przestrzeń dla wykształcenia koron.

Składam serdeczne podziękowanie prof. dr Władysławowi Szaferowi za sprecyzowanie tematu i umożliwienie badań, doc. dr Zofii Demianowiczowej za kierownictwo nad całością pracy i bezpośrednią pomoc w pobieraniu prób nektaru w ciągu pierwszego najtrudniejszego roku badań. Leśniczym z Nadleśnictwa w Muszynie, inżynierom M. Witowskiemu i T. Petrówiczowi, oraz S. Machowskiemu, pszczelarzowi z Krynicy dziękuję za cenne informacje i pomoc przy organizowaniu badań, a magistrom W. Lecewiczównie, A. Tomaszewskiemu i C. Zmarlickiemu za pomoc w przeprowadzaniu badań.

strona 124

LITERATURA

Andrejew W. (1932) — Über Nektarien und über die Menge des Nektars einiger Gehölzarten. Mitt. d. deutsch. dendrolog. Gesel. 44.

Beutler R. (1936) — Wie stellt man den Wert einer Pflanze als Nektarspenderin fest? Deutsch. Imkerführer. 3.

Beutler R. (1953) — Neotar. Bee World, 34: 106-116, 128-136, 156-162.

Beutler R., Wahl O. (1936) — Über das Honigen der Linden in Deutschland. Z. f. vergl. Physiol. 23.

Demianowicz A. (r k p.) — Spadziowanie różnych roślin na terenie Polski.

Demianowicz Z. (1953) — Rośliny miododajne. Warszawa.

Ewert R. (1936) — Das Honigen der Linden in Landsberg/Warthe im Jahre 1936. Deutsch. Imkerführer 12.

Ewert R. (1938a) — Das Honigen der Linden in Landsberg/Warthe 1937. Deutsch. Imkerführer 3.

Ewert R. (1938b) — Das Honigen der Linden in Landsberg/Warthe 1938. Deutsch. Imkerführer 9.

Frei E. (1955) — Die Innervierung der floralen Nektarien dikotyler Pflanzenfamilien. Bern.

Głuchow M. M. (1955) — Ważniejszije miedonosnyje rastienija i sposoby ich razwiedzienija. Moskwa.

Hegi G. (1935) — Illustriete Flora von Mitteleuropa V (I). München.

Huber H. (1956) — Die Abhängigkeit der Nektarsekretion von Temperatur, Luft und Bodenfeuchtigkeit. Planta 48 (1): 47-98.

Kirchner O. (1911) — Blumen und Insekten. Leipzig und Berlin.

Knuth P. (1898) — Handbuch der Blütenbiologie. Leipzig.

Loew E. (1894) — Blütenbiologische Floristik des mittleren und nördlichen Europa sowie Grönlands. Stuttgart.

Maksimow M. (1950) — Fizjologia roślin. Warszawa.

Pawłowski B. (1921) — Las lipowy w dolinie Popradu. Ochr. Przyr. 2.

Rozow S. A., Gubin A. F. i i. (1948) — Pczełowodstwo. Moskwa.

Szafer W. (1927) — Życie kwiatów. Lwów.

Witowski M. W. (rkp.) — Badania nad zmianami strukturalnymi w rezerwacie lipowym w Muszynie.

Witowski M. W. (rkp.) — Rezerwat lipowy w Muszynie. Referat wygłoszony w Muszynie dn. 21.6.1952 r.

Worgitzky G. (1924) — Blütengeheimnisse. Leipzig und Berlin.

НЕКТАРОВЫДЕЛЕНИЕ ЛИПЫ МЕЛКОЛИСТНОЙ Tilia cordata Mill. В ЗАПОВЕДНИКЕ ОБРОЖИНСКА ВОЗЛЕ МУШИНЫ

Ирена Максимюк

Резюме

Исследование нектаровыделения липы мелколистной капиллярным методом проводилось в заповеднике Оброжиска возле Мушины (Карпаты) в 1954—1956 г.

Количество нектара, выделенное одним цветком в течение суток, в 1954—1956 г. равнялось в среднем: для тычиночной стадии — 1,09 мг при концентрации

strona 125

сахаров 19,3% и содержание сахаров 0,21 мг, а для пестиковой — 2,40 мг при концентрации сахаров 17.1% и их содержании 0,41 мг. Доказано, что разница в выделении сахаров цветами в тычиночной и пестиковой стадиях существенна.

Установлено также, что разница в содержании сахаров в нектаре цветов некоторых экземпляров лип была существенна.

При сравнении количества сахаров в нектаре цветов, взятых с разных частей кроны деревьев: с южной и северной стороны, или с нижних и верхних ветвей, не удалось найти существенной разницы, хотя среднее их содержание в нектаре цветов с южной стороны или нижней части кроны было немного высше.

При возрастании влажности воздуха, концентрация сахаров в нектаре уменьшалась.

Нектаровыделение увеличивалось в те дни, когда максимальная температура превышала 20°Ц, а средняя суточная 15°Ц.

Нектаровыделение увеличивалось в теплые дни, которым предшествовали холодные ночи с минимальной температурой 8—9,6°Ц.

Дневной привес контрольного уля во время цветения лип доходил до 2,85 кг.

Общая продукция 1 га липового леса в заповеднике, в 1955 г. равнялась приблизительно 125 кг меда.

THE NECTAR SECRETION OF LINDEN TILIA CORDATA MILL. AT RESERVE OBROŻYSKA NEAR MUSZYNA (CARPATHIANS)

Irena Maksymiuk

Summary

The investigation on secretion of linden at reserve Obrożyska near Muszyna was continued in 1954 — 1956 with capillary tubes method.

It was a real difference between quantity of sugars secreted by flowers in an anther stadium and in an pistil stadium and between quantity of sugars secreted by flowers of some trees of linden.

Average quantity of nectar from one flower in 24 hours was in 1954 — 1956: for anther stadium of flower — 1,09 mg with 19,3% = 0,21 mg sugars and for pistil stadium — 2,40 mg with 17,1% = 0,41 mg sugars.

It was only a little difference between quantity of sugars secreted by flowers on the top and below parts of the tree and from southern and northern side of the tree.

The concentration of sugars in nectar reduces parallely with the growth of humidity of air. The nectar yield grows in days with higher maximum and average temperature and after some cold nights when the day is hot.

The scale hive showed in blooming time of lindens 2,85 kg increase a day. The honey yield of linden forest at Muszyna was in 1955 — 125 kg/1 ha.


Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 107: „Ostaszczenko-Kurdiawcewą” → Ostaszczenko-Kudriawcewą
  • s. 109: „znajomśoci” → znajomości
  • s. 109: „Milicki Potck” → Milicki Potok
  • s. 124, LITERATURA: „Beutler R. (1953) — Neotar.” → Beutler R. (1953) — Nectar.
  • s. 124, LITERATURA: „Illustriete” → Illustrierte
  • s. 124, tytuł streszczenia rosyjskiego: „ОБРОЖИНСКА” → ОБРОЖИСКА
  • s. 125, streszczenie rosyjskie: „и содержание сахаров 0,21″ → и содержании сахаров 0,21
  • s. 125, streszczenie rosyjskie: „высше” → выше

Podobne wpisy