WYSTĘPOWANIE TRZMIELI W CHRONIONYCH I NIE CHRONIONYCH ŚRODOWISKACH OKOLIC KAZIMIERSKIEGO PARKU KRAJOBRAZOWEGO

tekst: Andrzej Ruszkowski, Mieczysław Biliński, Krystyna Kaczmarska

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXXII, 1988 — Andrzej Ruszkowski, Mieczysław Biliński, Krystyna Kaczmarska

strona 135

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE ROK XXXII 1988

Andrzej Ruszkowski, Mieczysław Biliński, Krystyna Kaczmarska

Oddział Pszczelnictwa ISK w Puławach

WSTĘP

Plon nasion wielu roślin (np. koniczyny czerwonej) zależy od liczebności odpowiednich gatunków trzmieli na plantacjach nasiennych (Ruszkowski, Biliński 1984, Ruszkowski 1969, Sowa i in. 1977, Pinchinat i in. 1982, Ruszkowski i in. 1985). Wskutek intensyfikacji rolnictwa i uprzemysłowienia kraju liczebność ta wciąż maleje (Kosior 1980) i staje się niedostateczna dla uzyskania opłacalnych plonów (Sowa i in. 1977).

Ażeby poprawić zapylanie tych upraw, trzeba je lokalizować w środowiskach o dużym zagęszczeniu trzmieli, albo też zwiększać liczbę trzmieli poprzez sztuczny ich chów (Wowejkow 1954, Zapletal 1963, Wójtowski, Wilkaniec 1969, Biliński 1976), ochronę ich w środowiskach naturalnych, lub przez tworzenie im sztucznych ostoi śródpolnych (Grebennikow i in. 1982, Haeseler 1972) podobnie jak i dla innych zwierząt pożytecznych (Ruszkowski 1959) oraz przez poprawę ich bazy pożytkowej (Ruszkowski 1971, Ruszkowski, Żak 1974).

Istnieje więc konieczność zbadania, jakie gatunki trzmieli występują w środowiskach chronionych, aby wiedzieć jakie uprawy nasienne można tam lokalizować i jakie gatunki trzmieli można stamtąd zaczerpnąć dla celów sztucznego chowu.

Znane są liczne prace dotyczące fauny pszczół terenów chronionych, jak również fauny zapylaczy poszczególnych upraw. Natomiast badania wpływu środowisk chronionych na faunę zapylającą pól uprawnych zostały w Polsce (a także i w innych krajach) dopiero zapoczątkowane

strona 136

(Pawlikowski 1978, 1987, Ochoa 1980, Banaszak 1983, 1985, 1987). Również Lubelszczyzna — tradycyjny rejon upraw nasiennych koniczyny czerwonej — należy pod tym względem do terenów bardzo mało zbadanych. Dlatego w latach 1984—1986 przeprowadzono badania nad składem gatunkowym i zagęszczeniem trzmieli w różnych chronionych i niechronionych środowiskach na terenie Kazimierskiego Parku Krajobrazowego i w jego okolicy oraz (w lipcu 1985 r.) w 3 punktach Zamojszczyzny.

MIEJSCE I METODY BADAŃ

Skład gatunkowy trzmieli i dominację (udział procentowy) poszczególnych gatunków zbadano w 44 punktach 34 miejscowości (118 obserwacji, obejmujących 7093 trzmieli, z których złowiono 671). Z miejscowości tych 14 leżało w obrębie Kazimierskiego Parku Krajobrazowego, 8 w jego strefie ochronnej, a 12 w odległości do 20 km od granic tej strefy (patrz mapka 1). Cały teren badań, z wyjątkiem północno-wschodnich i zachodnich jego obrzeży, był silnie urzeźbiony. Na terenie samego Parku Krajobrazowego występowały też liczne wąwozy i urwiska lessowe, a częściowo wapienne (zwłaszcza w Janowcu).

Przybliżone zagęszczenie trzmieli na jednostkę powierzchni oceniano metodą przemarszu (Dylewska i in. 1970), zmodyfikowaną przez nas w latach 1972—1973 i opisaną w 1977 r. (Sowa i in. 1977). Metoda ta nie różni się w sposób istotny od metody pasów, którą równocześnie opracował w 1976 r. Banaszak (1980) i wyznaczył wielkość jednej próby, udowadniając statystycznie jej wiarygodność i powtarzalność. W środowiskach takich jak wąwozy i zarośla zagęszczenia nie udało się jednak ustalić tymi metodami.

Do opracowania włączono również niektóre dane z 1987 r. oraz wyniki badań wcześniejszych (1959—1977 r.) z tegoż terenu, co pozwoliło m. in. uchwycić niektóre zmiany dominacji gatunków na przestrzeni ostatniego ćwierćwiecza. Część tych wcześniejszych danych była już publikowana (Biliński 1977, Ruszkowski i in. 1981).

Próbowano również zorientować się, czy istnieją różnice między środowiskami w dynamice rozwoju rodzin trzmieli. W tym celu badano udział procentowy samic, robotnic i samców w różnych okresach sezonu wegetacyjnego.

Okazy złowione oznaczał A. Ruszkowski (większość) oraz M. Biliński, okazy obserwowane określały w przybliżeniu także K. Kaczmarska i (w latach 1961—1967) M. Zadura.

strona 137
Ryc. 1 Mapka badanego terenu — The map of investigated area
Ryc. 1 Mapka badanego terenu — The map of investigated area Liczby 1—38 oznaczają miejscowości jak w tab. 1 Numbers 1—38 indicate the localities as in the table 1 a — granica Kazimierskiego Parku Krajobrazowego limits of Kazimierz Landscape Park b — granica strefy ochronnej limits of protective zone c — drogi główne — main roads d — koleje normalnotorowe — standard-gauge railways e — koleje wąskotorowe — narrow-gauge railways f — rzeki — rivers

WYNIKI

1. Skład gatunkowy trzmieli badanego terenu

Gatunki złowione lub zaobserwowane w poszczególnych miejscowościach zostały zestawione w tab. 1, z tym że w obserwacjach nie rozdzielano trzmiela ziemnego od gajowego, ciemnopasego od ogrodowego, a w niektórych wypadkach również kamiennika od rudonogiego. Natomiast, gdy chodzi o okazy złowione, to jedynie trzmiela ziemnego i gajowego traktowano łącznie jako „trzmiele ziemne”, ponieważ ich odrębność gatunkowa nie została do końca wyjaśniona, a większość osobników na Lubelszczyźnie stanowi formy przejściowe między tymi dwu gatunkami.

Do gatunków licznie występujących w większości badanych punktów

strona 138

należały: trzmiel ziemny — Bombus terrestris (L.), gajowy — B. lucorum (L.), kamiennik — B. lapidarius (L.) i rudy — B. pascuorum (Scop); do prawie wszędzie występujących, ale tylko lokalnie licznych: trzmiel rudonogi — B. ruderarius (Müll.), drzewny — B. hypnorum (L.), leśny — B. pratorum (L.), ogrodowy — B. hortorum (L.), a prawdopodobnie i ciemnopasy — B. ruderatus (F.); lokalnie i zwykle nielicznie: trzmiel paskowany — B. subterraneus (L.) ssp. latreillellus K., rudoszary — B. sylvarum (L.) i żółty — B. muscorum (F.); jeszcze rzadziej trzmiel szary — B. veteranus (F.), a bardzo rzadko: trzmiel zmienny — B. humilis Ill. ssp. tristis Seidl., wielkooki — B. confusus Schenck, rdzawoodwłokowy — B. pomorum Pz. i ozdobny B. distinguendus Mor. W 1987 r. złowiono również po raz pierwszy na Lubelszczyźnie trzmiela wrzosowiskowego — B. jonellus (K.) — 16. VII samca w Gołębiu (leg. K. Kaczmarska) i 1.IX samicę w Puławach na Górnej Niwie (leg. M. Biliński). We wcześniejszych pracach (Ruszkowski 1967, 1970 i inne) gatunek ten nazywaliśmy trzmielem tajgowym — jednakże okazało się (Løken 1973, Rasmont 1983 oraz obserwacje własne w Polsce, Norwegii i na Syberii), że jest on związany nie z lasami iglastymi typu tajgi lecz raczej z wrzosowiskami, borówczyskami i lasostepem. Zupełnie nie spotkano na badanym terenie trzmiela różnobarwnego — B. soroeensis (F.) ani trzmiela grzbietoplama — B. maculidorsis Skor., choć ten ostatni obserwowany był na terenach przyległych (Ruszkowski i in. 1980).

2. Sezonowe zmiany składu gatunkowego trzmieli

Poszczególne gatunki trzmieli różnią się terminem wychodzenia samic z zimowisk, oraz tempem rozwoju i terminem rozpadu rodzin. Na przykład rodziny trzmiela leśnego zamierają zwykle z końcem lipca, trzmiela drzewnego z końcem sierpnia, a większość innych gatunków dopiero z końcem września lub października. Dlatego udział procentowy różnych gatunków trzmieli jest odmienny w każdym miesiącu, wczesną zaś wiosną — nawet w każdej dekadzie.

Problem ten badaliśmy już wcześniej w samych Puławach (Ruszkowski i in. 1981), a obecnie rozszerzyliśmy badania na inne lata i miejscowości. Tabela 2 ujmuje zmienność sezonową składu gatunkowego trzmieli w różnych środowiskach i dziesięcioleciach w Puławach, tabela 3 — w innych pobliskich miejscowościach.

Przebieg zmian sezonowych jest różny w różnych miejscowościach i środowiskach. Zaznaczają się jednak także pewne ogólne prawidłowości. Na przykład udział procentowy trzmiela ziemnego i gajowego jest zwykle największy na początku i na końcu sezonu, trzmiela leśnego największy na początku — a później szybko maleje, natomiast trzmiela rudego — stosunkowo najmniej zmienny na przestrzeni całego sezonu. Ten ostatni gatunek jest szczególnie interesujący, przez swoją mało

strona 139

Tabela 1 Ogólny skład gatunkowy trzmieli badanego terenu w latach 1959—1987 The general composition of bumblebee species in investigated area (1959—1987)

L.p. Miejscowość i obserwatorzy² / Locality and observers² Lata / Years Gatunki trzmieli¹ — Bumblebee species: R Y T L D A S E M V P C I U Ho Ru
1 2 3 4
1 Podgórz (Pogórze) ZC 1960 — — — x — — — — — — — — — — — —
2 Okale MB KK PA 1983—85 x x x m x m x — — — — — — — x
3 Albrechtówka MB KK PA 1984—86 x x x m x m x — — — — — — — — —
4 Męćmierz ZC 1960 — — — x — — — — — — — — — — — —
5 Kazimierz Dolny AR BO MB ZC 1962—86 x m m m m m x — — — — — — — x —
6 Skowieszynek MB 1986 — — — x x m m — — — — — — — — —
7 Bochotnica MB 1977 x x — — — — — — — — — — — — — —
8 Zbędowice MB 1986 — — x — — — — — — — — — — — — —
9 Wierzchoniów AR AW 1985 x x m x — x — — — — — — — — x
10 Celejów MB AR PA 1985—86 — x m m x x x — — — — — — — x —
11 Witoszyn MB PA 1984—85 — x m x — m — — — — — — — — x —
12 Nowy Świat k. Pożoga MB PA 1985 — x m m x x — — — — — — — — — —
13 Parchatka MB AR AK KK PA MR 1962—85 m x m m x m x — x — — — — — x x
14 Skowieszyn AR KK MB JW 1986 x x m m r x — — — — — — — — r
15 Końskowola AR 1964 — x — — — — — — — — — — — — — —
16 Grabówki MB KK 1983 — x x — x — — — — — — — — — — —
17 Rogalów MB PA 1985 — x m m x x — — x — — — — — x —
18 Nałęczów KK 1973 x — — — — — — — — — — — — — — —
19 Czesławice AA 1964 — — x x — — — — — — — x — x x —
20 Sadurki AA 1965 — — x — — — — — — — — — — — — —
21 Puławy-Działki i las Ruda AR 1961—64 x x m m x m — — — — — — — — x
22 Puławy-park AR MZ BŻ MB 1959—87 m m m m x m x r r r r r r x x x
23 Puławy-Górna Niwa MB AR KK BJ BŻ 1967—86 m x m m m m x x x x r r r x x x
24 Puławy-Włostowice AR KK JW 1964—86 x x m m — x — — — — — — — — — —
25 Puławy-Kępa AR MZ 1959—67 — x m m x x r — — — — — — x m
26 Kurów AA 1964—66 — x m x — — — — — — — — — — — —
27 Kłoda BO 1984 — x x — x — — — — — — — — — — —
28 Gołąb AA 1964—66 — x x — — — — — — — — — — x x —
29 Dęblin AA 1966 — — — — x — — — — — — — — — — —
30 Żyrzyn AA 1964 — — x — — — — — — — — — — — — —
31 Skrudki AK 1974 — — x — x — — — x — — — — — x x
strona 140

c. d. tabeli 1

1 2 3 4: R Y T L D A S E M V P C I U Ho Ru
32 Jaroszyn AR 1961—87 r x m m x m x x r — — — — — r
33 Góra Puławska AR MB JR 1960—86 x m m m m m r x x — — — — x x x
34 Sadłowice AR MB 1961—86 x x m x x x — — — — — — — x x x
35 Trzcianki MB KK JW PA BO 1967—86 — — m m x — — — — — — — — — r
36 Janowiec AR MB KK JW PA 1964—86 — r m m x x — — — — — — — x r
37 Załazy AK AR MB BJ JG 1974 ? — m x — — — — m — — — — — m —
38 Czarnolas AR BO 1964 — — x — — x — — — — — — — — — —
— Gródek nad Bugiem MB 1985 — x — — m x x x m — m — — x m —
— Hrubieszów MB 1985 — m m m m m x — — — — — — — x —
— Gliniska MB 1985 — x m m — — — x — x — — x — — x
— Hubale MB 1985 — — x — — — — — x — — — x — — —

Odnośniki — Notes:

¹ Symbole gatunków trzmieli — Symbols of the bumblebee species: R — B. pratorum (L.), Y — B. hypnorum (L.), T — B. terrestris (L.) + B. lucorum (L.), L — B. lapidarius (L.), D — B. ruderarius (Müll.), A — B. pascuorum (Scop.), S — B. sylvarum (L.), E — B. veteranus (F.), M — B. muscorum (F.), V — B. humilis Ill., P — B. pomorum Pz., C — B. confusus Schenck, I — B. distinguendus Mor., U — B. subterraneus (L.), Ho — B. hortorum (L.), Ru — B. ruderatus (F.), O — B. soroeensis (F.), H = Ho + Ru; m — liczny (frequent), x — występuje (appearing); r — rzadki (rare). Trzmiele podzielono na trzy grupy: krótkojęzyczkowe (RYTL), średniojęzyczkowe (DASEMV) i długojęzyczkowe (PCIUHoRu). The bumblebee species have been divided in three groups: with a short tongue (RYTL), with a middle tongue (DASEMV), and with a long tongue (PCIUHoRu).

² Osoby obserwujące (obs.) i łowiące (leg.) trzmiele: The persons observing (obs.) and collecting (leg.) the bumblebees: AA — A. Anasiewicz (1964—1966) AK — A. Kosior AR — A. Ruszkowski AW — A. Wołk BJ — B. Jabłoński BO — B. Opoka BŻ — B. Żak JG — J. Gosek JR — J. Ruszkowski JW — J. Wojdaszka KK — K. Kaczmarska MB — M. Biliński MR — M. Ruszkowska MZ — M. Zadura PA — P. Abramek ZC — Z. Cmoluch

zmienną liczebność, odporność na nieodpowiednią pogodę, łatwość chowu (Biliński 1976) i chętny oblot roślin motylkowych (Ruszkowski 1969, 1971). Nie występuje na terenach pozbawionych zarośli, natomiast stanowi bardzo ważny i stały element tych wszystkich środowisk, gdzie tylko znajdzie odpowiednie warunki rozwoju.

3. Różnice między środowiskami

Sąsiadujące ze sobą punkty badań łączyliśmy w grupy, wyróżniając 10 grup, wymienionych w odnośnikach do tab. 4. Grupy 2—4 to środowiska z przewagą wpływu zadrzewień lub zarośli, natomiast grupy 5—10 obejmują częściowo takież środowiska, częściowo zaś bezdrzewne tereny otwarte. Osobną grupę (grupa 1) stanowią punkty położone na terasie

strona 141

zalewowej w obniżeniu doliny Wisły — część z nich oddzielona od rzeki wałami przeciwpowodziowymi. Można jednak ogólnie powiedzieć, że cały badany teren stanowił mozaikę środowisk leśnych, zarośli, pól, łąk i nieużytków. Żaden natomiast punkt badań nie leżał wewnątrz zwartego obszaru leśnego ani dużego obszaru bezdrzewnych pól.

Ponieważ występują znaczne zmiany sezonowe składu gatunkowego trzmieli, dlatego porównywać trzeba ten skład w poszczególnych miejscowościach osobno dla każdej fazy sezonu.

Wczesną wiosną (tab. 4) w dolinie Wisły (na terasie zalewowej oddzielonej od Wisły wałami ochronnymi) występowała przytłaczająca dominacja (81—92%) trzmiela ziemnego i gajowego. Na pozostałych terenach (Puławy-park, Górna Niwa, Działki, Parchatka-zbocza) dominowały te same dwa gatunki (29—55%) przy subdominacji trzmiela leśnego (do 23%) i drzewnego (do 26%) a od połowy kwietnia również rudego (do 28%), w parku zaś także i ogrodowego (do 14%). Na bogatszą faunę trzmieli w tych środowiskach wpływało niewątpliwie większe bogactwo i stabilność flory związane m. in. z dużym udziałem w nich różnych krzewów i drzew co nadawało im charakter parkowy), a także lepsze warunki gnieżdżenia się i zimowania trzmieli; podczas, gdy flora doliny Wisły była znacznie uboższa (z dominacją wierzb i jednorocznych upraw rolniczych), a miejsca gnieżdżenia się i zimowania narażone na podsiąkanie, czy wręcz zalewanie (np. w 1960 r.) Jedynie w parku w latach 1983—1986 trzmiele ziemny i gajowy znalazły się dopiero na trzecim miejscu (21%), a dominował trzmiel leśny (42%) przy subdominacji rudego (25%). Na zmianę tę wpłynęło być może w parku wygrabianie liści i zubożenie flory zielnej, utrudniające zimowanie i rozmnożenie trzmieli ziemnych; jak również zastępowanie dzikich drzew nasadzeniami krzewów ozdobnych co mogło ułatwiać gnieżdżenie się i zimowanie trzmiela rudego, i zwiększyło bazę pokarmową trzmiela leśnego, podczas gdy zmniejszanie się liczby dziuplastych drzew i drewnianych budynków obniżyło liczebność trzmiela drzewnego.

W Puławach w maju (tab. 5) lat 1961—1970 dominowały na ogół trzmiele ziemne (na Działkach i Górnej Niwie 50—52%, w parku 25%), przy czym subdominantami były w parku trzmiel rudy (24%), a także ogrodowy, kamiennik i drzewny (po 12—16%), na Górnej Niwie i Działkach — kamiennik (40—41%). Tylko w Kazimierzu dominantem był trzmiel drzewny (76%) przy subdominacji trzmieli ziemnych.

W czerwcu jedynie w dolinie Wisły na Kępie utrzymała się dominacja trzmieli ziemnych (47%) przy subdominacji ogrodowego i ciemnopasego (28%) oraz rudonogiego (13%). Natomiast w parku dominował trzmiel drzewny (28%) przy subdominacji rudego (22%) i kamiennika (13%), a na Górnej Niwie (także i w latach 1971—1972) rudonogi (24—42%) przy subdominacji kamiennika (22—26%) i trzmieli ziemnych (9—20%), jedynie pod lasem górnoniwskim dominantem w latach 1971—1974

strona 142

Tabela 2 Sezonowe zmiany składu gatunkowego trzmieli w Puławach The seasonal changes of the bumblebee percentage at Puławy

Miejscowość, lata, miesiące² / Locality, years, months² n Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: R Y T L D A S E M V P C I U H
1 2 3 4 5
Puławy-park⁵
AR MZ BŻ JR 1960—1970
III—IVa⁴ 30 23 20 47 7 — — — — — — — — — — 3
IVb 178 18,5 14 29 1 5,5 27 1 — — — — — — — 4
IVc 624 7 16 29 2 4 28 — — — — — — — — 14
V 1806 1,8 12 25 14 7 24 0,1 — — 0,1 — — — — 16
VI 5124 3 28 9 13 8,5 22 0,2 0,02 0,2 0,02 — — — 0,06 16
VII 8641 1 32 8 12,5 8 26,5 0,3 — 0,06 0,1 0,02 0,02 — 0,5 11
VIII 5259 0,02 9 28 23 4,1 30 0,5 — 0,3 — — 0,02? — 0,06 5
IX 6209 — 0,4 43 20 0,7 30 0,4 0,03 0,4 — — 0,02? — 0,05 5
AR MB 1983—1986
III—IVa 27 59 11 26 — — 4 — — — — — — — — —
IVc 25 24 — 16 — — 48 4 — — — — — — — 8
VII 356 — 3 18 25 3 47 — — 0,5 — — 0,5? — — 3
VIII 57 — 1,5 5 18 — 74 — — — — — 1,5? — — —
IX 183 — — 8 11 — 78 — 2 1 — — — — — —
Puławy-Górna Niwa
MB BJ BŻ 1967—1970 V 80 — — 50 41 — 6 — — — — — — — — 3
VI 766 — — 20 22 24 10 2 0,1 0,2 — — 0,1 0,1 10 11,5
VII 2268 — — 26 23 24 14 1,1 0,15 0,5 — 0,04 0,08 0,13 4 7
VIII 908 — 0,2 27 28 21 19 0,4 — 0,4 — — — — 1 3
KK AR MB 1971—1978 III—IVa 17 12 35 53 — — — — — — — — — — — —
V 358 1,5 1,5 14 21 32 21 0,5 — 3 — — — — 1 4,5
VI 566 4 0,8 15 14 30 22 2 — 0,2 — — 0,8 0,2 2 9
VII 758 1 1 20 11 15 37 1 — 1,5 — — — — 1,5 11
strona 143
1 2 3: R Y T L 4: D A S E M V 5: P C I U H
VIII 511 — 0,2 26 13 10 46 1,2 — 0,6 — — — — — 3
IX 29 — — 62 24 7 3,5 — — — — — — — — 3,5
MB AR KK BJ 1979—1986
IV 12 17 8 67 — 8 — — — — — — — — — —
V 286 2 9 16 14 11 44 — — — — — — — — 4
VI 249 5 4 20 17 10 34 3 — — — — — — — 7
VII 2256 0,2 3,1 17 57 4 8 3,5 0,1 0,05 — — — 0,05 — 7
VIII 469 — 2 35 43 6 13 0,6 — — — — — 0,4 — —
IX 64 — 3 23 41 5 28 — — — — — — — — —
Puławy-Kępa
AR MZ 1959—1967 IVb 91 — 3 78 2 3,5 3,5 — — — — — — — — 10
IVc 66 — 5 92 3 — — — — — — — — — — —
VI 180 — 1,5 47 6 13 3 — — — — — — — 1,5 28
VII 183 — 3,5 46 23 13 5 1 — — — — — — 0,5 8

Odnośniki do tabel 2—12 — Notes for the tables 2—12:

¹⁻² Symbole gatunków trzmieli i osób obserwujących i łowiących jak w tab. 1 Symbols of the bumblebee speciets and of the persons observing and collecting as in the table 1 ³ Gatunki dominujące — Dominant species ⁴ IVa IVb IVc: pierwsza, druga i trzecia dekada kwietnia — the first, second and third decade of April ⁵ okolice parku pałacowego — the environs of the palatial park ⁶ blisko lasu — near the forest ⁷ brzeg lasu — the border of forest ⁸ wąwozy i zbocza — ravines and slopes ⁹ sad — the orchard ¹⁰ koło szklarni — near the glass-house ¹¹ wieś — the village ¹² w dolinie Wisły — in Vistula valley ¹³ brzeg zarośli — the border of scrubs ¹⁴ koło szkoły — near the school ¹⁵ koło zamku — near the castle ¹⁶ brzeg Wisły — the riverside of Vistula ¹⁷ wały wiślane — the Vistula dams (flood-dams) ¹⁵ koło cmentarza — near the cemetery ¹⁹ żwirownia w lesie — the gravel pit in the forest ²⁰ pola — fields ²¹ wierzchowina — plateau ²² wąwóz — ravine

strona 144

Tabela 3 Sezonowe zmiany składu gatunkowego trzmieli w okolicach Puław The seasonal changes of the bumblebee percentage in environments of Puławy

Miejscowość, lata, miesiące² / Locality, years, months² n Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: R Y T L D A S E M V P C I U H
1 2 3 4 5
Parchatka — zbocza i wąwozy⁸
MB KK PA AR 1984 IVb⁴ 20 5 15 55 5 — 20 — — — — — — — — —
V 72 25 1,5 7 10 1,5 47 — — — — — — — — 8
VII 36 — — 64 14 — 19 — — — — — — — — 3
VIII 62 — 1,5 42 55 1,5 — — — — — — — — — —
IX 40 — — 20 75 2,5 2,5 — — — — — — — — —
Parchatka — wały wiślane¹⁷
MB KK PA AR 1984 V 64 8 — 53 3 6 22 2 — — — — — — — 6
VII 31 13 6,5 35 — 6,5 23 — — — — — — — — 16
VIII 62 — — 53 10 5 29 1,5 — 1,5 — — — — — —
IX 37 — — — — — 100 — — — — — — — — —
1985 VII 152 — 1 67 13 — 17 1 — 1 — — — — — —
Kazimierz Dolny
AR BO 1964 V 21 — 76 24 — — — — — — — — — — — —
1962—1969 VII 104 8 31 15 — 25 15 3 — — — — — — — 3
Sadłowice
AR 1962—1963 IVb 62 4,5 4,5 81 2 — 8 — — — — — — — — —
1961 VII 80 2,5 1 50 9 20 9 — — — — — — — 1 7,5
Jaroszyn — pod lasem⁶
AR 1984—1987 VII 177 1 2 16 38 2 39 — 1? — — — — — — 1
VIII 245 1,2 1,2 17,2 38 0,4 40 0,4 0,4 1,2 — — — — — —
IX 111 — — 11 17 3 66 — 1? 1? — — — — 1 —
strona 145
1 2 3: R Y T L 4: D A S E M V 5: P C I U H
Jaroszyn — pola²⁰
AR 1985—1987 VII 63 — 9,5 29 57 1,5 — — 1,5 — — — — — — 1,5
VIII 124 — 1,5 27 69 — 1 — 1,5 — — — — — — —
Jaroszyn — brzeg Wisły¹⁶
AR 1984—1987 VII 30 — — 40 57 — 3 — — — — — — — — —
VIII 49 — 2 — 98 — — — — — — — — — — —
IX 51 — — 2 71 — 27 — — — — — — — — —
Góra Puławska — brzeg lasu⁷
AR 1961 VII 19 5 11 21 — 37 10,5 — — — — — — — 10,5 5
1962 + 1964 IX 34 — — 11,5 41 — 24 — 9 — — — — — 3 11,5
Góra Puławska — wały wiślane¹⁷
AR MB 1985 VII 126 1 2 10 75 9 1 2 — — — — — — — —
1984 IX 46 — — 2 91 — 7 — — — — — — — — —

Odnośniki jak w tab. 1—2 Notes as in the tables 1—2.

strona 146

Tabela 4 Skład gatunkowy trzmieli w marcu i kwietniu Percentage of the bumblebee species in March and April

Miejseowość, lata, miesiące, dekady²,²³ / Locality, years, months, decades²,²³ n Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: R Y T L D A S E M V P C I U H dom.³
1 2 3 4 5 6
1. Puławy-Kępa 1959—1964 IVbc⁴ 157 — 4 84 2 2 2 — — — — — — — — 6 T
Sadłowice (Salix) 1962—1963 IVb 62 4,5 4,5 81 2 — 8 — — — — — — — — — T
„ „ 1984 IVb 25 4 4 92 — — — — — — — — — — — — T
2. Parchatka-zbocza⁸ 1984 IVb 20 5 15 55 5 — 20 — — — — — — — — — TAY
3. Puławy-park⁵ 1962—1968 III—IVa 30 23 20 47 7 — — — — — — — — — — 3 TRY
„ „ 1962—1968 IVb 178 18,5 14 29 1 5,5 27 1 — — — — — — — 4 TARY
„ „ 1962—1968 IVc 624 7 16 29 2 4 28 — — — — — — — — 14 TAY
„ „ 1983—1986 III—IVc 52 42 6 21 — — 25 2 — — — — — — — 4 RAT
4. Puławy-Działki + las Ruda⁷ 1962 IVbc 47 11 13 59 2? — 13 — — — — — — — — 2 TAYR
Puławy-Górna Niwa 1971—1986 III—IVb 27 15 26 59 — — — — — — — — — — — — TYR

Odnośniki do tab. 4—8 — Notes for the tables 4—8

²³ Liczba przed miejscowością oznacza zespół środowisk: The numbers in front of locality indicate the sets of localities:

  1. Obniżenie doliny Wisły — The lowering of Vistula vallety
  2. Parchatka-wąwozy, zbocza i wieś — ravines, slopes and village
  3. Puławy-okolice parku pałacowego — the environs of palatial park
  4. Puławy-Działki + Górna Niwa + las Ruda (the forest „Ruda”)
  5. Zachodnie obrzeże doliny Wisły — West neighobourhood of Vistula valley
  6. Kazimierz Dolny (i najbliższe sąsiedztwo — and its neighbourhood)
  7. Różne miejscowości Parku Krajobrazowego — The different localities of Landscape Park
  8. Janowiec (near Puławy, west from Vistula)
  9. Załazy koło Zwolenia (near Zwoleń)
  10. Okolice Hrubieszowa — The region of Hrubieszów

Inne odnośniki jak w tab. 1—2 — Other notes as in the tables 1—2

strona 147

Tabela 5 Skład gatunkowy trzmieli w maju i czerwcu Percentage of the bumblebee species in May and June

Miejscowość, lata, miesiące²,²³ / Locality, years, months n Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: R Y T L D A S E M V C I U H dom.³
1 2 3 4 5 6
1. Puławy-Kępa 1961—1963. VI 180 — 1,5 47 6 13 3 — — — — — — 1,5 28 THD
3. Puławy-park⁵ 1961—1967. V 1806 1,8 12 25 14 7 24 0,1 — — 0,1 — — — 16 TAHLY
Puławy-park⁵ 1961—1970. VI 5124 3 28 9 13 8,5 22 0,2 0,02 0,2 0,02 — — 0,06 16 YALH
4. Puławy-Działki⁷ 1962 + 1964. V—VI 31 — — 52 40 5 3 — — — — — — — — TL
Puławy-Górna Niwa⁹ 1967. V 80 — — 50 41 — 6 — — — — — — — 3 TL
Puławy-Górna Niwa⁶ 1968—1970. VI 766 — — 20 22 24 10 2 0,1 0,2 — 0,1 0,1 10 11,5 DLTH
6. Kazimierz Dolny 1964. V 21 — 76 24 — — — — — — — — — — — YT
4. Puławy-Górna Niwa⁶ 1971—1974. V 150 2 1 20 34 19 15 — — 1,5 — — — 1,5 6 LTDA
Puławy-Górna Niwa¹⁰ 1971—1972. V 208 1 2 9 11 42 26 1 — 3,5 — — — 1 3,5 DAL
Puławy-Górna Niwa 1971—1972. VI 566 4 0,8 15 14 30 22 2 — 0,2 — 0,8 0,2 2 9 DATL
1. Parchatka-wał¹⁷ 1984. V 133 17 3 35 2,5 9 23 2,5 — — — — — — 8 TAR
2. Parchatka-zbocza⁸ 1984. V 72 25 1 7 10 1 47 — — — — — — — 9 AR
Parchatka-wieś¹¹ 1984. V 83 35 6 12 4 1 30 1 — — — — — — 11 RATH
4. Puławy-Górna Niwa⁶ 1984—1985. V 131 0,5 11 20 26 1,5 39,5 — — — — — — — 1,5 ALTY
Puławy-Górna Niwa¹⁰ 1984 + 1986. V 155 4 8 13 3 18 47 — — — — — — — 7 ADT
Puławy-Górna Niwa 1985—1987. VI 271 5 5 21 16 10 34 3 — — — — — — 6 ATL
6. Kazimierz-Okale 1983 + 1986. V 112 9 2 4 37 1 36 3 — — — — — — 8 LA
Kazimierz-Albrechtówka 1986. V 51 6 — 8 20 4 49 2 — — — — — — 11 ALH
8. Janowiec¹¹ 1986. V 25 — — 12 36 12 8 20 — — — — — — 12 LSTHD

Odnośniki jak w tab. 4 Notes as in the table 4

strona 148

był kamiennik (34%) przy subdominacji trzmieli ziemnych, rudonogiego i rudego.

W latach 1984—1987 dominacja trzmieli ziemnych utrzymywała się w maju tylko w dolinie Wisły (Parchatka 35%, przy subdominacji trzmiela rudego i leśnego), a subdominacja (13—21%) na Górnej Niwie. W pozostałych punktach dominował trzmiel rudy (przy subdominacji w Parchatce trzmiela leśnego, w Albrechtówce — kamiennika, a na Górnej Niwie trzmieli ziemnych oraz kamiennika, rudonogiego lub drzewnego), kamiennik (Janowiec 36% przy subdominacji leśnego) lub kamiennik (37%) i rudy (36%) na Okalu. Trzmiel rudy występował zresztą licznie (23—49%) w tych latach wszędzie z wyjątkiem Janowca, podczas gdy kamiennik jedynie na Górnej Niwie, w Kazimierzu i Janowcu. Trzmiel leśny subdominował lub nawet dominował jedynie w Parchatce (17—35%).

W lipcu (tab. 6) dominacja trzmieli ziemnych (33—87%) występowała w obniżeniu doliny Wisły w latach 1961—1973 po obu brzegach rzeki, przy subdominacji trzmiela rudonogiego, kamiennika lub drzewnego. W latach 1984—1987 dominacja ta utrzymywała się tylko w Parchatce (42%) przy subdominacji trzmiela kamiennika i rudego, ustępując na zachodnim brzegu dominacji kamiennika (57—75%). Trzmiele ziemne dominowały również w latach 1961—1964 w Janowcu (38%) oraz na brzegu lasu w Sadłowicach i Puławach (32—33%), a na brzegu zarośli w latach 1984—1986 w Parchatce (64%), Skowieszynie (47%), Górze Puławskiej (54%), oraz w Gliniskach koło Hrubieszowa (52%), przy czym z reguły subdominantem był tu kamiennik.

Trzmiel drzewny dominował (31—32%) w parku puławskim i Kazimierzu w latach 1961—1970, przy subdominacji trzmiela rudego w Puławach, a rudonogiego w Kazimierzu.

Na Górnej Niwie w latach 1968—1970 utrzymywała się równowaga trzmieli ziemnych (25%), trzmiela rudonogiego (25%) i kamiennika (23%); w latach 1971—1972 dominował tu trzmiel rudy (38%) przy subdominacji trzmieli ziemnych (27%) i rudonogiego (12%); a w latach 1984—1987 dominował kamiennik (56%) przy subdominacji trzmieli ziemnych (17%).

W latach 1984—1987 trzmiel rudy dominował w parku puławskim (48%) i pod lasem w Jaroszynie (39%), przy subdominacji kamiennika (25—38%) i trzmieli ziemnych (15—16%). Natomiast trzmiel kamiennik dominował w tych latach najsilniej w Janowcu (97%) i nad Wisłą w Górze Puławskiej (75%), a mniej silnie w Jaroszynie (nad Wisłą i na polach), na Górnej Niwie, Włostowicach i w Trzciankach (56—71%), przy subdominacji trzmieli ziemnych (17—40%).

Odrębny zupełnie skład gatunkowy trzmieli obserwowano w lipcu 1985 r. w Hrubieszowie, gdzie dominowały trzmiel rudonogi (23%) i rudy (22%) przy subdominacji kamiennika (18%) i trzmieli ziemnych (17%) oraz w Gródku nad Bugiem, gdzie dominowały trzmiel rdzawoodwłokowy

strona 149

(28%) i rudonogi (24%) przy subdominacji żółtego (17%) i ogrodowego (14%).

W sierpniu (tab. 7) w dolinie Wisły dominowały w Parchatce trzmiele ziemne (53—89%), w 1984 r. przy subdominacji trzmiela rudego (29%), a w Jaroszynie na wale trzmiel kamiennik (98—100%), na polach zaś kamiennik (52%) i ziemne (44%). Trzmiele ziemne dominowały również w Witoszynie i Rogalowie (35—55%) przy subdominacji rudego (14—21%) i kamiennika (14—24%), w Wierzchoniowie (41%) przy subdominacji drzewnego, kamiennika i ogrodowego oraz w Załazach (42%) przy subdominacji żółtego (29%) i ogrodowego (21%). W Celejowie, Nowym Świecie, na zboczach w Parchatce oraz (w latach 1967—1970) na Górnej Niwie dominowały w przybliżonej równowadze trzmiele ziemne (27—44%) i kamiennik (28—55%) przy subdominacji rudonogiego (15—21%) i rudego (11—19%) na Górnej Niwie i w Celejowie, z tym, że na Górnej Niwie w późniejszych latach (1984—1987) dominantem stał się kamiennik (60%), a trzmiele ziemne zeszły do roli subdominanta (20%).

Dominacja trzmiela rudego w sierpniu lat 1985—1986 zaznaczyła się w parku puławskim, Kazimierzu i Skowieszynku (61—74%), przy subdominacji trzmiela kamiennika (11—22%), a w Skowieszynku także i rudoszarego (22%). W latach 1961—1973 w Puławach na Górnej Niwie i w parku dominacja trzmiela rudego była słabsza (30—46%) przy silnej subdominacji trzmieli ziemnych (26—28%) i kamiennika (13—23%).

Załazy koło Zwolenia reprezentują odrębny skład gatunkowy trzmieli, różniący się bardzo od składu okolic Puław. Dominują tu trzmiele ziemne (42%) przy subdominacji trzmiela żółtego (charakterystycznej dla terenów otwartych radomskiego) i trzmiela ogrodowego. Był to teren płaski pól i łąk oddalonych o kilkaset metrów od brzegów lasu.

We wrześniu (tab. 8) lat 1961—1972 dominacja trzmieli ziemnych (43—62%) występowała tylko w Puławach na Górnej Niwie i w parku, przy subdominacji kamiennika (20—24%), a w parku także i trzmiela rudego (30%). Natomiast w Parchatce i Górze Puławskiej dominował w latach 1962—1964 trzmiel kamiennik (41—67%) przy subdominacji trzmieli ziemnych (10—20%), a w Górze Puławskiej także trzmiela rudego (24%).

W latach 1984—1987 trzmiel kamiennik dominował we wrześniu nad Wisłą w Górze Puławskiej i Jaroszynie (78—91%), w tym ostatnim przy subdominacji rudego (21%), jak również na zboczach w Parchatce oraz na Górnej Niwie i wzdłuż szos w Górze Puławskiej (53—58%) przy subdominacji trzmiela rudego (16—31%) i trzmieli ziemnych (11—22%). Wreszcie w Parchatce (we wsi), w puławskim parku oraz pod lasem w Górze Puławskiej i Jaroszynie dominował trzmiel rudy (66—90%), przy subdominacji kamiennika (park i Jaroszyn 17—18%), lub trzmieli ziemnych (Góra Puławska i Jaroszyn 11—12%).

Ogólnie biorąc, w obniżeniu doliny Wisły dominowały trzmiel ziem-

strona 150

Tabela 6 Skład gatunkowy trzmieli w lipcu Percentage of the bumblebee species in July

Miejscowość, lata²,²³ / Locality, years n Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: R Y T L D A S E M V P C I U H dom.³
1 2 3 4 5 6
1. Puławy-Kępa 1961—1967 183 — 3,5 46 23 13 5 1 — — — — — — 0,5 8 TLD
Sadłowice-pola²⁰ 1961 63 1,5 — 51 10 25 8 — — — — — — — 1,5 3 TD
Góra Puławska-brzeg Wisły¹⁶ 1961 30 13,5 23 33 — 7 13,5 — — — — — — — — 10 TYDR
3. Puławy-park⁵ 1961—1970 8641 1 32 8 12,5 8 26,5 0,3 — 0,06 — 0,02 0,02 — 0,5 11 YALH
4. Puławy-Działki + las Ruda⁷ 1961—1962 19 — 5 32 23,5 23,5 11 — — — — — — — — 5 TLDA
Puławy-Górna Niwa 1967—1970 2268 — — 26 23 24 14 1,1 0,15 0,5 — 0,04 0,08 0,13 4 7 DTLA
5. Sadłowice + Góra Puł.-brzeg lasu⁷ 1961 36 3 10 33 3 20 11 — — — — — — — 6 14 TDHA
6. Kazimierz Dolny 1962—1969 104 8 31 15 — 25 15 3 — — — — — — — 3 YDTA
8. Janowiec-koło zamku¹⁵ 1964 26 — 4 38 33 17 4 — — — — — — — 4 — TLD
1. Parchatka-pola²⁰ 1973 52 — — 87 2 2 2 3,5 — — — — — — — 3,5 T
4. Puławy-Górna Niwa 1971—1972 758 1 1 20 11 15 37 1 — 1,5 — — — — 1,5 11 ATDH
1. Parchatka-wał¹⁷ 1984—1985 182 1,5 1,5 42 20 10 18 1 — 1 — — — — — 5 TLA
Góra Puławska-brzeg Wisły¹⁶ 1984 126 1 2 10 75 9 1 2 — — — — — — — — L
Jaroszyn-brzeg Wisły¹⁶ 1985 30 — — 40 57 — 3 — — — — — — — — — LT
„ -pola²⁰ 1985—1987 63 — 9,5 29 57 1,5 — — 1,5 — — — — — — 1,5 LT
2. Parchatka-zbocza⁸ 1984 36 — — 64 14 — 19 — — — — — — — — 3 TAL
3. Puławy-park⁵ 1985—1987 401 — 3 15 25 5 47,5 — — 1 — — 0,5 — — 3 ALT
4. Puławy-Górna Niwa 1984—1987 2302 0,3 3 17 57 4 9 3 0,1 0,1 — — — 0,1 — 6,4 LT
Włostowice-brzeg lasu⁷ 1986 145 1 6 18 58 1 10 — — — — — — — — 6 LT
„ -brzeg zarośli¹³ 1986 50 — — 30 66 — 4 — — — — — — — — — LT
Skowieszyn-brzeg zarośli¹³ 1986 87 7 5 47 39 — 1 — — — — — — — — 1 TL
„ -pola²⁰ 1986 41 — — 37 56 2 5 — — — — — — — — — LT
5. Trzcianki-żwirownia¹⁹ 1986 281 — — 25 71 3 1 — — — — — — — — — LT
Góra Puławska-wieś¹⁸ 1985 133 — — 54 35 9 1 — — — — — — — — 1 TL
strona 151
1 2 3: R Y T L 4: D A S E M V 5: P C I U H 6
Jaroszyn-pod lasem⁶ 1985—1987 177 1 2 16 38 2 39 — 1? — — — — — — 1 ALT
8. Janowiec-koło szkoły¹⁴ 1985 33 — — — 97 — — — — — — — — — — 3 L
10. Gródek nad Bugiem 1985 29 — 3,5 — — 24 3,5 7 3 17 — 28 — — — 14 PDMH
Hrubieszów 1985 99 — 11 17 18 23 22 4 — — — — — — — 5 DALTY
Gliniska koło Hrubieszowa 1985 62 — 1,5 52 39 — — — 1,5 — 1,5 — — 1,5 — 3 TL

Odnośniki jak w tab. 4 Notes as in the table 4

strona 152

Tabela 7 Skład gatunkowy trzmieli w sierpniu Percentage of the bumblebee species in August

Miejscowość, lata²,²³ / Locality, years n Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: R Y T L D A S E M V P C I U H dom.³
1 2 3 4 5 6
1. Jaroszyn-wał¹⁷ (Centaurea) 1961 31 — — — 100 — — — — — — — — — — — L
3. Puławy-park⁵ 1961—1969 5259 0,02 9 28 23 4,1 30 0,5 — 0,3 — — 0,02? — 0,06 5 ATL
4. Puławy-Górna Niwa 1967—1970 908 — 0,2 27 28 21 19 0,4 — 0,4 — — — — 1 3 LTDA
1. Parchatka-pola²⁰ 1974 37 — — 89 3 — 5 — — — — — — — 3 — T
4. Puławy-Górna Niwa 1971—1973 511 — 0,2 26 13 10 46 1,2 — 0,6 — — — — — 3 ATL
9. Załazy koło Zwolenia 1974 24 4 — 42 4 — — — — 29 — — — — — 21 TMH
1. Parchatka-wał¹⁷ 1984 62 — — 53 10 5 29 1,5 — 1,5 — — — — — — TA
Jaroszyn-wał¹⁷ (Centaurea) 1984 49 — 2 — 98 — — — — — — — — — — — L
„ -pola²⁰ 1985 48 — — 44 52 — — — 4 — — — — — — — LT
2. Parchatka-zbocza⁸ 1984 62 — 1,5 42 55 1,5 — — — — — — — — — — LT
3. Puławy-park⁵ 1985—1986 57 — 1,5 5 18 — 74 — — — — — 1,5? — — — AL
4. Puławy-Górna Niwa 1984—1987 1374 0,1? 1 25,4 59 6 7 1,2 0,1? — — — — — 0,1 0,1? LT
6. Kazimierz Dolny 1986 36 — — — 22 — 72 — — — — — — — — 6 AL
Skowieszynek-pola²⁰ 1986 36 — — — 11 6 61 22 — — — — — — — — ASL
7. Nowy Świat koło Pożoga 1985 47 — 2 41 49 4 2 — — — — — — — — 2 LT
Wierzchoniów 1985 37 5 19 41 13,5 — 8 — — — — — — — — 13,5 TYLH
Witoszyn 1985 42 — 7 55 14 — 21 — — — — — — — — 2 TAL
Celejów 1985 47 — 2 32 36 15 11 2 — — — — — — — 2 LTDA
Rogalów 1985 37 — 3 35 24 11 13 — — 3 — — — — — 11 TLADH

Odnośniki jak w tab. 4 Notes as in the table 4

strona 153

Tabela 8 Skład gatunkowy trzmieli we wrześniu Percentage of the bumblebee species in September

Miejscowość lata²,²³ / Locality, years n Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: Y T L D A S E M I U H dom.³
2. Parchatka-wierzchowina²¹ 1962 31 — 10 67 14 6 — — 3 — — — LD
„ -zbocza⁸ 1962 40 — 20 75 2,5 2,5 — — — — — — LT
3. Puławy-park⁵’²⁴ 1961—1970 6209 0,4 43 20 0,7 30 0,4 0,03 0,4 0,02 0,05 5 TAL
4. Puławy-Górna Niwa 1972 29 — 62 24 7 3,5 — — — — — 3,5 TL
5. Góra Puławska-brzeg lasu⁷ 1962—1964 34 — 12 41 — 23 9 — — — 3 12 LATH
1. Góra Puławska-brzeg Wisły¹⁶ 1984 67 — 1 78 — 21 — — — — — — LA
Jaroszyn-pola²⁰ i wał¹⁷ 1984 + 1987 46 — 2 91 — 7 — — — — — — L
2. Parchatka-zbocza⁸ 1984 32 — 22 53 6 19 — — — — — — LTA
„ -wieś¹¹ 1984 41 — 7,5 2,5 — 90 — — — — — — A
3. Puławy-park⁵ 1984 + 1987 273 — 9 18 — 70 — 1 2 — — — AL
4. Puławy-Górna Niwa 1984 + 1987 309 1 13,4 58 2 16,2 9,1 — 0,3 — — — LAT
5. Góra Puławska-brzeg lasu⁷ 1984 42 — 12 2 — 86 — — — — — — AT
„ -wieś¹¹ 1984 35 3 11,5 54 — 31,5 — — — — — — LAT
Jaroszyn-pod lasem⁶ 1984 + 1987 111 — 11 17 3 66 — 1? 1? — 1 — ALT

Odnośniki — Notes: ²⁴ + 0,02 C? Inne odnośniki jak w tab. 4 — Other notes as in the table 4

strona 154

ny i gajowy, czasem tylko z większą domieszką trzmiela rudego, drzewnego, leśnego, kamiennika lub rudonogiego. Jedynie na zachodnim brzegu pod koniec sezonu występowała zwykle w ostatnich latach dominacja trzmiela kamiennika. Mniej silna dominacja trzmieli ziemnych (przy subdominacji kamiennika) występowała w Wierzchoniowie, Witoszynie, Rogalowie, a w Nowym Świecie i Celejowie równoważna mniej więcej dominacja tych trzmieli i kamiennika, przy czym w Celejowie i Rogalowie subdominowały trzmiel rudy i rudonogi, w Witoszynie tylko rudy, a w Wierzchoniowie — drzewny i ogrodowy. Na brzegu lasu w Sadłowicach i Puławach dominował trzmiel ziemny, przy subdominacji w Sadłowicach rudonogiego i ogrodowego, a w Puławach — także kamiennika, rudego, drzewnego i leśnego.

W Janowcu dominował kamiennik lub kamiennik i trzmiele ziemne, przy subdominacji trzmiela rudoszarego lub rudonogiego. W Trzciankach, Skowieszynie i na Włostowicach dominował kamiennik, przy subdominacji (lub równej dominacji) trzmieli ziemnych, a bez większego udziału innych gatunków.

Na brzegu lasu w Górze Puławskiej i Jaroszynie dominowały trzmiel rudy, kamiennik i trzmiele ziemne, przy czym zwykle najliczniejszym był trzmiel rudy. W Kazimierzu dominował w ostatnich latach trzmiel rudy i kamiennik, zwykle z przewagą pierwszego, w pobliskim zaś Skowieszynku — rudy z subdominacją rudoszarego. Wcześniej (w latach 1962—1969) natomiast dominował w Kazimierzu trzmiel drzewny, przy subdominacji rudonogiego, rudego i ziemnych.

W Parchatce przy zakrzewionych zboczach i w wąwozach dominowały do lipca trzmiele ziemne lub trzmiele rudy i leśny, ze znaczną domieszką drzewnego i kamiennika, pod koniec zaś sezonu — kamiennik.

W puławskim parku pałacowym wiosną dominowały trzmiele ziemne, leśny, rudy i drzewny, a późnym latem trzmiel rudy (we wcześniejszych latach ziemne i rudy) przy subdominacji kamiennika.

Na Górnej Niwie wczesną wiosną dominowały trzmiele ziemne, przy subdominacji drzewnego i leśnego, a od maja we wcześniejszych latach trzmiele ziemne, kamiennik i rudonogi z subdominacją rudego, w późniejszych zaś kamiennik lub rudy przy subdominacji trzmieli ziemnych.

Z przytoczonych dla porównania miejscowości z terenu woj. zamojskiego i radomskiego, Hrubieszów przypomina składem trzmieli Górną Niwę z lat 1971—1974, a Gliniska dolinę Wisły lub Włostowice. Natomiast Skrudki, Załazy, Hubale i Gródek nad Bugiem — wyraźnie odbiegają charakterem składu gatunkowego trzmieli od rejonu okolic Puław, wykazując znaczny udział żółtego, lub (w Gródku) rdzawoodwłokowego, związanych z otwartymi terenami bezdrzewnymi, pól i kserotermów.

strona 155

4. Zmiany składu gatunkowego trzmieli na przestrzeni ostatniego ćwierćwiecza

W niektórych miejscowościach (Puławy-park i Górna Niwa, Parchatka, Kazimierz Dolny, Sadłowice, Góra Puławska i Jaroszyn) prowadziliśmy obserwacje zarówno w latach 1961—1970 jak i 1983—1987, a na Górnej Niwie dodatkowo w latach 1971—1974. Dane z tych lat można więc porównać (tab. 9) dla uchwycenia kierunku ewentualnych zmian składu gatunkowego trzmieli.

Na Górnej Niwie stwierdzono wzrost udziału trzmiela rudego w latach 1971—1974. W latach 1984—1987 w V i VI udział ten nadal wzrastał, choć w VII—VIII malał, prawdopodobnie dlatego, że gniazda trzmiela rudego są mniej liczebne (kilkadziesiąt robotnic) niż trzmiela ziemnego czy kamiennika (kilkaset robotnic). Wyraźnie też wzrósł udział leśnego i drzewnego. Zmalał natomiast wyraźnie udział trzmiela rudonogiego.

W parku puławskim i w Parchatce wzrósł udział trzmiela rudego i leśnego, a zmalał udział w Parchatce trzmiela ogrodowego, a w parku także drzewnego, rudonogiego i trzmieli ziemnych.

W Kazimierzu zmalał udział trzmiela drzewnego, a wzrósł — kamiennika i ogrodowego. W Górze Puławskiej zaś zmalał udział trzmiela drzewnego, leśnego i ogrodowego, a wzrósł — kamiennika nad Wisłą, a rudego pod lasem.

W Sadłowicach i Jaroszynie nie widać wyraźnych zmian.

Na podstawie tab. 9 i poprzedniego rozdziału należy stwierdzić, że w ciągu ostatniego ćwierćwiecza wzrósł na ogół udział procentowy trzmiela rudego i leśnego, a zmalał udział drzewnego, ogrodowego i rudonogiego. Lokalnie zaznaczyło się również zastępowanie trzmiela ziemnego i gajowego przez trzmiela kamiennika. Najmniejsze stosunkowo zmiany zaszły, jak się wydaje, w obniżeniu doliny Wisły, choć na zachodnim brzegu (Góra Puławska i Jaroszyn) także zaznaczyła się tendencja do wypierania trzmieli ziemnych przez kamiennika.

Zmniejszanie się liczebności trzmiela drzewnego związane może być z wycinaniem i plombowaniem starych nadpróchniałych drzew i likwidacją drewnianych budowli — stanowiących główne miejsce gnieżdżenia się i zimowania tego gatunku. Równocześnie na miejscu starych drzew powstają często zarośla krzewów. Krzewy wprowadzane są również do parków oraz na skwery i ulice miast i wsi, co stwarza dobre warunki gnieżdżenia się i zimowania dla trzmiela rudego i leśnego, a dla tego ostatniego także i bazę pokarmową, którą stanowią głównie kwitnące krzewy. Przy tym trzmiel drzewny oblatuje te same prawie rośliny co trzmiel leśny i często wypiera go z gniazd. Zmniejszanie się więc liczby trzmiela drzewnego także sprzyja zwiększeniu liczebności trzmiela leśnego.

strona 156

Tabela 9 Zmiany składu gatunkowego trzmieli w okresie 27 lat (1961—1987) The changes in percentage of bumblebee species during 27 years (1961—1987)

Miejscowość miesiące i lata / Localities, months and years n Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: R Y T L D A S E M C U I H dom.³
1 2 3 4 5 6
Puławy-Górna Niwa
V 1967⁹ 64 — — 53 47 — — — — — — — — — TL
1971—1974 358 0,8 2 14 21 32 21 0,8 — 2,6 — 0,8 — 5 DALT-DLAT
1984—1986 286 3 8,5 16 14 11 44 — — — — — — 3,5 ATLD
VI 1968—1970 766 — — 20 22 24 10 2 0,1 0,2 0,1 10 0,1 11,5 DLTH
1971—1972 566 4 0,8 15 14 30 22 2 — 0,2 0,8 2 0,2 9 DALT
1985 249 5,5 4 20 17 10 34 2 — — — — — 7,5 ATL
VII 1967—1970²⁵ 2268 — — 26 23 24 14 1,1 0,15 0,5 0,08 4 0,13 7 DTLA
1971—1972 758 1 1 20 11 15 37 1 — 1,5 — 1,5 — 11 ATDLH
1984—1986 2255 0,2 3,1 17 57 4 8 3,5 0,1 0,05 — — 0,05 7 LT
VIII 1967—1970 892 — 0,2 27 28 21 19 0,4 — 0,4 — 1 — 3 LTDA
1971—1973 511 — 0,2 26 13 10 46 1,2 — 0,6 — — — 3 ATL
1984—1986 469 — 2 35 43 6 13 0,6 — — — — 0,4 — LTA
IX 1972 29 — — 62 24 7 3,5 — — — — — — 3,5 TL
1984+1987 309 — 1 13,4 58 2 16,2 9,1 — 0,3 — — — — LAT
Puławy-park⁵
III—IV 1962—1968 832 10 16 30 2 4 27 0,1 — — — — — 11 TAYH
1983—1986 52 42 6 21 — — 25 2 — — — — — 4 RAT
VII 1961—1970 8641 1 32 8 12,5 8 26,5 0,3 — 0,06 0,02 0,5 — 11 YALH
1985—1986 356 — 3 18 25 3 47 — — 0,5 0,5 — — 3 ALT
strona 157
1 2 3: R Y T L 4: D A S E M 5: C U I H 6
VIII 1961—1969 5259 0,02 9 28 23 4,1 30 0,5 — 0,3 0,02 0,06 — 5 ATL
1985—1986 57 — 1,5 5 18 — 74 — — — 1,5? — — — AL
IX 1961—1969 6209 — 0,4 43 20 0,7 30 0,4 0,03 0,4 0,02 0,05 — 5 TAL
1984+1987 273 — — 9 18 — 70 — 1 2 — — — — AL
Parchatka⁸
V 1968 16 — — 25 6 13 37 — — — — — — 19 ATHD
1984 72 25 1 7 10 1 47 — — — — — — 9 AR
IX 1962 40 — — 20 75 2,5 2,5 — — — — — — — LT
1984 32 — — 22 53 6 19 — — — — — — — LTA
Kazimierz Dolny
IV—V 1964—1965 21 — 76 24 — — — — — — — — — — YT
1983 31 — 13 26 42 — 6 — — — — — — 13 LTYH
Sadłowice (Salix)
IV 1962—1963 73 4 6 78 1 3 7 — — 1 — — — — T
1984 25 4 4 92 — — — — — — — — — — T
Góra Puławska
VII¹⁶ 1961 30 13,5 23 33 — 7 13,5 — — — — — — 10 TYDR
1984 126 1 2 10 75 9 1 2 — — — — — — L
IX⁷ 1962—1964 34 — — 12 41 — 23 9 — — — 3 — 12 LATH
1984 42 — — 12 2 — 86 — — — — — — — AT
Jaroszyn¹⁷ (Centaurea)
VIII 1961 31 — — — 100 — — — — — — — — — L
1984 49 — 2 — 98 — — — — — — — — — L

Odnośniki — Notes: ²⁵ + 0,04% P Inne odnośniki jak w tab. 2 — Other notes as in the table 2

strona 158

Trzmiel ziemny, gajowy, ogrodowy i ciemnopasy są gatunkami gnieżdżącymi się w ziemi, głównie w norach gryzoni na zadarnionych skarpach i przydrożach. Na podobnych otwartych miejscach gnieździ się również trzmiel rudonogi, budując gniazda najczęściej w kępach zeschłej trawy. Siedliska takie są teraz z reguły koszone, wypalane, a często i traktowane herbicydami, co musi powodować niszczenie gniazd tych trzmieli. Zmniejszenie się liczby trzmieli długojęzyczkowych (ogrodowego i ciemnopasego) może też być spowodowane brakiem odpowiednich roślin pokarmowych.

Trzmiel zaś kamiennik chętniej niż inne gatunki gnieździ się między kamieniami w szczelinach murów. Zastępowanie budynków drewnianych murowanymi i utwardzanie dróg i skarp stwarza mu więc lepsze warurki gieżdżenia się, niż innym trzmielom.

5. Różnice tempa rozwoju rodzin trzmieli

Na podstawie wcześniejszych obserwacji przypuszczaliśmy, że rodziny tych samych gatunków trzmieli w różnych środowiskach mają różne tempo rozwoju. Dlatego w latach 1984—1987 przeprowadziliśmy analizę struktury populacji poszczególnych gatunków trzmieli w możliwie różnych siedliskach i fazach sezonu. Uzyskane wyniki zestawiliśmy w tab. 10—12.

Za miernik tempa rozwoju gniazd przyjęliśmy w okresie wiosennym wzrost procentu robotnic (populacja zimująca składa się jak wiemy wyłącznie z samic), a w okresie późniejszym pojaw samców i wzrost łącznego procentu samców i młodych samic. Lepszym miernikiem byłaby liczebność robotnic w poszczególnych gniazdach, ze względu jednak na trudności techniczne wyszukiwania i analizy gniazd, posłużyliśmy się miernikiem pośrednim — analizą struktury populacji trzmieli na kwitnących roślinach.

W miarę rozwoju gniazd najpierw wzrasta (w populacji oblatującej kwiaty) procent robotnic, następnie procent samców i samic. Wzrastanie procentu robotnic wiosną widać na przykładzie trzmieli ziemnych (tab. 10) w Parchatce i trzmiela rudego (tab. 12) na Górnej Niwie. Wzrost zaś łącznego procentu samców i młodych samic prześledzić można u trzmieli ziemnych (tab. 10) w Parchatce i Górnej Niwie, jak również u trzmiela kamiennika (tab. 11) na Górnej Niwie i w Łęce oraz u trzmiela rudego (tab. 12) na Górnej Niwie.

Trzmiele ziemne (tab. 10) szybciej niż na Górnej Niwie rozwijały się w Górze Puławskiej i Młochowie koło Warszawy, a wolniej — w Witoszynie, Parchatce, Rawce koło Wetliny i na Wetlińskiej Wyżnej Przełęczy. Przy czym w Parchatce szybciej rozwijały się gniazda na zboczach i w wąwozach niż na wale, a w Wetlińskiej Wyżnej Przełęczy szybciej niż w Rawce. Stwierdzono też, że w Kazimierzu na Górze Trzech Krzyży

strona 159

Tabela 10 Struktura populacji (% samic, robotnic i samców) trzmiela ziemnego i gajowego The structure of population (per cent of females, workers and males) of Bombus terrestris (L.) and B. lucorum (L.)

Miejscowość, miesiąc, dekada⁴ / Locality, month, decade⁴ Liczba osobników / Number of specimens: 1984 1985 1986 1987 Struktura populacji (%) — Structure of population: 1984 ♀ 1984 ⚲ 1984 ♂ 1985 ♀ 1985 ⚲ 1985 ♂ 1986 ♀ 1986 ⚲ 1986 ♂ 1987 ♀ 1987 ⚲ 1987 ♂
Sadłowice (Salix) IVb 23 — — — 100 — — — — — — — — — — —
Parchatka-wał¹⁷ Vb 34 — — — 97 3 — — — — — — — — — —
Górna Niwa-k. szklarni¹⁰ VIIb — 34 30 — — — — — 94 6 — 77 23 — — —
Parchatka-wał¹⁷ VIIb — 65 — — — — — — 100 — — — — — — —
„ -zbocza⁸ VIIb 23 — — — — 100 — — — — — — — — — —
Górna Niwa-k. szklarni¹⁰ VIIb — 73 — — — — — — 88 12 — — — — — —
Gołąb-pola²⁰ VIIb — — — 69 — — — — — — — — — — 70 C
Górna Niwa-k. szklarni¹⁰ VIIc — 134 73 — — — — — 38 62 — 49 51 — — —
Trzcianki-brzeg lasu⁷ VIIc — — 69 — — — — — — — 1 51 48 — — —
Młochów k. Warszawy VIIc — — 41 — — — — — — — 2 37 61 — — —
Górna Niwa-k. szklarni¹⁰ VIIIa — 72 — 22 — — — 3 48,5 48,5 — — — — 64 36
Witoszyn VIIIa — 23 — — — — — — 78 22 — — — — — —
Górna Niwa-k. szklarni¹⁰ VIIIb 62 — — 35 — 10 90 — — — — — — 3 17 80
Parchatka-wał¹⁷ VIIIb 33 — — — 3 58 39 — — — — — — — — —
„ -zbocza⁸ VIIIb 26 — — — — 23 77 — — — — — — — — —
Górna Niwa-k. szklarni¹⁰ VIIIc 21 — — — 5 — 95 — — — — — — — — —
Kazimierz Dolny (Góra 3 Krzyży) VIIIc — — 26 — — — — — — — — 38 62 — — —
Skowieszynek VIIIc — — 22 — — — — — — — — 64 36 — — —
Rawka k. Wetliny VIIIc 38 — — — 2,5 81,5 16 — — — — — — — — —
Wetlińska Wyżnia Przełęcz VIII 38 — — — 26 61 13 — — — — — — — — —

Odnośniki jak w tab. 1—2 Notes as in the tables 1—2

gniazda trzmieli ziemnych rozwijały się szybciej niż w niedaleko leżącym Skowieszynku.

Trzmiel kamiennik (tab. 11) rozwijał się szybciej niż na Górnej Niwie tylko nad Wisłą w Gołębiu; równie szybko — w Parchatce na zboczach i w Górze Puławskiej nad Wisłą; wolniej niż na Górnej Niwie — w Łęce (nad Wisłą i na polach), w Gołębiu na brzegu lasu, w Parchatce na wa-

strona 160

Tabela 11 Struktura populacji (% samic, robotnic i samców) trzmiela kamiennika The structure of population (per cent of females, workers and males) of Bombus lapidarius (L.)

Miejscowość, miesiąc, dekada⁴ / Locality, month, decade⁴ n: 1984 1985 1986 1987 Struktura populacji (%) — Structure of population: 1984 ♀ 1984 ⚲ 1984 ♂ 1985 ♀ 1985 ⚲ 1985 ♂ 1986 ♀ 1986 ⚲ 1986 ♂ 1987 ♀ 1987 ⚲ 1987 ♂
Górna Niwa-k. szklarni¹⁰ Vb 32 — — — 100 — — — — — — — — — — —
Kazimierz-Okale Vc — — 28 — — — — — — — 7 93 — — — —
Górna Niwa-k. szklarni¹⁰ VIIb — 74 182 — — — — — 97 3 — 97 3 — — —
Parchatka-wał¹⁷ VIIb — 36 — — — — — — 100 — — — — — — —
Gołąb-pola (0,5 km od wału)²⁶ VIIb — — — 26 — — — — — — — — — — 100 —
Góra Puławska-brzeg Wisły¹⁶ VIIb — 95 — — — — — — 98 2 — — — — — —
„ „ -wieś¹⁸ VIIb — 47 — — — — — — 100 — — — — — — —
Górna Niwa-k. szklarni¹⁰ VIIc — 219 177 — — — — — 80 20 — 97 3 — — —
Trzcianki-brzeg lasu⁷ VIIc — — 200 — — — — — — — — 73 27 — — —
Bronowice-pole²⁰’²⁸ VIIc — — — 61 — — — — — — — — — — 100 —
Łęka-pole k. wału²⁷ VIIc — — — 41 — — — — — — — — — — 100 —
„ -wał¹⁷’²⁸ VIIc — — — 54 — — — — — — — — — — 100 —
Górna Niwa-k. szklarni¹⁰ VIIIa — 66 — 70 — — — 1,5 54,5 44 — — — — 90 10
Nowy Świat k. Pożoga VIIIa — 23 — — — — — 8,7 91,3 — — — — — — —
Górna Niwa-k. szklarni¹⁰ VIIIb 70 — — — — 59 41 — — — — — — — — —
Parchatka-zbocza⁸ VIIIb 34 — — — — 62 38 — — — — — — — — —
Górna Niwa-k. szklarni¹⁰ VIIIc 41 — — 222 — 59 41 — — — — — — — 73 27
Łęka-pole k. wału²⁶ VIIIc — — — 22 — — — — — — — — — — 91 9
„ -wał¹⁷ VIIIc — = — 45 — — — — — — — — — — 82 18
Górna Niwa-k. szklarni¹⁰ IXa 26 — — 53 — 15 85 — — — — — — — 66 34
Gołąb-pola²⁰ i brzeg lasu⁷ IXa — — — 31 — — — — — — — — — — 74 26
„ -wał¹⁷ IXa — — — 41 — — — — — — — — = — 54 46

Odnośniki — Notes: ²⁶ fields 0,5 km from Vistula dam ²⁷ fields next to Vistula dam ²⁸ 20—21. VII. 1987 Inne odnośniki jak w tab. 1—2 — Other notes as in the tables 1—2

łach, w Górze Puławskiej (wnętrze wsi) i w Nowym Świecie koło Pożoga.

Trzmiel rudy (tab. 12) w rejonie Kazimierza szybciej rozwijał się wiosną w Okalu na wierzchowinie niż w Albrechtówce w wąwozie, a jesienią na Górze Trzech Krzyży niż na polach w Skowieszynku, w Parchatce zaś szybciej na wale wiślanym niż we wsi.

Ogólnie biorąc gniazda wszystkich gatunków trzmieli rozwijały się zwykle szybciej w Puławach na Górnej Niwie niż w innych badanych miejscowościach, lub równie szybko. Przyczyną tego było prawdopodobnie bogactwo flory, gdyż na Górnej Niwie, obok licznych drzew i

strona 161

Tabela 12 Struktura populacji (% samic, robotnic i samców) trzmiela rudego, rudonogiego, rudoszarego i leśnego The structure of population (per cent of females, workers and males) of Bombus pascuorum, B. ruderarius, B. sylvarum and B. pratorum

Miejscowość, miesiąc, dekada⁴ / Locality, month, decade⁴ n: 1984 1985 1986 1987 1984 ♀ 1984 ⚲ 1984 ♂ 1985 ♀ 1985 ⚲ 1985 ♂ 1986 ♀ 1986 ⚲ 1986 ♂ 1987 ♀ 1987 ⚲ 1987 ♂
Struktura populacji B. pascuorum (%) — Structure of B. pascuorum population
Górna Niwa-k. lasku⁷ Va 22 — — — 100 — — — — — — — — — — —
Górna Niwa-k. lasku⁷ Vc 28 — — — 39 61 — — — — — — — — — —
Kazimierz-Okale²¹ Vc — — 39 — — — — — — — 36 64 — — — —
„ -Albrechtówka²² Vc — — 25 — — — — — — — 80 20 — — — —
Górna Niwa-k. szklarni¹⁰ VIb — 40 — — — — — — 100 — — — — — — —
Górna Niwa-k. szklarni¹⁰ VIIb — 44 — — — — — — 100 — — — — — — —
Parchatka-wał¹⁷ VIIb — 26 — — — — — — 100 — — — — — — —
Górna Niwa-k. szklarni¹⁰ VIIc — 30 — — — — — — 100 — — — — — — —
Górna Niwa-k. szklarni¹⁰ VIIIa — 29 — — — — — — 90 10 — — — — — —
Górna Niwa-k. szklarni¹⁰ VIIIb 26 — — 23 — 100 — — — — — — — — 91 9
Kazimierz Dolny (Góra 3 Krzyży) VIIIc — — 26 — — — — — — — — 38 62 — — —
Skowieszynek²⁰ VIIIc — — 22 — — — — — — — — 64 36 — — —
Górna Niwa-k. szklarni¹⁰ IXa — — — 29 — — — — — — — — — 7 55 38
Parchatka-wał¹⁷ IXa 37 — — — — — 100 — — — — — — — — —
„ -wieś¹¹ IXa 37 — — — — 16 84 — — — — — — — — —
Struktura populacji B. ruderarius — Structure of B. ruderarius population
Górna Niwa-k. szklarni¹⁰ VIIb — 33 — — — — — — 97 3 — — — — — —
„ „ VIIIc — — — 36 — — — — — — — — — — 22 78
Struktura populacji B. sylvarum — Structure of B. sylvarum population
Górna Niwa-k. szklarni¹⁰ IXa — — — 20 — — — — — — — — — 10 55 35
Struktura populacji B. pratorum — Structure of B. pratorum population
Parchatka-wieś¹¹ Vc 22 — — — 5 95 — — — — — — — — — —

Odnośniki jak w tab. 2 Notes as in the table 2

krzewów owocowych i ozdobnych, znajdowały się również poletka wszystkich ważniejszych roślin pszczelarskich. Trzmiele więc miały tu obfitość pożytku przez cały sezon, pomimo silnej konkurencji ze strony pszczoły miodnej.

W Parchatce i Kazimierzu tempo rozwoju gniazd szybsze było na po-

strona 162

Tabela 13 Ogólna liczebność trzmieli (w przeliczeniu na powierzchnię 1 ha) Total bumblebee density (converted to 1 hectare area)

Miejscowość i środowisko / Locality and biotope Areał / Area m² Data / Date Zagęszczenie / Density (1 ha) Obserwator² / Observer²
Parchatka wał wiślany (flood-dam) 4000 25.IV.1984 7,5 MB
„ 16.V.1984 70 MB
„ 13.V.1985 17,5 MB
„ 21.V.1985 2,5 MB
„ 11.VII.1984 77,5 MB
„ 15.VII.1985 40 MB
„ 16.VIII.1984 155 MB
„ 4.IX.1984 65 MB
Ononis spinosa⁶ 100 15.VII.1985 7300 MB
Ribes nigrum³ 1000 16.V.1984 85 MB
Trifolium pratense⁴ 200 26.VII.1973 300 AK
200 16.VIII.1974 800 AK
Puławy-Kępa⁴ 100 31.VII.1967 850 MB
Puławy-Górna Niwa⁵ 200 VI—VII.1968 935 MB¹
200 VI—VII.1969 824 MB¹
200 VI—VII.1970 2010 MB¹
200 VI—VII.1971 1101 MB¹
200 VII—VIII.1968 66 MB¹
200 VII—VIII.1969 1065 MB¹
73 31.VII.1973 1370 AR
73 3.VIII.1973 1370 AR
184 5—9.VIII.1972 270 AR
72 6.VIII.1975 1120 BJ
100 19.VIII.1973 4200 AR KK
100 23.VIII.1973 3700 AR KK
Skrudki⁵ 200 30.VII.1974 500 AK
Załazy⁵ 200 16.VIII.1974 250 AK

Odnośniki — Notes: ¹ (Biliński 1977) ² jak w tabeli 1 — as in the table 1 ³ pole koło wału — field near flood-dam ⁴ pole koniczyny czerwonej w dolinie Wisły — field of Trifolium pratense in valley of Vistula ⁴ pole koniczyny czerwonej w dolinie Wisły — field of Trifolium pratense in valley of ⁶ między wałem a brzegiem Wisły — between flood-dam and riverside of Vistula

łudniowo-zachodnich zboczach pagórków niż nad Wisłą lub na polach; w Górze Puławskiej, Gołębiu i Łęce — szybsze nad Wisłą niż pod lasem. Tu znów przyczyną wydaje się nasłonecznienie południowo-zachodnich zboczy wałów przeciwpowodziowych, a jeszcze silniejsze takichże zboczy pagórków, które sprzyjało wcześniejszemu i obfitszemu zakwitaniu roślin pożytkowych.

strona 163

6. Zagęszczenie trzmieli na badanym terenie

Metodę przemarszu zastosowano jedynie na wałach przeciwpowodziowych w Parchatce (w 1984 i 1985 r.) oraz w ich pobliżu. W innych środowiskach notowano jedynie liczbę trzmieli zaobserwowanych w określonej jednostce czasu. Ta druga metoda okazała się jednak niemiarodajna. Dlatego w tab. 13 ujęto wyłącznie dane oparte na metodzie przemarszu, uzupełnione podobnymi badaniami z tych terenów przeprowadzonymi na koniczynie czerwonej w latach 1967—1974.

Zebrane w tej tabeli dane nie wystarczają do ścisłej oceny zagęszczenia trzmieli w okolicach Kazimierskiego Parku Krajobrazowgo. Widzimy z nich jedynie, że na wałach przeciwpowodziowych w Parchatce liczba samic wczesną wiosną (w kwietniu 1984 r. i maju 1985 r.) wynosiła 2,5—17,5 na 1 ha, co jest liczbą dość dużą, zważywszy, że każda z tych samic była potencjalną założycielką odrębnej rodziny, liczącej latem kilkadziesiąt lub kilkaset robotnic. Natomiast od maja do września liczba trzmieli (teraz już głównie robotnic i samców) wynosiła na wałach 65—85 na 1 ha, czyli mniej niż na polach koniczyny czerwonej w latach 1967—1974 (gdzie było 66—4200 trzmieli na 1 ha).

Należy jednak uwzględnić fakt, że latem większość robotnic z gniazd na wale szukało z pewnością pokarmu w sąsiednich środowiskach — czy to na polach (np. właśnie koniczyny czerwonej), czy na uprawach malin i porzeczek, czy wreszcie na skupieniach roślin nadrzecznych, np. na wilżynie, gdzie było 7300 trzmieli na 1 ha, czyli prawie 200 razy więcej niż w tymże czasie na wale.

Wskazuje to na ważną rolę wałów wiślanych, będących dla trzmieli miejscem gnieżdżenia się i wiosenną ostoją pokarmową — a później niejako bazą wypadową, z której co dzień wyruszają do pracy na przylegle do wału pola.

Liczebność trzmieli na wałach zmniejszana jest jednak przez wykaszanie (jeśli obejmuje ono równocześnie duże odcinki wału), a przede wszystkim przez wypalanie roślinności lub usuwanie jej herbicydami, co niszczy zarówno bazę pożytkową trzmieli jak i ich gniazda.

Ogólnie można powiedzieć (opierając się na nie ujętych liczbowo obserwacjach), że trzmiele najliczniej występowały na brzegach wąwozów, lasów i zarośli oraz w pobliżu brzegu Wisły, natomiast na polach były w latach 1985—1986 znacznie mniej liczne, a w 1984 r. nie występowały prawie zupełnie, prawdopodobnie w wyniku chemicznego zwalczania stonki ziemniaczanej.

Także i w latach 1967—1974 liczebność trzmieli na polach koniczyny czerwonej była na tych terenach zwykle niższa niż 2000 na 1 ha, czyli mniejsza niż liczebność konieczna dla uzyskania opłacalnych plonów (co najmniej 200 kg z 1 ha) nasion tej rośliny. Liczebność trzmieli przekroczyła

strona 164

próg 2000 jedynie na Górnej Niwie w 1970 i 1973 r., oraz w Parchatce (na wilżynie) w 1985 r.

Wskazuje to na konieczność podjęcia działań, które by zwiększyły populację trzmieli w obrębie środowisk stanowiących ich naturalną ostoję oraz umożliwiły trzmielom zasiedlanie, chociażby okresowe, otaczających te ostoje pól uprawnych.

Wspomnieliśmy już o szkodliwości wypalania traw i stosowania herbicydów w ostojach gniazdowych i pożytkowych (zwłaszcza na wałach i przydrożach). Nie mniej szkodliwe jest zamienianie brzegów lasów i zarośli na wysypiska śmieci (w tym często chemikaliów i nierozkładających się tworzyw sztucznych), co niszczy naturalną florę tego tak ważnego dla pszczołowatych środowiska i zamienia je w pustynię biologiczną lub porośnięte pokrzywą ruderalisko.

Na polach zaś bardzo ważne jest, żeby pestycydy nie były stosowane na rośliny kwitnące, ani tym bardziej na ostoje gniazdowe i pokarmowe. Szczególnie szkodliwe dla owadów zapylających są insektycydy pyliste (często bardzo daleko niesione wiatrem), aerozole, a zwłaszcza zabiegi chemiczne stosowane przy pomocy samolotów.

Bardzo też ważnym byłoby lokalizowanie na obrzeżach środowisk chronionych upraw nasiennych i owocowych zapylanych przez trzmiele (np. nasienników roślin motylkowych, krzyżowych, cebulowych itp. jak również drzew owocowych, porzeczek, agrestu, malin), które z jednej strony dostarczają trzmielom pożytku i umożliwiają zwiększenie ich liczebności w chronionym środowisku, a z drugiej strony same są lepiej zapylane, dają więc większe plony nasion i owoców. Szczególnie ważne jest tu zapewnienie trzmielom ciągłości taśmy pokarmowej (Ruszkowski 1971, Ruszkowski, Żak 1974). Dobrze więc np. jeżeli wiosną kwitną w danym środowisku drzewa owocowe, porzeczki i agrest, a obok nich jasnota biała (najlepsza wiosenna i jesienna roślina pożytkowa dla samic trzmieli), potem maliny i koniczyna czerwona, a jesienią znowu jasnota biała, mierznica lub dalie. Wtedy populacja trzmieli może narastać liczebnie z roku na rok i coraz lepiej zapylać okoliczne uprawy.

PODSUMOWANIE WYNIKÓW I WNIOSKI

  1. Na badanych terenach najliczniej występowały trzmiele: ziemny, gajowy, kamiennik i rudy, a lokalnie także rudonogi, drzewny, leśny, ogrodowy i ciemnopasy. Nielicznie raczej występowały trzmiele: paskowany, rudoszary, żółty i szary, a bardzo rzadko — zmienny, wielkooki, rdzawoodwłokowy, ozdobny i wrzosowiskowy (zwany dotąd niesłusznie tajgowym).
  1. Zaznaczyła się zmienność sezonowa składu gatunkowego trzmieli, np. udział trzmiela ziemnego i gajowego jest większy wiosną i jesienią niż
strona 165

latem, a trzmiela leśnego największy wiosną. Natomiast udział trzmiela rudego jest mniej więcej stały na przestrzeni całego sezonu.

  1. W obniżeniu doliny Wisły dominowały trzmiel ziemny i gajowy, a lokalnie kamiennik, zwłaszcza w końcu sezonu. Na brzegach lasów i zarośli dominował zwykle trzmiel rudy, a często też leśny i drzewny. W innych miejscowościach dominowały trzmiel ziemny, gajowy lub kamiennik.
  1. Na przestrzeni ostatniego ćwierćwiecza wzrósł na ogół udział procentowy trzmiela rudego i leśnego, a zmalał — trzmiela drzewnego, ogrodowego i rudonogiego. Lokalnie również wzrósł udział kamiennika kosztem trzmiela ziemnego i gajowego. Najmniejsze zmiany zaszły w dolinie Wisły.
  1. Tempo rozwoju gniazd jest szybsze w środowiskach o bogatszej florze roślin pożytkowych i o przyspieszonej ich wegetacji np. na południowych stokach wzgórz lub wałów wiślanych.
  1. Wały wiślane wydają się ważną wiosenną ostoją pokarmową dla trzmieli i miejscem ich gnieżdżenia się.
  1. Zagęszczenie trzmieli było znacznie większe na brzegach lasów i zarośli oraz nad Wisłą niż na polach, a w latach intensywnego stosowania insektycydów trzmiele na polach praktycznie biorąc nie występowały.
  1. Należy chronić gniazda i rośliny pokarmowe trzmieli, zwłaszcza na wałach, przydrożach, oraz brzegach lasów i zarośli.
  1. Lokalizacja na obrzeżu terenów chronionych upraw nasiennych i owocowych zapylanych przez trzmiele (motylkowych, krzyżowych, cebulowych, drzew i krzewów owocowych itp.) zwiększyć powinno plony tych upraw oraz liczebność trzmieli w środowisku chronionym.

LITERATURA

Anasiewicz A.: Niepublikowane dane z lat 1964—1966 — unpublished data from 1964—1966.

Banaszak J., 1980: Studies on methods of censusing the numbers of bees (Hymenoptera, Apoidea). Pol. Ecol. Stud., 6, 2 : 355—366.

Banaszak J., 1983: Ecology of bees (Apoidea) of Agricultural landscape. Pol. Ecol. Stud., 9, 4 : 421—505.

Banaszak J., 1985: Zgrupowania pszczół (Apoidea) w środowisku wiejskim. Pol. Pismo Entomol., 55 : 115—133.

Banaszak J., 1987: Pszczoły (Hymenoptera, Apoidea) wybranych zespołów roślinnych Wielkopolskiego Parku Narodowego. Bad. Fizjogr. Pol. Zach., 35 C : 5—23.

Biliński M., 1976: Chów trzmieli w izolatorach. Pszczeln. Zesz. Nauk., 20 : 41—68.

Biliński M., 1977: Oblot koniczyny czerwonej przez owady zapylające. Pol. Pismo Entomol., 47 : 487—505.

Dylewska M., Ruszkowski A., Jabłoński B., Biliński M., Sowa S., Wrona S., 1970: Badania nad metodami ustalania liczebności owadów zapylających na plantacjach lucerny nasiennej. Wiad. Ekol., 16 (3) : 232—245.

strona 166

Grebennikov V. S., Grebennikov S. V., Dolgov L. A., 1982: Pollination of clover by bumblebees in relation to the depth of the floral tube. Soviet Agricultural Science, 6 : 44—46.

Haeseler V., 1972: Anthropogene Biotope (Kahlschlag, Kiesgrube, Stadtgärten) als Refugien für Insecten, untersucht am Beispiel der Hymenoptera Aculeata, Zool. Jb. Syst., 99 : 133—212.

Kosior A., 1980: Rola trzmieli (Bombus Latr.) w biocenozach Bieszczadów Zachodnich. Zakł. Ochr. Przyr. PAN, 43 : 189—222.

Løken A., 1973: Studies on Scandinavian Bumble Bees (Hymenoptera, Apidae). Norsk Ent. Tidsskr., 20 (1) : 1—218.

Ochoa L. H., 1980: La produccion de semilla de alfalfa en la provincia de Santiago del Estero IDIA No. 391/392 : 87—96.

Pawlikowski T., 1978: Związki pokarmowe pszczołowatych (Hymenoptera, Apoidea) występujących na uprawach rzepaku ozimego — Brassica napus L. z innymi roślinami zielnymi w okolicy Torunia. Pol. Pismo Entomol., 48 : 267—277.

Pawlikowski T., 1987: Wpływ systemu gospodarowania na dzikie pszczołowate (Hymenoptera, Apoidea) w krajobrazie rolniczym. Acta Univ. Nicol. Coper., Biol. 35, 72 : 153—168.

Pinchinat B., Biliński M., Ruszkowski A., 1982: Przydatność różnych typów męskiej sterylności do produkcji nasion F1 mieszańców pomidorów przy zastosowaniu trzmieli jako wektorów pyłku. Studia i Materiały — Nasiennictwo, Zapylanie Roślin Warzywnych, Inst. Warz. Skierniewice: 154—184.

Rasmont P. 1983: Catalogue commenté des bourdons de la région ouest-paléarctique (Hymenoptera, Apoidea, Apidae). Notes Faunistiques de Gembloux No. 7 : 1—71.

Ruszkowski A., 1959: Niektóre perspektywy kierunkowe rozwoju ochrony roślin przed szkodnikami. Pol. Pismo Entomol. B, 1—2 (13—14) : 81—85.

Ruszkowski A., 1967: Proponowane nazwy polskie dla trzmieli — Bombus Latr. i trzmielców — Psithyrus Lep. (Hym., Apidae). Pol. Pismo Entomol., 37/3 : 611—616.

Ruszkowski A., 1969: Skład gatunkowy trzmieli oblatujących rośliny uprawne. Pam. Puł., 36 : 301—320.

Ruszkowski A., 1970: Rośliny pokarmowe trzmieli z podrodzajów Pratobombus Vogt i Soroeensibombus Vogt (Hym., Apidae). Pol. Pismo Entomol., 40/1 : 191—209.

Ruszkowski A., 1971: Taśma pokarmowa trzmiela rudego — Bombus agrorum (F.) oraz możliwości rozmnożenia tego gatunku. Pam. Puł., 47 : 251—282.

Ruszkowski A., Anasiewicz A., Sowa S., 1980: Polskie trzmiele (Bombus Latreille) z podrodzaju Laesobombus Skorikov (Hymenoptera, Apidae). Pol. Pismo Entomol., 50 : 509—513.

Ruszkowski A., Biliński M., 1984: Próba wykorzystania trzmieli (Bombus Latr.) i miesiarki lucernówki (Megachile rotundata F.) do zapylania materiału hodowlanego ogórków. Pszczeln. Zesz. Nauk., 28 : 175—184.

Ruszkowski A., Biliński M., Jabłoński B., Gosek J., 1985: Liczba kwiatów lucerny otwierana w jednostce czasu przez różne gatunki pszczołowatych. Pszczeln. Zesz. Nauk., 29 : 301—314.

Ruszkowski A., Zadura M., Kaczmarska K., 1981: Skład gatunkowy trzmieli — Bombus Latr. (Apidae, Hymenoptera) w Puławach w latach 1961—1972. Pol. Pismo Entomol., 51 : 307—322.

strona 167

Ruszkowski A., Żak B., 1974: Taśma pokarmowa ważniejszych gatunków trzmieli (Bombus Latr.) oraz możliwości ich rozmnożenia. Pam. Puł., 58 supl.: 27—98.

Sowa S., Ruszkowski A., Bawolski S., Biliński M., 1977: Number of pollinator insects with reference to seed setting in red clover in different regions of Poland. Int. Conf. for Pollination of Red Clover, August 18—20, 1976, Puławy, Poland. Pszczeln. Zesz. Nauk. (Bee Research Copies), 21 : 219—227.

Wowejkow G. S., 1954: Rozwiedienije szmielej w celiach opylenija krasnowo klewiera. Moskwa-Leningrad.

Wójtowski F., Wilkaniec Z., 1969: Wyniki badań eksperymentalnych nad udomowieniem trzmieli (Bombus Latr., Hymenoptera, Apoidea). Rocz. WSR w Poznaniu, 42 : 167—188.

Zapletal F., 1963: Vyzkumy k zachraně a rozšířeni čmelaků. Věd. Prace Vyzkumn. Ust. Včel. v Dole, 3 : 215—247.

ВЫСТУПАНИЕ ШМЕЛЕЙ В ЗАЩИЩЕННЫХ И НЕЗАЩИЩЕННЫХ СРЕДАХ КАЗИМЕРСКОГО ПЕЙЗАЖНОГО ПАРКА

А. Рушковски, М. Билиньски, К. Качмарска

Резюме

В 1984—1987 гг. проведено в окресностях Пулав и Казимежа исследования над шмелями дополненые данными с 1959—1972 гг. В самом большим количестве выступали в этом районе: B. terrestris (L.), B. lucorum (L.), B. lapidarius (L.) и B. pascuorum (Scop.); в меньшем количестве или локально: B. ruderarius (Müll.), B. hypnorum (L.), B. pratorum (L.), B. hortorum (L.), B. ruderatus (F.); редче: B. subterraneus (L.), B. sylvarum (L.), B. muscorum (F.), B. veteranus (F.); очень редко: B. humilis tristis Seidl., B. confusus Schenck, B. pomorum (Pz.), B. distinguendus Mor. и B. jonellus (K.).

Подтверждено сезонные и локальные смены в процентном составе шмелей и разницы темп развитья их гнезд в разных средах. Численность шмелей на берегах лесов, заросли и вблизи реки Висла была значительно большая чем на полях, где — ужели обильно применяно инсектициды — шмелей не было почти совсем. В долине Вислы доминировали шмели B. terrestris и B. lucorum а иногда B. lapidarius; в других окресностях тот же самые виды или на берегах лесов и заросли B. pascuorum а часто тоже B. hypnorum или B. pratorum.

В последних 25 годах увеличилось процентное участие B. pratorum, B. pascuorum и локально B. lapidarius, а уменьшилось участие: B. hypnorum, B. hortorum, B. ruderarius а также локально B. terrestris и B. lucorum. Противнаводненые валы и заросли являются важной пищевой и гнездовой оплотой для шмелей. Локализиция плантации растений опыляемых шмелями вблизи их оплот должна повысить урожай семян этих растений а также численность шмелей в этих оплотах.

strona 168

THE APPEARING OF BUMBLEBEES IN PROTECTED AND UNPROTECTED ENVIRONMENTS IN THE LANDSCAPE PARK OF KAZIMIERZ AND IN ITS NEIGHBOURHOOD

A. Ruszkowski, M. Biliński, K. Kaczmarska

Summary

Investigations on bumblebees were carried out in neighbourhood of Puławy and Kazimierz in 1984—1987 and occasionally also in 1959—1977. The most numerous species of this region were: Bombus terrestris (L.), B. lucorum (L.), B. lapidarius (L.) and B. pascuorum (Scop.); less or locally numerous species: B. ruderarius (Müll.), B. hypnorum (L.), B. pratorum (L.), B. hortorum (L.), B. ruderatus (F.). More rare species were: B. subterraneus (L.), B. sylvarum (L.), B. muscorum (F.), B. veteranus (F.); very rare species: B. humilis tristis Seidl., B. confusus Schenck, B. pomorum Pz., B. distinguendus Mor. and B. jonellus (K.). The seasonal and local changes of bumblebee species percentage and the differences of development rate of their nests were stated. The density of bumble bees were much greater at borders of forests and scrubs and near riverside of Vistula than in cultivated fields, where — when insecticides were used abundant — bumblebees almost didn’t appeare. The dominant species in Vistula valley were B. terrestris and B. lucorum, and sometimes — B. lapidarius, in other environments — the same species or (at borders of forests and scrubs) B. pascuorum, and frequently also B. hypnorum or B. pratorum. The per cent of B. pascuorum and B. pratorum (and locally of B. lapidarius), was increased during the last 25 years but the per cent of B. hypnorum, B. hortorum and B. ruderarius (and locally B. terrestris and B. lucorum) was decreased in this period. The flooddams and the scrubs are an important refuge for food plants and nesting sites of bumblebees. The localization of plantations, which are pollinated by bumblebees; near of these refuges should to increase the yields of plantations and the number of bumblebees in the refuge places.


Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 143, odnośniki: „speciets” → species
  • s. 146, tab. 5: „Miejseowość” → Miejscowość
  • s. 146, odnośniki: „vallety” → valley
  • s. 146, odnośniki: „neighobourhood” → neighbourhood
  • s. 158: „warurki gieżdżenia” → warunki gnieżdżenia
  • s. 163: „Krajobrazowgo” → Krajobrazowego
  • s. 163: „przylegle” → przyległe
  • s. 167, streszczenie, 2×: „окресностях” → окрестностях
  • s. 167, streszczenie: „дополненые” → дополненные
  • s. 167, streszczenie: „Локализиция” → Локализация
  • s. 168, streszczenie: „appeare” → appear

Podobne wpisy