Pszczoły bezżądłowe i meliponikultura [3]: propolis, geopropolis, cerumen i batumen

tekst: prof. Walerij Isidorow

Artykuł z numeru 5/2026 miesięcznika „Pszczelarstwo” kup ten numer

Propolis A. mellifera jest powszechnie uznawany za naturalny środek przeciwdrobnoustrojowy, zdolny do zastąpienia antybiotyków i zapobiegania rozwojowi oporności patogenów. Właściwości te przypisuje się głównie wysokiej zawartości różnorodnych związków fenolowych. To samo dotyczy propolisu i geopropolisu pszczół bezżądłowych, a ich właściwości medyczne – przeciwbakteryjne i inne – zostały potwierdzone w licznych badaniach. Ich szersze zastosowanie mogłoby zatem znacząco przyczynić się do poprawy zdrowia publicznego w regionach zamieszkanych przez tych niezwykłych przedstawicieli plemienia Meliponini.

Bogata roślinność stref subtropikalnych i tropikalnych dostarcza pszczołom bezżądłowym (plemię Meliponini) szerokiej gamy materiałów do budowy gniazd oraz utrzymywania warunków higienicznych niezbędnych do wychowu zdrowego potomstwa i przechowania zapasów pokarmu. Większość gatunków meliponin poświęca na budowę gniazd więcej czasu niż pszczoły z rodzaju Apis, które w naturze zasiedlają dziuple drzew (jak A. mellifera) albo przytwierdzają pojedynczy pionowy plaster do gałęzi drzew lub pionowych ścian skalnych (jak A. dorsata i A. laboriosa). Wiele meliponin musi budować zarówno zewnętrzną osłonę gniazda, jak i wszystkie struktury wewnętrzne (komórki lęgowe, osłonę ochronną (inwolukrum) oraz naczynia do magazynowania pyłku i miodu). Ponadto stale odbudowują wewnętrzną strukturę gniazda, ponieważ w swoich wieloletnich koloniach używają komórek lęgowych tylko jeden raz.

Pszczoły meliponinowe wykorzystują do budowy różne żywice roślinne, a także produkowany przez siebie wosk. Z tych materiałów przygotowują mieszanki do określonych konstrukcji, często dodając składniki mineralne (glebę, cząstki gliny, muł). Odróżnia je to od pszczół miodnych, dla których podstawowym materiałem budulcowym jest wosk. W rezultacie większość gatunków pszczół bezżądłowych zbiera więcej żywicy niż pszczoły miodne. Niektóre meliponiny składają niewielkie ilości czystego, białego wosku i/lub małe stosiki żywicy roślinnej w różnych częściach gniazda i prawdopodobnie korzystają z tych zapasów w razie potrzeby (fot. 1).

Kolonia pszczół bezżądłowych Plebeia droryana (w Argentynie lokalnie znana jako „miri grande”) w prymitywnej skrzynce: a) inwolukrum — struktura pełniąca funkcję bufora termicznego, otaczająca obszar czerwiu; b) niedojrzały dysk lęgowy; c) lepki propolis, występujący w różnych częściach ula; d) naczynia do magazynowania pyłku; e) naczynia do magazynowania miodu (Fot. Naldo Pellizzer)

Literatura naukowa dotycząca pszczół bezżądłowych nie jest całkowicie spójna pod względem terminologii opisującej te materiały. Niektórzy autorzy, np. Nogueira-Neto (1997), wyróżniają cztery typy materiałów stworzonych na bazie żywic roślinnych. Czysta, czyli nierozcieńczona żywica określana jest jako „czysty propolis”. Materiał ten charakteryzuje się dużą lepkością i długotrwałą plastycznością. W gniazdach yateí (Tetragonisca angustula) i mirim (Plebeia spp.) najczęściej występuje przy wejściu do gniazda, co sugeruje, że pełni funkcję obronną, zwłaszcza przeciw mrówkom. Płynne żywice roślinne wydzielane są przez niektóre kwiaty, owoce i liście drzew, często w odpowiedzi na uszkodzenie i jako środek odstraszający roślinożerne owady (Roubik, 1989). Pszczoły bezżądłowe, zwłaszcza gatunki z rodzaju Trigona, czasami stymulują długotrwałe wydzielanie żywicy (przez kilka dni, a nawet tygodni), nadgryzając pąki, młode liście, kwiaty lub korę. Kwiaty niektórych roślin z rodzin Clusiaceae i Euphorbiaceae aktywnie wydzielają pachnące żywice w celu przyciągania zapylaczy (Armbruster, 1984; Murphy i Breed, 2008). Z kolei niektóre zbieraczki specjalizują się w ich pozyskiwaniu i transporcie do gniazda.

Ten artykuł pochodzi z numeru 5/2026

E-prenumerata obejmuje numer bieżący i kolejne. Wcześniejsze numery są dostępne jako e-wydania — na 12 miesięcy od zakupu.

Kup e-wydanie 5/2026 — 10,00 zł E-prenumerata

Dostęp włącza się automatycznie w chwilę po opłaceniu.

Masz już dostęp? Zaloguj się.

W tym numerze — Maj 2026

  1. Pożytki i zapylanieFenologia kwitnienia rzepaku a wydajność pasiek i jakości miodu rzepakowegoPiotr Szyszko pełna treść po wykupieniu5 min
  2. Inne zapylaczePszczoły bezżądłowe i meliponikultura [3]: propolis, geopropolis, cerumen i batumenWalerij Isidorowdostępny dla Ciebie11 min
  3. ApiterapiaApiterapia w praktyce: produkty pszczele jako wsparcie flory bakteryjnej jelit.Arkadiusz Ciołkowski pełna treść po wykupieniu6 min
  4. Pożytki i zapylanieGłogi sprzymierzeńcem pszczelarzaBożena Denisow, Monika Strzałkowska-Abramek pełna treść po wykupieniu8 min
  5. InneStanowisko Pszczelniczego Towarzystwa Naukowego w sprawie projektu Krajowego Planu Odbudowy Zasobów Przyrodniczych.Redakcja pełna treść po wykupieniu1 min
  6. Ludzie-miejsca-wydarzeniaII Trzebiński Dzień PszczołyRedakcja pełna treść po wykupieniu2 min
  7. Gospodarka pasiecznaMaj – czas pszczelarskiej fiestyJacek Wojciechowski pełna treść po wykupieniu17 min
  8. Punkt widzeniaJak bardzo trzeba się napracować i ile zainwestować, żeby nie rozwiązać żadnego z pszczelarskich problemów [2]Bartłomiej Maleta pełna treść po wykupieniu14 min
  9. Ludzie-miejsca-wydarzeniaNauka i praktyka w doniesieniach z 63. Naukowej konferencji pszczelarskiejKrystyna Pohorecka pełna treść po wykupieniu19 min

Podobne wpisy