PRÓBA OKREŚLENIA OPTYMALNEJ ILOŚCI PSZCZÓŁ DO DOBREGO ZAPYLENIA SADU JABŁONIOWEGO. CZĘŚĆ I
tekst: Leon Bornus, Bolesław Jabłoński, Stanisław Król
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XX, 1976 — Leon Bornus, Bolesław Jabłoński, Stanisław Król
strona 1PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE ROK XX 1976
CZĘŚĆ I
Leon Bornus, Bolesław Jabłoński, Stanisław Król
WPROWADZENIE
Rozpoczęte w końcu ubiegłego wieku prace badawcze nad zapylaniem drzew owocowych (cyt. za Pieniążkiem 1954, Mielniczenką 1960, 1972, Free 1970) wyjaśniły dotychczas dużo podstawowych problemów, zarówno czysto teoretycznych jak i praktycznych z tego zakresu. Od dawna wiadomo, że dobrego owocowania większości roślin sadowniczych można się spodziewać tylko wtedy, gdy obok właściwych warunków glebowo-agrotechnicznych i innych zapewni się im należyte warunki zapylania. Chodzi tu przede wszystkim o dostatecznie bliskie sąsiedztwo odmian wzajemnie dobrze się zapylających oraz o obecność pszczół miodnych w sadzie, które są jedynymi praktycznie liczącymi się zapylaczami drzew i krzewów owocowych.
Sprawa doboru odmian i właściwe rozmieszczenie ich w sadzie zależy wyłącznie od jednorazowej decyzji sadownika. Pszczoły w sadzie stanowią natomiast czynnik bardzo zmienny, zależny od wielu warunków zewnętrznych, jak odległość ustawienia pasieki, obfitość nektarowania kwiatów, przebieg pogody, obecność innych kwitnących roślin pożytkowych w pobliskiej okolicy itp. Dlatego intensywność oblotu sadów przez pszczoły podlega dużym wahaniom.
Z drugiej strony powszechnie wiadomo, że drzewa owocowe kwitną na ogół bardzo obficie i tylko z części ich kwiatów (5—10%) wykształcają się owoce. Powstaje więc pytanie, czy należy dążyć do możliwie dużych koncentracji pszczół w sadach, czy też wystarczające są może niewielkie ich ilości.
strona 2W literaturze naukowej nie znajdujemy na powyższe pytanie zdecydowanie jednoznacznej odpowiedzi. Na przykład Kolesnikow (Mielniczenko 1972) podaje, że do dobrego zapylenia 1 ha sadu wystarczy zapewnić 1—2 rodzin pszczelich, natomiast Townsend (Free 1970) zaleca ich 5.
Zagadnienie powyższe nabiera u nas coraz większego znaczenia w związku z powstawaniem intensywnych i dużych powierzchniowo sadów. Sady te muszą być zapylone przez pszczoły pochodzące bądź z własnych odpowiednio licznych pasiek, bądź też z pasiek wynajętych na czas kwitnienia sadów. Ogólnie biorąc, chodzi nie tylko o dobre zapylenie drzew i krzewów owocowych, ale i o zapylenie w tym samym czasie kwitnących upraw rzepaku, a także maksymalne wykorzystanie dostarczonego przez nie bogatego pożytku nektarowego i pyłowego.
W pracy niniejszej podjęto próbę określenia optymalnej ilości pszczół, potrzebnej do dobrego zapylenia 1 ha w pełni owocującego, nowoczesnego sadu jabłoniowego.
METODYKA
Ogólne dane o sadzie doświadczalnym. Doświadczenie przeprowadzono na terenie Pszczelniczego Zakładu Doświadczalnego IS Górna Niwa w Puławach, w latach 1974—1975. Do badań wytypowano 2-hektarową kwaterę sadu, składającego się z dwu wzajemnie dobrze zapylających się odmian jabłoni (Jonatan, Bankroft), sadzonych na przemian — dwa rzędy jednej odmiany dwa drugiej. Sad założony był jesienią 1966 r., na glebie bielicowej lekkiej, klasy bonitacyjnej IV. Jednoroczne okulanty, na podkładce A2, zasadzone w rozstawie 3,7 m × 4,7 m.
Przez początkowe 4 lata utrzymywany był w sadzie czarny ugór. Po tym okresie w pasach rzędów utrzymuje się ugór herbicydowy, a w międzyrzędziach często koszoną murawę. Nawożenie sadu stosuje się tylko mineralne, w ilości około 180 kg N, 200 kg K2O i 80 kg P2O5 na 1 ha.
Sad prowadzony jest jako szpaler wolno stojący. Drzewa o koronie lekko spłaszczonej tnie się w ostatnich latach umiarkowanie. Stosowana nowoczesna typowa ochrona roślin zapewnia zdrowe i czyste owoce.
Sposób założenia doświadczenia. Głównym problemem w doświadczeniu było stworzenie grup drzew różniących się intensywnością oblotu przez pszczoły. W warunkach bardzo dużego napszczelenia terenu w Puławach udało się to w małym sadzie osiągnąć jedynie przy zastosowaniu izolatorów. Duże izolatory z siatki plastykowej, o oczkach 2 m × 2 m światła, były rozpinane na czterech słupkach i obejmowały całe drzewa (ryc. 1a).
W doświadczeniu uwzględniono 4 grupy (kombinacje) drzew. Jedną kombinacje (A) stanowiły drzewa swobodnie dostępne dla owadów, które mogły być odwiedzane przez pszczoły bardzo intensywnie, ponieważ
strona 3

Ryc. 1. Ogólny wygląd używanych w doświadczeniach izolatorów z siatki plastykowej General view of cages made of plastic net used in investigations a — drzewo okryte izolatorem tree under screen cage b — izaltor podwinięty w celu udostępnienia kwiatów pszczołom lifted isolator for free access of bees
w pobliżu stały 3 kilkudziesięciopniowe pasieki. Drugą grupę drzew (B) udostępniano pszczołom przez odsłonięcie siatki dopiero od godziny 11.30 do końca dnia. Przez cały okres kwitnienia podwijano siatkę do góry o godz. 11.30 (ryc. 1b), a wieczorem opuszczano z powrotem. Podobnie postępowano w trzeciej kombinacji doświadczenia (C), gdzie drzewa były udostępniane pszczołom dopiero od godz. 14.30. Czwarta grupa drzew (D) przez cały okres kwitnienia pozostawała pod izolatorami jako kontrolna.
Ze względu na dość wysokie koszty izolatorów doświadczenie wykonano tylko w 3 powtórzeniach. Obejmowało ono w sumie 24 drzewa (2 odmiany jabłoni × 4 kombinacje × 3 powtórzenia).
Izolatory zakładano w dniu poprzedzającym ukazanie się pierwszych kwiatów, a zdejmowano je całkowicie po zakończeniu kwitnienia. Przed założeniem izolatorów liczono na każdym drzewie wszystkie pąki kwiatowe. Dla ustalenia liczby kwiatów na drzewach określano też liczbę kwiatów w pąku kwiatostanowym, biorąc losowo po 100 takich pąków dla każdej odmiany z drzew spoza doświadczenia.
Na czas kwitnienia jabłoni w pobliżu drzew doświadczalnych ustawiono w sadzie, na wysokości 1,5 m od ziemi, termohydrograf oraz deszczomierz, w celu dokładnego zarejestrowania przebiegu niektórych czynników pogody.
Sposób wykonania obserwacji i pomiarów. Dla określenia dynamiki rozkwitania jabłoni, na trzech drzewach jednej i drugiej odmiany zaznaczano łatwo dostępne konary, na których każdego dnia, co godzinę obrywano płatki u wszystkich nowo rozkwitłych kwiatów. Za rozkwitłe przyjmowano takie kwiaty, które miały na tyle rozchylone płatki, że mogły się pomiędzy nie wcisnąć pszczoły.
Przy określaniu długości życia kwiatów i momentu ich pylenia brano pod uwagę kwiaty rozkwitające rano, tuż przed południem oraz przed wieczorem, znacząc je kolorową włóczką.
strona 4Obserwacje intensywności oblotu jabłoni przez pszczoły wykonywano od rana do wieczora co godzinę, przez cały okres kwitnienia.
Dla określenia stopnia zapylenia jabłoni liczono dla każdego drzewa oddzielnie (raz około 25 czerwca, drugi raz około 25 lipca) wszystkie opadłe związki owoców oraz wszystkie wyrośnięte owoce (podczas zbioru). Przy zbiorze owoce najpierw sortowano według wielkości, na specjalnie wykonanej drewnianej kalibrownicy o otworach średnicy 4,0, 4,5, 5,0, 5,5, 6,0, 6,5, 7,0, 7,5 i 8,0 cm, a następnie liczono je i ważono.
Ponieważ miarą stopnia zapylania kwiatów jest liczba i wykształcenie zawartych w owocach nasion, dlatego po trzy jabłka każdej wielkości owoców z poszczególnych drzew poddano odpowiedniej analizie. Jabłka te rozkrawano i liczono oddzielnie w każdej komorze nasiona dorodne oraz nasiona słabo wykształcone.
Sposób opracowania wyników. Wyniki opracowano statystycznie przy pomocy analizy wariancji R. A. Fishera. W badaniach zastosowano test Duncana przy poziomie wiarygodności α = 0,05. Wartości średnie, różniące się między sobą istotnie, oznaczono w tabelach różnymi literami alfabetu.
WYNIKI
KWITNIENIE JABŁONI I OBLOT ICH PRZEZ PSZCZOŁY
Przebieg pogody w latach badań. Po średnio ciepłym i niezbyt bogatym w opady lecie 1973 r., zima w roku 1974 była bardzo łagodna i uboga w opady śniegu (tab. 1). Również w pierwszej dekadzie kwietnia temperatura utrzymywała się powyżej normy, co wpłynęło na przyśpieszenie wegetacji roślin. Od połowy kwietnia przyszło oziębienie i przymrozki. Temperatura w nocy z 13 na 14 kwietnia spadła nawet do —5°C. Spowodowało to przemarznięcie znacznego procentu pąków kwiatowych drzew owocowych. W maju, kiedy kwitły sady, było na ogół chłodno, ale opady nie przekraczały normy wieloletniej. Niską temperaturą i obfitymi opadami charakteryzował się czerwiec i lipiec. Po cieplejszym sierpniu i bliskim normy wrześniu, październik był znowu zimny i prawie pięciokrotnie bogatszy w opady niż normalnie. Owoce wyrosły dobrze lecz wybarwiły się słabo.
Zima w 1975 r. była jeszcze cieplejsza niż w roku poprzednim i tak samo bezśnieżna. Silniejszych przymrozków wiosną nie notowano, a temperatura w maju, zwłaszcza w okresie kwitnienia sadów, wysoko przekraczała średnią wieloletnią. Po nieco chłodniejszym końcu maja i czerwcu całe lato było ciepłe i bardzo słoneczne, a miesięczne sumy opadów przekraczały wartości średnich wieloletnich. Sprzyjało to dobremu wyrośnięciu i wybarwieniu się owoców.
strona 5Tabela 1 Niektóre dane meteorologiczne z lat badań Some meteorological data
| Rok Year | Miesiące — Months: I | II | III | IV | V | VI | VII | VIII | IX | X | XI | XII |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Średnie temperatury w °C — Average temperature in °C | ||||||||||||
| 1974 | —1,1 | 2,6 | 4,5 | 7,2 | 11,6 | 14,7 | 16,3 | 18,1 | 13,8 | 6,6 | 3,5 | 2,2 |
| 1975 | 2,5 | —1,1 | 4,6 | 7,4 | 15,2 | 16,4 | 19,4 | 18,5 | 15,6 | 8,0 | 1,4 | |
| x̄ | —3,4 | —2,4 | 1,5 | 7,7 | 13,6 | 17,1 | 18,7 | 17,5 | 13,6 | 8,1 | 2,6 | —1,4 |
| Sumy opadów w mm — Total rainfals in mm | ||||||||||||
| 1974 | 26 | 24 | 4 | 11 | 62 | 113 | 135 | 98 | 44 | 194 | 36 | 54 |
| 1975 | 23 | 10 | 25 | 51 | 30 | 102 | 122 | 92 | 32 | 46 | 16 | |
| x̄ | 30 | 29 | 30 | 39 | 60 | 73 | 75 | 74 | 47 | 43 | 40 | 36 |
- — średnie wieloletnie — average of many years
Obfitość kwitnienia jabłoni. Średnia liczba wszystkich pąków kwiatowych w kwiatostanie była u obu odmian jednakowa i wynosiła w 1974 r. około 5, a w 1975 — nieco powyżej 5 (tab. 2). Wiosenne przymrozki w 1974 r. uszkodziły nieco więcej pąków kwiatowych Bankrofta niż Jonatana, ale wpłynęło na to prawdopodobnie dalsze zaawansowanie wegetacji Bankrofta .Interesujące, że nie zależnie od pąków kwiatowych przemarzniętych stwierdzono w obydwu latach pewien procent pąków zaschniętych. Były to zawsze szczytowe pąki w kwiatostanach.
Tabela 2 Obfitość kwitnienia badanego sadu jabłoniowego Abundance of blooming of investigated apple orchard
| Rok Year | Odmiana Variety | Liczba wszystkich pąków kwiatowych w kwiatostanie Number of all buds in florescence | % pąków uszkodzonych % damaged buds: przemarzniętych frozen | % pąków uszkodzonych % damaged buds: zaschniętych dried up | Średnia liczba kwiatów Average number of flowers: na 1 drzewie for 1 tree | Średnia liczba kwiatów Average number of flowers: na 1 ha w tys. szt. for 1 ha in thous. pieces |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1974 | Jonatan | 4,95±0,01 | 10,1±1,62 | 12,7±1,56 | 2951±187 | 1679 |
| Bankroft | 5,03±0,05 | 15,1±1,79 | 17,3±1,47 | 2888±268 | 1661 | |
| 1975 | Jonatan | 5,26±0,01 | — | 5,3±0,72 | 1595±102 | 917 |
| Bankroft | 5,30±0,01 | — | 16,7±2,28 | 3196±329 | 1788 |
Średnia liczba kwiatów (zdrowych, kwitnących) była w roku 1974 u obydwu odmian podobna i wynosiła około 2900 na jednym drzewie, co w przeliczeniu na jeden ha stanowi blisko 1.700 tys. W 1975 r. drzewa Bankrofta wytworzyły średnio po około 3000 kwiatów, a więc podobnie jak w roku ubiegłym, a drzewa Jonatana prawie o połowę mniej.
Dzienna dynamika rozkwitania kwiatów jabłoni, ich pylenia i oblotu przez pszczoły. Kwiaty jabłoni rozkwitają w ciągu całego dnia, począwszy już od godziny 4.00—5.00 aż do 17.00—18.00 (słupki na ryc. 2). Między godziną 18.00 wieczorem a 4.00 rano kwiaty nie rozkwitają, tzn. nie rozchylają płatków, ale odbywa się ich wzrost. Dlatego prawdopodobnie w ciągu dnia zaznaczają się lekko dwa szczyty intensywności rozkwitania, jeden między godziną 6.00 a 9.00 drugi — między 11.00 a 16.00. Pierwszy jest chyba wynikiem nocnego procesu wzrostu i „dojrzewania” wielu kwiatów do rozkwitnięcia.

Ryc. 2. Dzienna dynamika rozkwitania kwiatów jabłoni i oblotu ich przez pszczoły (średnie z lat 1974—1975) Daily dynamics of starting to blososm of apple trees and visiting flowers by bees 1 — Liczba kwiatów rozkwitających w jednogodzinnych odstępach czasu wyrażona w % Number of starting to blossom flowers in 1 hr intervaly of time express in % 2, 3 i 4 — Liczba pszczół obserwowana w poszczególnych godzinach dnia na drzewach nieizolowanych (2) oraz izolowanych do godz. 11^30 (3) i izolowanych do godz. 14^30 (4), wyrażona w % Number of bees observed in the morning hours on open trees (2), on isolated to 11^30 (3) and isolated to 14^30 (4), express in %
Przy przeciętnej słonecznej pogodzie już po kilku godzinach od chwili rozchylenia się płatków korony następowało pylenie kwiatów. Kwiaty rozkwitłe przed wieczorem pyliły dopiero następnego dnia rano. Od chwili rozwinięcia się płatków korony do ich opadnięcia upływało 4—5 dni.
W dniach pogodnych proces pylenia jabłoni trwa w zasadzie przez
strona 7cały dzień, dlatego też od rana do wieczora pszczoły zbierają pyłek i dokonują zapylenia. Krzywa dziennej dynamiki oblotu kwiatów jabłoni przez pszczoły (linia ciągła na ryc. 2) ma kształt dość regularny. Lekki spadek intensywności oblotu około godziny 10.00 wykazuje ścisły związek z wcześniejszym nieco spadkiem rozkwitania kwiatów.
Linie przerywane i kropkowane na ryc. 2 przedstawiają przebieg oblotu przez pszczoły tych jabłoni, które pozostawały pod izolatorami do godz. 11.30 i do 14.30. Po odkryciu drzew zagęszczenie pszczół na kwiatach bardzo szybko wzrastało, przewyższając zawsze największe zagęszczenie ich na drzewach nie okrywanych, po czym stopniowo malało. Koniec oblotu przez pszczoły drzew odkrywanych następował na ogół w tym samym czasie jak i drzew swobodnie dostępnych dla owadów.
Sezonowa dynamika rozkwitania jabłoni i oblotu ich przez pszczoły. W roku 1974 pierwsze kwiaty ukazały się na jabłoniach już 4 maja (ryc. 3). Normalnie szybko następujące po tym masowe kwitnienie zostało opóźnione na skutek wystąpienia opadów w dniach od 5 do 9 maja oraz spadku temperatury. W dniach 8—9 maja nawet maksymalna temperatura wahała się tylko w granicach 5—8°C. Dopiero później stopniowo dochodziła i przekraczała 15°C i wtedy nastąpiło masowe rozkwitanie jabłoni. Małe opady i spadek temperatury w dniach 15 do 16 maja wyraźnie zahamowały rozkwitanie.
Oblot jabłoni przez pszczoły był na ogół równoległy do przebiegu rozkwitania kwiatów, ale wykazywał pewne niejako opóźnienie i 2—3 dni. Staje się to jednak całkowicie zrozumiałe, gdy się weźmie pod uwagę, że kwiaty jabłoni są odwiedzane przez pszczoły nie tylko w dniu rozkwitnięcia ale także w drugim i nawet w dalszych dniach swego życia.
W 1975 r. pogoda w czasie kwitnienia jabłoni była zupełnie inna niż w roku poprzednim (ryc. 3). Opady nie występowały wtedy prawie w ogóle, a temperatura w ciągu dnia sięgała 20°C. Wpłynęło to na intensywny przebieg procesów rozkwitania kwiatów i na skrócenie okresu kwitnienia. Jeżeli maksymalna liczba kwiatów rozkwitających w ciągu dnia na drzewie Bankrofta w 1974 r. wynosiła około 600, to w roku 1975 — przekroczyła 1200. Stanowiło to ponad 1/3 wszystkich kwiatów, jakie drzewo wytworzyło.
Rozkwitłe kwiaty powinny być w odpowiednim czasie zapylone przez owady. Tymczasem oblot jabłoni przez pszczoły 1975 r. był bardzo słaby (ryc. 3). W porównaniu z szybkim dynamicznym rozkwitaniem kwiatów, oblot jabłoni przez pszczoły nastąpił późno i rozwijał się bardzo powoli.
Wytłumaczenie powyższego zjawiska nie jest łatwe. To prawda, że rodzin pszczelich było w pobliżu sadu mniej niż w roku ubiegłym, ponieważ połowę jednej z trzech stojących obok pasiek wywieziono na pożytek rzepakowy, gdzie wykonywano doświadczenie. Liczba rodzin pszczelich, jaka pozostała, była jednak kilkakrotnie większa od najwyższych zalecanych norm obsady sadu pszczołami. Nie można niestety nic powiedzieć
strona 8
Ryc. 3. Przebieg procesu rozkwitania jabłoni i oblotu ich przez pszczoły na tle przebiegu niektórych czynników pogody Process of starting to blossom of apple trees and visiting of flowers by bees in connection to some weather factors 1 — temperatura maksymalna i minimalna w °C temperature maximum and minimum in °C
strona 92 — wilgotność względna powietrza w % relative humidity of air in % 3 — opady deszczu w mm rainfall in mm 4 i 5 — liczba kwiatów rozkwitających w ciągu dnia na drzewie odmiany Jonatan (4) i Bankroft (5) number of starting to blossom flowers in a day on the tree of Jonathan (4) and Bancroft (5) 6 i 7 — oblot mierzony liczbą roboczogodzin pszczelich w ciągu dnia na drzewie odmiany Jonatan (6) i Bankroft (7) bee visiting measured in number of worker-hours during a day on the Jonathan (6) and Bancroft (7) trees
o nektarowaniu kwiatów jabłoni, ponieważ nie badano tego zjawiska. Możliwe, że przy ciepłej ,suchej pogodzei nektarowanie było słabe i ono wpłynęło na mniejszy oblot kwiatów przez pszczoły. Bardziej prawdopodobne wydaje się jednak to, że ciepła słoneczna pogoda, która nastała już przed kwitnieniem jabłoni, umożliwiła pszczołom loty na dalekie odległości gdzie znalazły one atrakcyjne źródła pożytku, np. rzepak ozimy. Za tłumaczeniem tym przemawia także fakt, że z różnych przyczyn późne (13.V.) przywiezienie do sadu pasieki spowodowało znaczny wzrost intensywności oblotu przekwitających już drzew jabłoni.
Intensywność oblotu jabłoni przez pszczoły. Podkreślić należy, że za cały okres kwitnienia na kwiatach jabłoni, poza pszczołą miodną widziano przelotnie tylko parę trzmieli i kilka much. Podobnie było w roku następnym. Oznacza to, że w zapylaniu jabłoni brały udział prawie wyłącznie pszczoły miodne. Dla celów porównawczych w normalnych warunkach, intensywność oblotu roślin przez pszczoły mierzy się zagęszczeniem ich (czyli liczbą jednocześnie pracujących osobników) na jednostce powierzchni, albo na jednym egzemplarzu rośliny czy też na określonej liczbie kwiatów. Pomiary zagęszczenia pszczół na kwiatach można wykonywać w godzinach szczytowego lotu pszczół, bądź przez cały dzień w określonych odstępach czasu, a do porównań służą zawsze jakieś wartości średnie. W przypadku omawianego doświadczenia żadne średnie zagęszczenie pszczół na kwiatach nie mogło być miarą intensywności oblotu, ponieważ w różnych kombinacjach różny był czas oblotu w ciągu dnia. Zaraz po odkryciu izolatorów na kwiaty przyleciało dużo pszczół, w rezultacie czego średnie zagęszczenie ich na kwiatach było tym większe, im krócej trwał czas pracy na kwiatach (tab. 3).
Inną miarą pracy pszczół na kwiatach jest ogólny czas pracy na przykład jednej pszczoły, na określonej liczbie kwiatów w czasie kwitnienia. Przy systematycznych, codziennych i cogodzinnych obserwacjach łatwo jest ten ogólny czas pracy pszczół obliczyć, sumując obserwowane zagęszczenie ich na kwiatach. Otrzymana liczba jest w przybliżeniu sumą godzin pracy jednej pszczoły, którą można nazywać sumą chyba „roboczogodzin pszczelich”.
strona 10Tabela 3 Intensywność oblotu jabłoni przez pszczoły w różnych kombinacjach doświadczenia Intensity of visting bees on apple trees in different combinations of investigation
| Cecha badana Investigated feature | Rok Year | Odmiana Variety | Kombinacje doświadczenia Combinations: A* | B* | C* | X̄ |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Średnie w okresie kwitnienia szczytowe zagęszczenie pszczół na jedno drzewo | 1974 | Jonatan | 8,55 | 10,21 | 10,08 | 9,61a. |
| Bankroft | 8,34 | 12,55 | 14,19 | 11,69a. | ||
| x̄ | 8,44a1 | 11,38a2b | 12,13ba2 | — | ||
| Average number of bees on 1 tree during blooming time | 1975 | Jonatan | 2,23 | 2,53 | 2,75 | 2,50b |
| Bankroft | 1,11 | 1,13 | 1,28 | 1,17a | ||
| x̄ | 1,67a | 1,83b | 2,01c | |||
| Liczba roboczogodzin pszczelich na 1000 kwiatów | 1974 | Jonatan | 238,0 | 158,7 | 83,7 | 160,1a. |
| Bankroft | 242,3 | 190,7 | 118,7 | 183,9a. | ||
| x̄ | 240,2c | 174,7b | 101,2a | — | ||
| Number of work-hours of bees on 1000 flowers | 1975 | Jonatan | 60,8 | 54,2 | 33,6 | 49,5b |
| Bankroft | 26,2 | 16,5 | 11,9 | 18,2a | ||
| x̄ | 43,5c | 35,4b | 22,8a | — | ||
| Liczba roboczogodzin pszczelich na jedno drzewo | 1974 | Jonatan | 702,3 | 468,0 | 247,0 | 472,4a. |
| Bankroft | 700,0 | 484,0 | 343,0 | 509,0a. | ||
| 701,2c | 476,0b | 295,0a | — | |||
| Number of work-hours of bees on 1 tree | 1975 | Jonatan | 97,0 | 86,4 | 53,5 | 79,0b |
| Bankroft | 81,6 | 43,1 | 19,1 | 47,9a | ||
| x̄ | 89,3c | 64,8b | 36,3a | — |
- — wyjaśnienia w tab. 4 — explanation in table 4
Intensywność oblotu jabłoni, mierzona ogólną liczbą roboczogodzin pszczelich, zarówno w przeliczenie na 1000 kwiatów jak i na jedno średnio kwitnące drzewo, była w roku 1975 przeciętnie około 5-krotnie mniejsza niż w roku 1974 (tab. 3). Ponadto Bankroft w 1975 roku był ponad dwukrotnie słabiej oblatywany od Jonatana.
Dzięki zastosowaniu izolatorów siatkowych uzyskano w obu latach zmniejszenie intensywności oblotu jabłoni przez pszczoły o około 25% przy osłanianiu drzew do godziny 11.30, a około 50%, przy osłanianiu do godz. 14.30.
Szybkość pracy pszczół na kwiatach jabłoni. Jedna pszczoła w ciągu minuty odwiedza średnio około 7 kwiatów jabłoni (dokładnie 7,06 ± 0,47).
strona 11W przeliczeniu na jedną godzinę stanowi to 420 kwiatów, a na jeden pogodny, 10-godzinny dzień pracy przeciętnej pszczoły — 4200 kwiatów. Biorąc pod uwagę liczbę kwiatów odwiedzanych przez pszczołę w ciągu godziny oraz ogólną liczbę roboczogodzin pszczelich przypadającą na 1000 kwiatów, łatwo obliczyć, że w roku 1974 jeden kwiat jabłoni nie osłanianych (kombinacja A) mógł być odwiedzany przeciętnie około 100 razy (240 rbg. × 420 kw. = 100.800 odwiedzeń na 1000 kw.) a w roku 1975 tylko około 18 razy.
ZAWIĄZYWANIE OWOCÓW I PLONOWANIE JABŁONI
Zawiązywanie owoców w zależności od stopnia intensywności oblotu kwiatów przez pszczoły. Obie badane odmiany w obu latach wykazywały ogromną zależność zawiązywania owoców od intensywności oblotu kwiatów przez pszczoły (tab. 4). Interesujące, że w roku 1974, jednakowo obficie kwitnący i tak samo licznie jak Jonatan oblatywany Bankroft zawiązał początkowo więcej zawiązków, ale więcej też ich zrzucił w czerwcu i w lipcu. W roku 1975, przy ogólnie słabym oblocie, słabiej oblatywany od Janatana Bankroft nie tylko słabiej zawiązał. ale jeszcze bardzo dużo zawiązków jego owoców spadło w czerwcu i lipcu. W tym roku zaznaczył się też u Bankrofta wzrost letniego opadu zawiązków przy przejściu od grupy drzew normalnie dla pszczół dostępnych do osłanianych przez mniejszą i większą część dnia. Zjawiska tego nie obserwowano u Jonatana w 1975 r. oraz u obu odmian w roku 1974.
Drzewa obu odmian, do których pszczoły nie miały dostępu przez cały okres kwitnienia, zawiązywały tylko minimalną liczbę zawiązków i wykształciły minimalną liczbę owoców. Zapylenia nielicznych tylko ich kwiatów mogły dokonać drobniejsze od pszczół owady, którym łatwiej było przedostać się przez oczka siatki.
Plonowanie jabłoni w zależności od stopnia oblotu ich kwiatów przez pszczoły. Plon owoców w kg z 1 tysiąca kwiatów, jak też w kg z 1 drzewa (tab. 5) wykazał identyczną zależność od stopnia oblotu kwiatów przez pszczoły, jak procent wykształconych ich owoców w stosunku do liczby kwiatów, ponieważ był jego prostą konsekwencją. Dodatkowym szczegółem, podkreślającym silny związek między plonowaniem jabłoni a intensywnością oblotu ich przez pszczoły, był bardzo niski plon Bankrofta, w porównaniu do znacznie słabiej kwitnącego lecz lepiej oblatywanego Jonatana w roku 1975.
Plon owoców z drzew oblatywanych przez pszczoły od godz. 11.30 do wieczora był w roku 1974 o blisko 20% mniejszy od plonu z drzew oblatywanych cały dzień, a w roku 1975 — o około 40% niższy. Z drzew udostępnianych pszczołom tylko od godz. 14.30 do wieczora zbiór owoców w 1975 r. stanowił tylko niecałe 40% tego plonu, jaki wydały drze-
strona 12Tabela 4 Zawiązywanie owoców jabłoni w zależności od intensywności oblotu ich kwiatów przez pszczoły Setting of apple fruits in dependence from the visiting of flowers by bees
| Cecha badana Investigated feature | Rok Year | Odmiana Variety | Kombinacje doświadczenia* Combinations: A | B | C | D | X̄ |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| % wszystkich zawiązków w stosunku do liczby kwiatów | 1974 | Jonatan | 31,9 | 25,8 | 24,2 | 2,3 | 27,3a |
| Bankroft | 56,6 | 51,2 | 47,6 | 1,8 | 51,8b | ||
| x̄ | 44,2b3 | 38,5b2 | 33,4b1 | 2,0a | — | ||
| % of all setting fruits to the number of flowers | 1975 | Jonatan | 49,0 | 36,4 | 20,1 | 0,7 | 35,2b |
| Bankroft | 16,6 | 11,6 | 8,1 | 0,1 | 12,1a | ||
| x̄ | 32,8c2 | 24,0c1 | 14,1b | 0,4a | — | ||
| % wykształconych owoców w stosunku do liczby kwiatów | 1974 | Jonatan | 24,3 | 18,4 | 18,4 | 1,9 | 20,4a |
| Bankroft | 25,2 | 17,1 | 15,9 | 0,5 | 19,4a | ||
| x̄ | 24,7c | 17,7b2 | 17,2b1 | 0,2a | — | ||
| % of well grown fruits to the number of flowers | 1975 | Jonatan | 27,3 | 17,5 | 12,0 | 0,4 | 18,9b |
| Bankroft | 7,4 | 4,2 | 1,7 | 0,1 | 4,4a | ||
| x̄ | 17,4c | 10,9b2 | 6,9b1 | 0,2a | — | ||
| % zawiązków opadłych w czerwcu i w lipcu | 1974 | Jonatan | 22,9 | 28,4 | 23,3 | 12,8 | 24,7a |
| Bankroft | 55,5 | 63,9 | 61,7 | 71,0 | 60,4b | ||
| x̄ | 39,2a1 | 46,2a4 | 42,5a3 | 41,9a2 | — | ||
| % of setting fruits which dropped in June and July | 1975 | Jonatan | 43,0 | 51,4 | 39,2 | 34,6 | 44,5a |
| Bankroft | 56,6 | 63,4 | 80,0 | 63,0 | 66,7b. | ||
| x̄ | 49,8a2 | 57,4a3 | 59,6a4 | 48,8a1 | — |
- A — drzewa normalnie dostępne dla pszczół — trees with free acces for bees B — drzewa osłaniane siatką do godz. 11.30 — trees isolated by net to 11.30 C — drzewa osłaniane siatką do godz. 14.30 — trees isolated by net to 14.30 D — drzewa osłaniane siatką przez cały czas kwitnienia — trees isolated by net during whole blooming period X — średnie dla drzew oblatywanych przez pszczoły — average for trees visited by bees . — różnice między wartościami są prawie istotne — differences between values data are almost significant
Tabela 5 Plonowanie jabłoni w zależności od stopnia intensywności oblotu ich kwiatów przez pszczoły Crop of apple fruits from the trees in dependence from intensity of visiting their flowers by bees
| Cecha badana Investigated feature | Rok Year | Odmiana Variety | Kombinacje doświadczenia Combinations: A | B | C | D | X̄ |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Plon owoców z 1000 kwiatów w kg | 1974 | Jonatan | 21,5 | 17,9 | 17,3 | 1,10 | 18,9a |
| Bankroft | 23,9 | 17,7 | 16,5 | 0,18 | 19,4a | ||
| x̄ | 22,7c | 17,8b2 | 16,9b1 | 0,64a | — | ||
| Crop of fruits from 1000 flowers in kg | 1975 | Jonatan | 33,3 | 20,4 | 14,4 | 0,85 | 22,7b |
| Bankroft | 8,8 | 4,7 | 2,2 | 0,04 | 25,2a | ||
| x̄ | 21,0c | 12,5b2 | 8,3b1 | 0,44a | — | ||
| Plon owoców z jednego drzewa w kg | 1974 | Jonatan | 62,0 | 52,9 | 51,1 | 3,25 | 55,3a |
| Bankroft | 65,6 | 53,4 | 50,0 | 0,52 | 56,3a | ||
| x̄ | 63,8c | 53,2b2 | 50,5b1 | 1,88a | — | ||
| Crop of fruits from 1 tree in kg | 1975 | Jonatan | 49,2 | 34,2 | 21,4 | 1,25 | 34,9b |
| Bankroft | 30,6 | 13,7 | 6,8 | 0,12 | 17,0a | ||
| x̄ | 39,9d | 24,0c | 14,1b | 0,69a | — | ||
| Średnia masa jednego jabłka w g | 1974 | Jonatan | 93 | 101 | 97 | 121 | 97a |
| Bankroft | 91 | 108 | 108 | 152 | 103b | ||
| x̄ | 92,a1 | 104ba2 | 103a2b | 136c | — | ||
| Average weight of apple in g | 1975 | Jonatan | 122 | 122 | 120 | 148 | 121a |
| Bankroft | 118 | 114 | 132 | 150 | 121a | ||
| x̄ | 120a2 | 118a1 | 126b | 149c | — |
wa oblatywane przez pszczoły w ciągu całego dnia. Ilość jabłek zebranych z drzew pozostających pod izolatorami przez cały okres kwitnienia praktycznie w ogóle się nie liczy.
Przeciętna masa jednego jabłka, zwłaszcza odmiany Bankroft, pochodzącego z drzew normalnie intensywnie oblatywanych przez pszczoły (kombinacja A) była na ogół nieco mniejsza niż jabłka z drzew o zmniejszonej intensywności oblotu (komb. B i C). Zjawsko powyższe należy tłumaczyć tym, że mniejsza liczba owoców na drzewie mogła być lepiej zaopatrzona w składniki pokarmowe, wobec czego wyrosły one większe. Szczególnie duże wyrosły owoce na drzewach całkowicie izolowanych od dostępu pszczół (komb. D), ale było ich zaledwie po kilka do kilkunastu na drzewie.
Nie obojętny dla sadownika udział jabłek drobnych w ogólnym plonie owoców był nieznacznie tylko większy na drzewach swobodnie dostęp-
strona 14
Ryc. 4. Procentowy rozkład plonu jabłek według ich wielkości (Ø), zebranych z drzew Jonatana (A) i Bankrofta (B), silniej (1) i słabiej (2) oblatywanych przez pszczoły (średnie z lat 1974—1975) Percentage of aple crop arrangement according to their size (Ø) picked on Jonathan (A) and Bancroft (B) trees, good (1) and worse (2) visited by bees (average from 1974—1975)
nych dla pszczół, w porównaniu z drzewami o zmniejszonym oblocie (ryc. 4), zwłaszcza gdy wziąć pod uwagę masę w kg, a nie owoce w sztukach.
Liczba nasion w owocach jabłoni o różnej intensywności oblotu przez pszczoły. Liczba nasion w owocu wielonasiennym jest niewątpliwie miarą stopnia zapylenia kwiatu, z którego on powstał. W omawianym doświadczeniu jabłka z drzew o zmniejszonym oblocie przez pszczoły zawierały mniejszą liczbę nasion, zarówno wszystkich zawiązanych jak i dobrze wykształconych (tab. 6). Interesujące, że w roku silniejszego oblotu jabłoni przez pszczoły (1974) wzrastał także wyraźnie procent nasion niedorozwiniętych w miarę słabszego oblotu, czego nie stwierdzono przy ogólnie słabym oblocie w roku 1975. Liczba nasion w nielicznych jabłkach, jakie zawiązały się na drzewach całkowicie izolowanych od pszczół, była o około połowę mniejsza niż w jabłkach, które powstały z kwiatów zapylonych przez pszczoły.
O lepszym zapyleniu kwiatów jabłoni w warunkach intensywniejszego oblotu ich przez pszczoły bardzo wymownie świadczą dane w tabeli 7. Niemalże identycznie w obu latach badań, przy przejściu od drzew silniej do słabiej oblatywanych, malał udział komór nasiennych z dwoma nasionami wewnątrz a wzrastała liczba komór beznasiennych.
Ogólnie biorąc, wewnątrz każdej grupy jabłka większe zawierały przeciętnie więcej nasion (tab. 8). Oznacza to, że większe owoce wyrastały z kwiatów lepiej zapylonych, a więc liczniej odwiedzanych przez pszczoły.
Ilość pszczół potrzebna do dobrego zapylania 1 ha sadu jabłoniowego. Bardzo interesująco przedstawia się ogólnie ujęta zależność plonowania
strona 15Tabela 6 Liczba nasion w owocach jabłoni o różnej intensywności oblotu przez pszczoły Number of seed in apple fruits in dependence from different intensity of visiting by bees
| Cecha badana Investigated feature | Rok Year | Odmiana Variety | Kombinacje doświadczenia Combinations: A | B | C | D | X̄ |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Liczba wszystkich nasion w owocu | 1974 | Jonatan | 6,14 | 5,15 | 5,73 | 2,38 | 5,67a. |
| Bankroft | 7,67 | 6,78 | 6,11 | 2,87 | 6,85a. | ||
| x̄ | 6,60c | 5,96b2 | 5,92b1 | 2,62a | — | ||
| Number of all seeds in 1 gruit | 1975 | Jonatan | 6,54 | 6,18 | 5,06 | 2,66 | 5,93a |
| Bankroft | 7,00 | 6,81 | 5,73 | 3,80 | 6,51b | ||
| x̄ | 6,77c2 | 6,50c1 | 5,40b | 3,23a | — | ||
| Liczba nasion dobrze wykształconych w owocu | 1974 | Jonatan | 5,77 | 4,63 | 5,05 | 1,98 | 5,15a. |
| Bankroft | 7,24 | 6,36 | 5,59 | 2,57 | 6,60a. | ||
| x̄ | 6,50b3 | 5,50b2 | 5,32b1 | 2,27a | — | ||
| well developed seeds in the Number of fruit | 1975 | Jonatan | 6,09 | 5,89 | 4,79 | 2,52 | 5,59a |
| Bankroft | 6,53 | 6,45 | 6,14 | 2,50 | 6,37b | ||
| x̄ | 6,31b3 | 6,17b2 | 5,80b1 | 2,51a | — | ||
| Procent nasion niedorozwiniętych | 1974 | Jonatan | 5,83 | 10,04 | 11,87 | 16,70 | 9,25b |
| Bankroft | 5,65 | 6,20 | 8,52 | 10,45 | 6,79a | ||
| x̄ | 5,74a1 | 8,12a2b1 | 10,19b1a2 | 13,45b2 | — | ||
| % of undeveloped seeds | 1975 | Jonatan | 6,83 | 5,23 | 5,23 | 5,30 | 5,76a |
| Bankroft | 6,37 | 6,13 | 4,37 | 10,20 | 5,62a | ||
| x̄ | 6,60a3 | 5,68a2 | 4,80a1 | 7,75a4 | — |
jabłoni od intensywności oblotu ich kwiatów przez pszczoły. Zależność tę przedstawiono na ryc. 5, który wykonano na podstawie danych o intensywności oblotu i plonowania poszczególnych drzew, wchodzących w skład omówionych doświadczeń w latach 1974, 1975. Jak widać, efekt jednej godziny pracy pszczoły na kwiatach jabłoni, mierzony wielkością plonu jabłek, był znacznie wyższy w roku 1975 przy ogólnie słabym oblocie, niż w roku 1974 przy bardzo silnym oblocie. Wydaje się, że na podstawie tych danych można spróbować wykreślić pewną hipotetyczną krzywą, która w dużym oczywiście przybliżeniu, obrazować może ogólną prawidłowość istniejącej zależności owocowania jabłoni od oblotu ich kwiatów przez pszczoły.
Owa hipotetyczna krzywa (ryc. 5) może z kolei z powodzeniem służyć za podstawę do orientacyjnych obliczeń potrzebnej ilości pszczół do za-
strona 16Tabela 7 Procentowy udział komór nasiennych z 2,1 i 0 nasionami, w jabłkach pochodzących z drzew Jonatana i Bankrofta oblatywanych w różnym stopniu przez pszczoły Proportional participation of seed chabers with 2,1 and 0 of seeds in apples of Janathan and Bancroft variety visited in different degree by bees.
| Rok Year | Licba nasion w komorze nasiennej Number of seeds in seed chamber | Kombinacje doświadczenia Combinetion: A | B | C | D |
|---|---|---|---|---|---|
| 1974 | 2 | 41,8 | 30,0 | 30,7 | 7,5 |
| 1 | 49,9 | 57,6 | 52,9 | 36,8 | |
| 0 | 8,3 | 12,4 | 16,4 | 55,8 | |
| 1975 | 2 | 47,0 | 44,6 | 32,8 | 8,4 |
| 1 | 46,3 | 46,4 | 50,9 | 39,7 | |
| 0 | 6,7 | 9,1 | 16,4 | 51,9 |
Tabela 8 Ogólna zależność między wielkością jabłek a liczbą nasion w nich zawartych (średnie z lat 1974—1975) General dependence between the size of apple fruits and the number of seeds in seed chambers (average from the years 1975—1975)
| Średnica owocu w cm Diameter of fruit in cm | Liczba wszystkich nasion w jednym owocu Number off all seds in 1 fruit: Jonatan | Liczba wszystkich nasion w jednym owocu Number off all seds in 1 fruit: Bankroft | Liczba dorodnych nasion w jednym owocu Number of well developed seeds in 1 fruit: Jonatan | Liczba dorodnych nasion w jednym owocu Number of well developed seeds in 1 fruit: Bankroft |
|---|---|---|---|---|
| do 5,5 | 5,39 | 5,50 | 5,05 | 4,50 |
| 6,5—6,5 | 5,56 | 6,85 | 5,27 | 6,42 |
| 5,6—7,5 | 6,09 | 6,92 | 5,79 | 6,52 |
| 7,6 i więcej | 6,58 | 6,89 | 6,97 | 6,66 |
pylenia 1 ha sadu jabłoniowego. Obliczenia takie przedstawiono w tabeli 9. Chociaż zostały one wykonane na liczbach zaokrąglonych, wynika z nich dostatecznie jasno, że do dobrego zapylenia nowoczesnego, w pełni owocującego sadu potrzeba minimum dwu rodzin pszczelich o średniej sile. Zakładamy przy tym, że każda rodzina zapewnia co najmniej 3 tys. zbieraczek jednocześnie pracujących na kwiatach (nie wliczamy tu zbieraczek będących w drodze między sadem a pasieką ani też zbieraczek składających przyniesiony do ula pożytek).
Jeżeli weźmiemy jednak pod uwagę, że rozkwitanie jabłoni nie przebiega tak idealnie jak przyjęliśmy w naszych obliczeniach (przez około
strona 175 dni około 600 kwiatów dziennie na drzewie), ale często dwukrotnie szybciej, jak to miało miejsce w 1975 r. w przypadku Bankrofta (ryc. 3), to 4 rodziny pszczele na 1 ha nie byłoby za dużo. Natomiast przy złej pogodzie loty pszczół są ograniczone, wobec czego powinno być ich jeszcze więcej by w krótkim czasie mogły wykonać tę samą pracę.

Ryc. 5. Zależność plonu owoców jabłoni od intensywności oblotu ich kwiatów przez pszczoły w latach 1974—1975 Dependence of apple fruits crop from the intensity of visiting their flowers by bees in 1974—1975 x — liczba roboczogodzin pszczelich na jedno średnio kwitnące drzewo za cały okres kwitnienia number of worker-hours of bees for one medium blooming tree during whole period of blooming y — plon jabłek w kg z jednego drzewa crop of apples in kg from 1 tree — — — — — hipotetyczna krzywa zależności plonu jabłek od intensywności oblotu kwiatów jabłoni przez pszczoły hipotetic courve of dependence of apple fruits crop from the intensity of bee visiting of apple tree flowers
Należy ponadto podkreślić, że całe nasze dotychczasowe rozważania dotyczą sytuacji, kiedy pszczoły są do sadu specjalnie przywożone na okres kwitnienia. Stacjonarna, nawet stosunkowo liczna pasieka w sadzie nie daje pełnej gwarancji dobrego zapylania jabłoni, zwłaszcza przy pięknej pogodzie w okresie kwitnienia sadu i przy obecności innych kwitnących roślin pożytkowych w zasięgu lotu pszczół.
Udokumentowany tu (ryc. 5 i tab. 9), malejący efekt pracy (mierzony plonem owoców) coraz większej liczby pszczół zapylaczek na kwiatach jabłoni, pozwala zrozumieć, dlaczego ogólnie znany problem potrzeby zapylania sadów nie wszędzie jest dostatecznie doceniany. Jeżeli do uzyskania pewnego średniego plonu owoców wystarcza stosunkowo mała ilość pszczół, to do sadu zwłaszcza niedużego, bez specjalnych zabiegów zawsze skądś trochę tych owadów przyleci. Dlatego problem zapylania
strona 18Tabela 9 Szacunek ilości pszczół potrzebnej do uzyskania określonego plonu owoców z 1 ha sadu jabłoniowego, będącego w pełni owocowania (przy 600 drzewkach na 1 ha, wytwarzających przeciętnie po 3 tys. kwiatów) Estimation of amount of bees necessary for obtaining of certain fruit crop from 1 ha of apple orchard in full bearing (600 trees for 1 ha, having in average 3000 flowers per tree)
| Plon owoców Fruits crop: w t z 1 ha from 1 ha in tons | Plon owoców Fruits crop: w kg z 1 drzewa from 1 tree in kg | Potrzebna liczba roboczogodzin pszczelich Number of needed workhours of bees: na 1 drzewo for 1 tree | Potrzebna liczba roboczogodzin pszczelich Number of needed workhours of bees: śr. w 1 dniu 5-dniowego okr. kwitn. aver in 1 day during 5 d. of blooming | Potrzebne średnie zagęszczenie pszczół przy 10-godzinnym dniu pracy Needed average density of bees during 10 h of work a day: na 1 drzewie for 1 tre | Potrzebne średnie zagęszczenie pszczół przy 10-godzinnym dniu pracy Needed average density of bees during 10 h of work a day: na 1 ha for 1 ha | Potrzebna liczba rodzin pszczelich przy 3 tys robotnic na kwiatach Number of needet bee colonies whem 3000 bees are visiting |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 12,6 | 21 | 50 | 10 | 1 | 600 | 0,2 |
| 21,6 | 36 | 100 | 20 | 2 | 1.200 | 0,4 |
| 25,8 | 43 | 150 | 30 | 3 | 1.800 | 0,6 |
| 28,2 | 47 | 200 | 40 | 4 | 2.400 | 0,8 |
| 30,0 | 50 | 250 | 50 | 5 | 3.000 | 1,0 |
| 31,2 | 52 | 300 | 60 | 6 | 3.600 | 1,2 |
| 31,8 | 53 | 350 | 70 | 7 | 4.200 | 1,4 |
| 32,4 | 54 | 400 | 80 | 8 | 4.800 | 1,6 |
| 33,0 | 55 | 450 | 90 | 9 | 5.400 | 1,8 |
| 33,3 | 55,5 | 500 | 100 | 10 | 6.000 | 2,0 |
| 33,6 | 56 | 550 | 110 | 11 | 6.600 | 2,2 |
| 33,8 | 56,3 | 600 | 120 | 12 | 7.200 | 2,4 |
sadów nigdy u nas nie występuje w tak ostrej formie, by producent w pełni zdawał sobie sprawę z jego przeogromnego znaczenia. Tymczasem zapewnienie dostatecznej, a nawet nadmiernej ilości pszczół w kwitnącym sadzie stanowi koszt znikomo mały w porównaniu do uzyskanego efektu w postaci zwiększonych plonów owoców.
PODSUMOWANIE I WNIOSKI
Uzyskane wyniki doświadczenia ściśle potwierdziły dane z literatury światowej o ogromnej roli pszczół w zapylaniu jabłoni. Bez udziału tych owadów nie mażnaby liczyć na opłacalne zbiory jabłek.
strona 19Do zapylania 1 ha w pełni owocującego, nowoczesnego sadu jabłoniowego mogą w zasadzie wystarczyć dwie rodziny pszczele, pod warunkiem jednak, że będą one przywożone z zewnątrz na czas kwitnienia drzew i rozmieszczane równomiernie wewnątrz kwater.
Dla zapewnienia maksymalnego plonu owoców należałoby jednak dawać do sadu zawsze pewien nadmiar pszczół, nawet do pięciu rodzin na 1 ha. Ogólnie biorąc, zabieg ten jest bardzo tani i nie można pozwolić, aby pozostał on w niedoborze wtedy, kiedy bez względu na koszty zapewnia się wiele innych warunków sprzyjających dobremu owocowaniu.
Mimo posiadania pasieki stacjonarnej, nawet bardzo licznej, nie można mieć pewności dobrego zapylenia jabłoni w miejscowym sadzie, zwłaszcza gdy w okresie poprzedzającym i w czasie kwitnienia drzew owocowych panuje piękna pogoda i w zasięgu lotu pszczół kwitną inne atrakcyjne dla nich rośliny pożytkowe, jak na przykład rzepak ozimy.
LITERATURA
Free J. B. (1970) — Insect Pollination of Crop. Acad. Press. London—New York. s. 380—416.
Mielniczenko A. N. (1960) — Opylenie sielskochoziajstwiennych rastenij pczełami. WASCHNIŁ, Moskwa, s. 10—24, 368—371, 372—377.
Mielniczenko A. N. (1972) — Opylenie pczełami entomofilnych sielskochoziajstwiennych kultur. Naucz. Trudy. „Kołos”. Moskwa. s. 24—28, 29—37.
Pieniążek S. A. (1954) — Sadownictwo. PWRiL, Warszawa. s. 275—284.
ПОПЫТКА ОПРЕДЕЛЕНИЯ ОПТИМАЛЬНОГО КОЛИЧЕСТВА ПЧЕЛ ДЛЯ ХОРОШЕГО ОПЫЛЕНИЯ ЯБЛОННОГО САДА
Л. Борнус, Б. Яблоньски, С. Круль
Резюме
В опытах за годы 1974—1975 в Пулавах констатировано, что единственными практически учитывающими опылителями яблонных садов являются у нас медоносные пчелы.
Для хорошего опыления 1 га в полноте современного плодоносящего яблонного сада нужен минимум двух пчелиных семьей. Чтобы убедиться, следует однако, давать всегда некоторый избыток пчел, даже до 5 пчелиных семьей на 1 га, так как этот приём очень дешевый по сравнению к расходам для других приёмов, а капризная погода может значительно ограничить полеты пчел к цветам.
Стационарная пасека, даже очень многочисленная, не даёт гарантию хорошего опыления яблонного сада, особенно при прекрасной погоде и при наличии других расцветающих растении во время цветения садов.
strona 20AN ATTEMPT TO ESTIMATE THE OPTIMAL NUMBER OF HONEY BEES FOR A GOOD POLLINATION OF APPLE ORCHARDS
Part I
L. Bornus, B. Jablonski, S. Król
Summary
During investigations held at Pulavy in 1974—1975 it was found that honey bees are practically the only pollinators of apple orchards in our country.
For a good pollination of 1 ha of a modern apple orchard in full beering at least two bee colonies per 1 ha, are required. But it is advisable to give some exccess, even 5 bee colonies per 1 ha, since it is very cheap in comparison with the costos involved with other manipulations. Changeable weather may also seriously limit the visits of flowers by bees.
Stationary apiaries even with great number of bee colonies, do not give a quarantee for a good pollination of apple orchards, especially during fine weather and when at the same time another attractive plants are blooming nearby.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 2: „Jedną kombinacje” → Jedną kombinację
- s. 3, ryc. 1: „izaltor” → izolator
- s. 4: „opadłe związki” → opadłe zawiązki
- s. 5, tab. 1: „rainfals” → rainfalls
- s. 5: „nie zależnie” → niezależnie
- s. 6, ryc. 2: „blososm” → blossom
- s. 6, ryc. 2: „intervaly” → intervals
- s. 6, ryc. 2: „express in %” → expressed in %
- s. 7: „opóźnienie i 2—3 dni” → opóźnienie o 2—3 dni
- s. 7: „przez pszczoły 1975 r.” → przez pszczoły w 1975 r.
- s. 9: „pogodzei” → pogodzie
- s. 10, tab. 3: „visting” → visiting
- s. 10: „w przeliczenie na” → w przeliczeniu na
- s. 11: „Janatana” → Jonatana
- s. 12, tab. 4: „free acces” → free access
- s. 13: „Zjawsko” → Zjawisko
- s. 13, tab. 5: „25,2a” → 5,2a
- s. 14, ryc. 4: „aple crop” → apple crop
- s. 15, tab. 6: „gruit” → fruit
- s. 16, tab. 7: „chabers” → chambers
- s. 16, tab. 7: „Janathan” → Jonathan
- s. 16, tab. 7: „Licba” → Liczba
- s. 16, tab. 7: „Combinetion” → Combinations
- s. 16, tab. 8: „1975—1975″ → 1974—1975
- s. 16, tab. 8: „Number off all seds” → Number of all seeds
- s. 16, tab. 8: „6,5—6,5″ → 5,6—6,5
- s. 16, tab. 8: „5,6—7,5″ → 6,6—7,5
- s. 17, ryc. 5: „hipotetic courve” → hypothetic curve
- s. 18, tab. 9: „for 1 tre” → for 1 tree
- s. 18, tab. 9: „needet” → needed
- s. 18, tab. 9: „whem” → when
- s. 18: „mażnaby” → możnaby
- s. 19, streszczenie: „пчелиных семьей” → пчелиных семей
- s. 19, streszczenie: „растении” → растений
- s. 20, streszczenie: „beering” → bearing
- s. 20, streszczenie: „exccess” → excess
- s. 20, streszczenie: „costos” → costs
- s. 20, streszczenie: „quarantee” → guarantee
