WPŁYW LASU I RZEKI NA ZAGĘSZCZENIE I SKŁAD GATUNKOWY TRZMIELI (BOMBUS LATR.)
tekst: Andrzej Ruszkowski, Janina Gosek, Mieczysław Biliński, Krystyna Kaczmarska, Janina Wojdaszka
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXXVII, 1993 — Andrzej Ruszkowski, Janina Gosek, Mieczysław Biliński, Krystyna Kaczmarska, Janina Wojdaszka
strona 197PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XXXVII 1993
Andrzej Ruszkowski, Janina Gosek, Mieczysław Biliński, Krystyna Kaczmarska, Janina Wojdaszka
Instytut Sadownictwa i Kwiaciarstwa, Oddział Pszczelnictwa, ul. Kazimierska 2, 24-100 Puławy
Streszczenie
W latach 1987-1991 zbadano w 6 miejscowościach okolic Puław zagęszczenie i skład gatunkowy trzmieli oraz ich taśmę pokarmową na brzegach lasu, nad Wisłą i w różnych odległościach od lasu i rzeki. Występowało tam 15 gatunków trzmieli – najliczniej trzmiel kamiennik (Bombus lapidarius L.), ziemny (B. terrestris L.), gajowy (B. lucorum L.) i rudy (B. pascuorum Scop.). Średnie zagęszczenie trzmieli wahało się w różnych miesiącach i środowiskach od 0 do 7300 na 1 ha. Największe było ono w lipcu na polach podleśnych, w innych miesiącach – największe nad rzeką, mniejsze na polach, najmniejsze w lesie. Odległość od lasu i rzeki nie wpływała wyraźnie na zagęszczenie trzmieli na polach. Zaznaczyły się trzy grupy trzmieli: nadrzeczna – kamiennik, rudonogi (B. ruderarius Müll.) i rudoszary (B. sylvarum L.); leśna – gajowy, rudy, leśny (B. pratorum L.) i drzewny (B. hypnorum L.) oraz polowa – ziemny i żółty (B. muscorum F.), przy czym trzmiele nadrzeczne chętnie oblatywały uprawy polowe, a trzmiele leśne – sady i jagodniki. Brzegi lasów, a bardziej jeszcze wały nadrzeczne stanowią ważną ostoję pokarmową i gniazdową dla trzmieli i wymagają troskliwej ochrony.
Słowa kluczowe: trzmiel, las, brzeg rzeki, ostoje naturalne, zagęszczenie owadów.
WSTĘP
Trzmiele są bardzo ważnymi zapylaczami roślin uprawnych i dzikich, a zwłaszcza koniczyny czerwonej oraz innych roślin o głęboko położonym nektarze. Liczebność ich jest obecnie ogromnie zmienna i z reguły zbyt niska dla potrzeb zapylania. Obserwacje nasze z lat 1984-1986 (Ruszkowski i in. 1988) wskazywały na liczniejsze występowanie trzmieli w pobliżu brzegów rzek i lasów, dlatego w latach 1987-1991 przeprowadziliśmy badania nad zagęszczeniem i składem gatunkowym trzmieli w różnych odległościach od brzegu rzeki i od brzegu lasu.
strona 198METODYKA
Badania prowadziliśmy od maja do sierpnia (czasem też w kwietniu i wrześniu) w sześciu wsiach (Gołąb, Jaroszyn, Łęka, Bronowice, Piskorów i Wojszyn) położonych 3-16 km od Puław, w zasięgu komunikacji miejskiej. Wykorzystaliśmy również częściowo badania z lat 1984-1985 ze wsi Parchatka i Góra Puławska. Wszystkie te miejscowości leżały na zachód od Wisły, tylko Gołąb i Parchatka – na wschód.
Badaliśmy osobno: brzeg lasu (i okazjonalnie wnętrze lasu), tereny podleśne (do 300 m od lasu), tereny dalsze od lasu i rzeki, tereny bliższe wału przeciwpowodziowego (do 350 m od wału), wał i tereny pomiędzy wałem a brzegiem Wisły.
W Gołębiu i Bronowicach las był odległy od Wisły o około 2 km, w Jaroszynie nieco mniej, a w Wojszynie i Piskorowie rzeki w pobliżu nie było. Odległość wału od brzegu Wisły była różna, ale nie przekraczała raczej 100 m. Jedynie w Parchatce wał był odległy od lesistych zboczy o mniej niż 1 km, natomiast od Wisły oddalony był co najmniej o 500 m i otoczony drzewami i zaroślami – dlatego skład gatunkowy trzmieli na wale w Parchatce bardzo się różnił od wału w innych miejscowościach i przypominał raczej faunę podleśną.
Zagęszczenie owadów oceniano metodą podobną jak w latach 1984-1986, z tą różnicą, że długość badanych odcinków ustalano nie za pomocą dwumetrowego cyrkla pomiarowego, ale za pomocą liczby kroków. W tym celu obliczono średnią długość kroku każdej z osób, a długość każdego odcinka obliczano jako średnią z kilku pomiarów dokonanych w różnych dniach. W Gołębiu pomiary te sprawdzono także przy pomocy cyrkla mierniczego nie stwierdzając istotnych różnic. Używanie na co dzień cyrkla było utrudnione ze względu na brak własnego środka lokomocji. Pomiar ten jest niewątpliwie obarczony większym błędem niż pomiar cyrklem, dlatego też przy wyciąganiu wniosków braliśmy pod uwagę jedynie duże różnice zagęszczenia.
WYNIKI
- Różnice zagęszczenia trzmieli na 1 ha.
Średnie zagęszczenie trzmieli na 1 ha zbadanej powierzchni obliczyliśmy dla wszystkich lat łącznie (tab. 1).
Wiosną (kwiecień – czerwiec) najwięcej trzmieli (średnio 56 na 1 ha) występowało na brzegu Wisły i na wale przeciwpowodziowym, wahając się w różnych miejscowościach od 0 do 560. W środowiskach tych trzmiele oblatywały w kwietniu głównie wierzby (Salix) i jasnotę purpurową (Lamium purpureum L.), w maju – jasnotę białą (Lamium album L.), a w czerwcu – farbownik (Anchusa officinalis L.) i wilżynę (Ononis spinosa L.). Nieco mniej
strona 199trzmieli (47 na 1 ha, z wahaniami od 0 do 132) było wiosną na brzegu lasu, gdzie oblatywane były w kwietniu głównie wierzby, w maju – mniszek (Taraxacum) i przetacznik (Veronica chamaedrys L.), a w czerwcu – jastrzębiec (Hieracium), wyka (Vicia cracca L.), dziurawiec (Hypericum perforatum L.) i świerzbnica (Knautia arvensis Coult.). Najmniej trzmieli było na polach (bliżej wału 33 na 1 ha, dalej – 36, pod lasem – 26, przy wahaniach od 0 do 142). Bliżej lasu oblatywane były w kwietniu głównie wierzby, w maju – jabłonie (Malus domestica Borb.), mniszek i jasnota biała, w czerwcu – jasnota biała, serdecznik (Leonurus cardiata L.) i łubin żółty (Lupinus luteus L.); bliżej wału – w kwietniu wierzby i czarne porzeczki (Ribes nigrum L.), później – między innymi mniszek, jasnota biała i facelia (Phacelia tanacaetifolia Benth.); dalej od lasu i wału – w kwietniu wiśnie (Cerasus vulgaris L.), w maju mniszek, łubin trwały (Lupinus polyphyllus Ldl.) i szczypiorek (Allium schoenoprasum), w czerwcu – szczypiorek i farbownik.
W lipcu zagęszczenie trzmieli na 1 ha wynosiło na wale i brzegu Wisły średnio 208 (w różnych miejscowościach od 59 do 7300), przy czym oblatywały one głównie chaber driakiewnik (Centaurea scabiosa L.) i wilżynę. Jeszcze więcej trzmieli (303 na 1 ha, przy wahaniach 26-1030) było na polach podleśnych, gdzie odwiedzały przede wszystkim mierznicę (Ballota nigra L.). Mniej trzmieli było na polach dalekich od lasu i rzeki (138 na 1 ha – od 0 do 300) – głównie na koniczynie czerwonej, ostrożniu (Cirsium arvense L.) i czyśćcu (Stachys palustris L.); jeszcze mniej na polach bliższych wału (69 na 1 ha, przy wahaniach od 21 do 121) i na brzegu lasu (61, od 0 do 71); a w głębi lasu tylko 24. Trzmiele odwiedzały bliżej wału głównie koniczynę czerwoną (Trifolium pratense L.) i łubin żółty, na brzegu lasu – lebiodkę (Origanum vulgare L.), a w głębi lasu – pszeniec (Melampyrum pratense L.).
W sierpniu było ogólnie biorąc mniej trzmieli; najwięcej nad Wisłą (144 na 1 ha, od 62 do 1110), głównie na chabrach (Centaurea scabiosa L. i C. rhenana Bor.), oście (Carduus acanthoides L.) i koniczynie czerwonej. Mniej trzmieli było na polach bliższych wału (88, od 3 do 1338), podleśnych (83, od 10 do 116) i dalszych (83, od 5 do 800), gdzie oblatywały przy wale głównie koniczynę czerwoną i mlecz (Sonchus), pod lasem – mierznicę i słoneczniki (Helianthus annuus L.), a dalej od lasu i rzeki – jastrzębiec, oset, mierznicę, rozchodnik (Sedum maximum Sut.) i łopian (Arctium tomentosum Mill.). Jeszcze mniej trzmieli występowało na brzegu lasu (56, od 17 do 308) i w jego głębi (29, od 17 do 35), przy czym w lesie odwiedzane były głównie wrzos (Calluna vulgaris L.), jastrzębiec, oset i chaber driakiewnik.
Jeszcze mniej trzmieli było we wrześniu, a oblatywały one prawie te same gatunki roślin co w sierpniu. Najliczniej występowały trzmiele w tym miesiącu nad Wisłą (61 na 1 ha, przy wahaniach od 12 do 185) – głównie na chabrach (C. scabiosa i C. rhenana), oście i mierznicy; mniej licznie na polach dalszych (40 na 1 ha) oraz podleśnych (26 na 1 ha, od 3 do 37) i bliższych wału (12-14 na 1 ha) – bliżej wału głównie na podróżniku (Cichorium intybus L.),
strona 200Tabela 1 Zagęszczenie trzmieli w różnych miesiącach i strefach Bumblebee density in different months and zones
| Miejscowość i strefa / Locality and zone | Badana powierzchnia¹ i miesiąc / Investigated area¹ and month: IV | Badana powierzchnia¹ i miesiąc / Investigated area¹ and month: V | Badana powierzchnia¹ i miesiąc / Investigated area¹ and month: VI | Badana powierzchnia¹ i miesiąc / Investigated area¹ and month: VII | Badana powierzchnia¹ i miesiąc / Investigated area¹ and month: VIII | Badana powierzchnia¹ i miesiąc / Investigated area¹ and month: IX | Zagęszczenie trzmieli na 1 ha / Bumblebee density per one hectare: IV | Zagęszczenie trzmieli na 1 ha / Bumblebee density per one hectare: V | Zagęszczenie trzmieli na 1 ha / Bumblebee density per one hectare: VI | Zagęszczenie trzmieli na 1 ha / Bumblebee density per one hectare: VII | Zagęszczenie trzmieli na 1 ha / Bumblebee density per one hectare: VIII | Zagęszczenie trzmieli na 1 ha / Bumblebee density per one hectare: IX |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Wojszyn 1990: | ||||||||||||
| las² | – | – | 5 | 6 | 6 | 6 | – | – | 0 | 24 | 17 | 0 |
| las³ | – | 18 | 18 | 20 | 24 | 24 | – | 28 | 65 | 66 | 17 | 6 |
| k. lasu⁴ | – | – | 18 | 32 | 23 | 18 | – | – | 29 | 93 | 10 | 3 |
| Piskorów 1990-1991: | ||||||||||||
| las² | – | – | 11 | – | – | – | – | – | 18 | – | – | – |
| las³ | 23 | 36 | 22 | 16 | 22 | – | 62 | 38 | 39 | 71 | 31 | – |
| k. lasu | 1 | 8 | 6 | 4 | – | – | 128 | 142 | 17 | 26 | – | – |
| dalej⁸ | 21 | – | 21 | 21 | 21 | – | 8 | – | 0 | 0 | 5 | – |
| Bronowice – Łęka 1987-1989: | ||||||||||||
| las² | – | – | 4 | – | – | – | – | – | 0 | – | – | – |
| las³ | – | 2 | 8 | 11 | 6 | – | – | 0 | 132 | 36 | 308 | – |
| k. lasu | 31 | 46 | 65 | 49 | 51 | – | 20 | 5 | 29 | 96 | 116 | – |
| dalej | 37 | 26 | 37 | 94 | 25 | – | 17 | 6 | 100 | 67 | 81 | – |
| k. wału⁶ | – | 11 | 11 | 26 | 2 | – | – | 7 | 14 | 21 | 1338 | – |
| wał⁵ | – | 222 | 119 | 158 | 202 | – | – | 17 | 183 | 188 | – | – |
| Gołąb 1987-1989: | ||||||||||||
| las² | – | – | – | – | 14 | 6 | – | – | – | – | 35 | 0 |
| las³ | – | – | x | x | – | 2 | – | – | 0 | 0 | – | 60 |
| k. lasu | – | 22 | – | 25 | 2 | 41 | – | 20 | – | 1030 | 60 | 37 |
| dalej | – | 40 | x | 92 | 13 | 100 | – | 13 | x | 184 | 42 | 40 |
| k. wału⁶ | – | – | – | 23 | 23 | 23 | – | – | – | 121 | 3 | 14 |
| wał⁵ | 6 | 66 | – | 65 | 39 | 22 | 50 | 48 | – | 204 | 1111 | 185 |
| wał⁷ | 2 | 26. | x | 10 | 34 | 48 | 560 | 23 | 0 | 1031 | 62 | 12 |
| Parchatka 1984-1985: | ||||||||||||
| dalej | – | – | – | 2 | 2 | – | – | – | – | 300 | 800 | – |
| k. wału⁶ | – | 10 | – | – | – | – | – | 85 | – | – | – | – |
| wał⁵ | 40 | 120 | – | 80 | 40 | – | 8 | 30 | – | 59 | 155 | – |
| wał⁷ | – | – | – | 1 | – | – | – | – | – | 7300 | – | – |
| Jaroszyn 1987-1991: | ||||||||||||
| k. wału⁶ | – | – | – | 25 | 8 | 8 | – | – | – | 72 | 12 | 12 |
| wał⁵ | – | 9 | 110 | 40 | 18 | 9 | – | 6 | 50 | 186 | 245 | 22 |
Odnośniki – Notes: ¹ w arach – in hundreds of quadrate metres; ² wnętrze lasu – interior of forest; ³ brzeg lasu – bord of forest; ⁴ tereny 5-300 m od lasu – areas near (5-300 m) of forest; ⁵ wały przeciwpowodziowe – flooddams; ⁶ tereny 5-350 m od wału – areas near (5-350 m) of flooddams; ⁷ między wałem a brzegiem rzeki – areas between dams and riverside; ⁸ tereny dalsze (bardziej odległe od lasu i rzeki) – areas more wide of forest and river
strona 201bliżej lasu – na jasnocie białej, a na polach dalszych głównie na chabrze łąkowym (Centaurea jacea L.). Najmniej trzmieli było jesienią w lesie (średnio 7 na 1 ha, przy wahaniach od 0 do 60), gdzie odwiedzały głównie wrzos, mierznicę, jastrzębiec i chaber driakiewnik.
Ogólnie biorąc największe zagęszczenie trzmieli na 1 ha występowało w lipcu (jedynie na polach bliższych wału – w sierpniu), przy czym największe było ono z reguły na brzegu Wisły i na wale przeciwpowodziowym (jedynie w lipcu większe na polach podleśnych). Zagęszczenie trzmieli na brzegu lasu było w lecie i jesienią wyraźnie mniejsze niż na polach, a tylko wiosną nieco większe. Na polach nie zaznaczyła się wyraźna różnica zagęszczenia trzmieli w zależności od bliskości lasu lub rzeki, jedynie w lipcu były trzmiele wyraźnie liczniejsze pod lasem. Można wyciągnąć stąd wniosek, że ani sąsiedztwo lasu ani rzeki nie wpływało tu na zagęszczenie trzmieli na polach uprawnych.
- Skład gatunkowy trzmieli.
Skład gatunkowy trzmieli ujęliśmy w dwu tabelach. Jedna z nich ułożona jest według miejscowości (tab. 2), druga – według miesięcy (tab. 3). Na badanych terenach występowało 15 gatunków trzmieli, w tym tylko 4 licznie.
Najpospolitszym z nich był (z wyjątkiem lasu i terenów podleśnych) trzmiel kamiennik, który wiosną (III-VI) najliczniej występował na polach dalekich od lasu i rzeki, a latem i jesienią na wałach i w ich pobliżu. Jedynie w Gołębiu i Jaroszynie liczny był również na polach podleśnych. Trzmiel ten gnieździ się najchętniej między kamieniami lub w utwardzonej ziemi.
Trzmiele ziemny i gajowy najliczniejsze były przez cały okres wegetacyjny na brzegu lasu, tylko w czerwcu także i na polach podleśnych, a w lipcu na dalszych. Jedynie w Jaroszynie liczniejsze były na polach dalszych niż pod lasem. Ogólnie biorąc, w Polsce trzmiel ziemny dominuje na terenach polnych, a gajowy na leśnych. Trzmiele te gnieżdżą się i zimują głównie w płaskim terenie, w opuszczonych norach gryzoni i kretów.
Trzecim licznym gatunkiem, ale przez cały sezon tylko na terenach leśnych i podleśnych – był trzmiel rudy. Na polach dalszych od lasu i na wałach był bardzo nieliczny (z wyjątkiem Parchatki, gdzie jednak wokół wału było dużo krzewów i drzew oraz dużo jasnoty białej). Trzmiel rudy związany jest z krzewami, w których prawdopodobnie zimuje i gdzie chętnie się gnieździ. Dlatego nawet w lesie bywa rzadki (Gołąb), jeśli jest to las bez gęstszego poszycia.
Trzmiel leśny najczęstszy był w lesie (średnio 4%) i pod lasem (1,5%), na wale był dużo mniej liczny, a na polach dalszych prawie nie występował; podobnie jak i trzmiel drzewny, który jednak na wale i pod lasem był nieco liczniejszy (1,6%) niż w lesie (1,3%). Oba te gatunki związane są z drzewami, przy czym trzmiel drzewny gnieździ się najchętniej w dziuplach lub w zakamarkach drewnianych budowli (Ruszkowski 1969a,b). Dlatego być może w Łęce i Gołębiu był trzmiel drzewny częstszy także i na wale, biegnącym blisko zabudowań wsi oraz starych topól i wierzb.
strona 202Tabela 2 Skład gatunkowy trzmieli (w procentach) w różnych miejscowościach i strefach Species percentage of bumblebee in different localities and zone
| Miejscowość i strefa / Locality and zone¹ | n | Gatunki trzmieli – Bumblebee species²: R | Gatunki trzmieli – Bumblebee species²: Y | Gatunki trzmieli – Bumblebee species²: T | Gatunki trzmieli – Bumblebee species²: L | Gatunki trzmieli – Bumblebee species²: D | Gatunki trzmieli – Bumblebee species²: S | Gatunki trzmieli – Bumblebee species²: E | Gatunki trzmieli – Bumblebee species²: A | Gatunki trzmieli – Bumblebee species²: M | Gatunki trzmieli – Bumblebee species²: U | Gatunki trzmieli – Bumblebee species²: H |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Wojszyn 1990 | ||||||||||||
| las | 67 | 3,0 | – | 59,7 | 10,4 | 1,5 | – | 1,5 | 21,0 | 1,5 | – | 1,5 |
| k. lasu | 74 | – | – | 67,6 | 4,1 | 1,4 | – | – | 27,0 | – | – | – |
| Piskorów – Leokadiów 1990-1991 | ||||||||||||
| las | 70 | 10,0 | 1,4 | 30,0 | 15,7 | – | – | – | 42,9 | – | – | – |
| k. lasu | 34 | 23,3 | 5,9 | 11,8 | 14,7 | 2,9 | – | – | 41,2 | – | – | 2,9 |
| dalej | 6 | – | – | 33,3 | 33,3 | 16,7 | – | – | 16,7 | – | – | – |
| Bronowice – Łęka 1987-1989 | ||||||||||||
| las | 32 | – | 6,3 | 40,1 | 6,3 | 6,3 | 3,1 | – | 37,5 | – | – | – |
| k. lasu | 167 | 3,6 | 4,2 | 10,8 | 24,6 | 9,0 | 7,8 | – | 34,1 | 1,2 | 0,6 | 4,2 |
| dalej | 350 | 0,6 | – | 19,4 | 60,6 | 5,4 | 7,7 | 0,6 | 1,4 | 0,9 | – | 3,4 |
| k. wału | 110 | – | – | 17,3 | 77,3 | – | 4,5 | – | 0,9 | – | – | – |
| wał | 696 | 2,4 | 1,9 | 12,5 | 54,6 | 9,8 | 5,5 | 1,1 | 10,2 | 1,9 | – | 0,1 |
| Gołąb 1987-1989 | ||||||||||||
| las | 26 | – | – | 42,3 | 19,2 | 7,7 | – | – | 7,7 | 23,1 | – | – |
| k. lasu³ | 278 | – | 0,4 | 23,7 | 65,1 | 0,7 | 0,7 | 0,4 | 2,5 | 3,6 | – | 1,8 |
| dalej⁴ | 347 | – | – | 33,7 | 42,9 | 4,3 | 2,3 | 0,3 | 5,2 | 10,4 | – | 0,6 |
| k. wału | 35 | – | – | 14,3 | 51,4 | 2,9 | – | – | 17,1 | – | – | 14,3 |
| wał | 582 | 0,2 | 2,1 | 21,1 | 57,9 | 6,5 | 3,8 | 0,2 | 4,1 | 1,2 | 0,3 | 2,6 |
| Jaroszyn 1984-1991 | ||||||||||||
| k. lasu | 702 | 1,1 | 1,7 | 17,1 | 32,3 | 2,1 | 0,3 | 0,3 | 43,7 | 0,4 | 0,1 | 0,7 |
| dalej | 342 | – | 2,3 | 35,1 | 59,4 | 0,6 | – | 0,9 | 0,9 | – | – | 0,9 |
| k. wału | 30 | – | – | 36,7 | 36,7 | 16,7 | – | 3,3 | 6,7 | – | – | – |
| wał⁵ | 287 | – | 0,3 | 8,0 | 71,1 | 10,5 | 2,8 | 0,3 | 6,6 | – | – | – |
| Góra Puławska 1984-1985 | ||||||||||||
| las | 42 | – | – | 11,9 | 2,4 | – | – | – | 85,7 | – | – | – |
| k. lasu | 132 | – | – | 54,5 | 35,6 | 9,1 | – | – | 0,8 | – | – | – |
| dalej | 35 | – | 2,9 | 11,4 | 54,3 | – | – | – | 31,4 | – | – | – |
| wał | 125 | – | 0,8 | 10,4 | 85,6 | – | – | – | 3,2 | – | – | – |
| Parchatka 1984-1985 | ||||||||||||
| k. lasu⁸ | 230 | 8,3 | 2,2 | 31,8 | 33,6 | 1,3 | – | – | 19,9 | – | – | 3,0 |
| wał | 346 | 2,6 | 1,0 | 51,9 | 8,1 | 2,6 | 1,1 | – | 29,5 | 0,7 | – | 2,5 |
| Ogółem – Total⁹ | ||||||||||||
| las | 238 | 4,2 | 1,3 | 37,8 | 10,9 | 2,1 | 0,4 | 0,4 | 39,5 | 2,9 | – | 0,4 |
| n | R | Y | T | L | D | S | E | A | M | U | H | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| k. lasu⁶ | 1387 | 1,5 | 1,6 | 23,8 | 36,5 | 3,3 | 1,1 | 0,2 | 29,3 | 1,1 | 0,1 | 1,3 |
| dalej⁷ | 1080 | 0,2 | 0,8 | 28,8 | 64,7 | 3,4 | 3,2 | 0,6 | 3,5 | 3,6 | – | 1,6 |
| k. wału | 175 | – | – | 20,0 | 65,1 | 3,4 | 2,9 | 0,6 | 5,1 | – | – | 2,9 |
| wał⁶ | 1690 | 1,1 | 1,6 | 14,6 | 60,8 | 8,0 | 4,0 | 0,6 | 7,0 | 1,2 | 0,1 | 0,9 |
Odnośniki – Notes: ¹ Strefy jak w tab. 1 – Zones as in the table 1; ² Symbole gatunków trzmieli – Symbols of bumblebee species: J – trzmiel wrzosowiskowy – B. jonellus (K.); R – t. leśny – B. pratorum (L.); Y – t. drzewny –B. hypnorum (L.) (nazwa „parkowy” nie ma prawa pierwszeństwa); T – t. zmienny – B. terrestris (L.) i gajowy – B. lucorum (L.); L – t. kamiennik – B. lapidarius (L.); D – t. rudonogi – B. ruderarius (Müll.); S – t. rudoszary – B. sylvarum (L.); E – t. szary – B. veteranus (F.); V – t. ziemny – B. humilis (Ill.); A – t. rudy – B. pascuorum (Scop.) (B. agrorum F.); M – t. żółty – B. muscorum (F.); U – t. paskowany – B. subterraneus (L.); H – t. ogrodowy – B. hortorum (L.) i ciemnopasy – B. ruderatus (F.); ³ +0,4%V; ⁴ +0,3%J; ⁵ +0,3%V; ⁶ +0,1%V; ⁷ +0,1%J; ⁸ Zakrzewione zbocza i wąwozy – Ravines and slopes with bushes; ⁹ Bez okazów z Parchatki – Without specimens from Parchatka.
Tabela 3 Skład gatunkowy trzmieli w procentach w poszczególnych miesiącach sezonu wegetacyjnego¹ Percentage of bumblebee species in particular months of vegetation season
| Miesiące i strefy² / Months and zones | n | Gatunki trzmieli – Bumblebee species³: R | Gatunki trzmieli – Bumblebee species³: Y | Gatunki trzmieli – Bumblebee species³: T | Gatunki trzmieli – Bumblebee species³: L | Gatunki trzmieli – Bumblebee species³: D | Gatunki trzmieli – Bumblebee species³: S | Gatunki trzmieli – Bumblebee species³: E | Gatunki trzmieli – Bumblebee species³: A | Gatunki trzmieli – Bumblebee species³: M | Gatunki trzmieli – Bumblebee species³: U | Gatunki trzmieli – Bumblebee species³: H |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| III-V | ||||||||||||
| las | 31 | 12,9 | 3,2 | 58,1 | 9,7 | – | – | – | 15,7 | – | – | – |
| k. lasu | 101 | 12,9 | 3,0 | 41,6 | 20,8 | 2,0 | 1,0 | – | 16,8 | – | – | 2,0 |
| dalej | 48 | – | – | 43,8 | 37,5 | 4,2 | 8,3 | – | – | 4,2 | – | 2,1 |
| wał | 83 | – | 2,4 | 27,7 | 20,5 | 27,7 | 2,4 | – | 12,0 | 4,8 | 2,4 | – |
| VI | ||||||||||||
| las | 24 | 16,7 | – | 45,8 | 8,3 | 4,2 | 4,2 | – | 16,7 | – | – | 4,2 |
| k. lasu | 72 | 2,8 | 5,6 | 44,4 | 27,8 | 4,2 | – | – | 12,5 | – | – | 2,8 |
| dalej | 93 | 1,1 | 1,1 | 7,5 | 51,6 | 15,1 | 8,6 | – | – | 5,4 | – | 9,7 |
| wał | 238 | 5,9 | 5,0 | 14,3 | 38,2 | 26,9 | 1,7 | 0,4 | 5,6 | 1,7 | – | 0,4 |
| VII | ||||||||||||
| las | 71 | 2,8 | – | 46,5 | 7,0 | 1,4 | – | – | 42,3 | – | – | – |
| k. lasu | 422⁴ | 0,7 | 1,9 | 18,7 | 54,3 | 3,8 | 1,4 | 0,2 | 12,6 | 2,6 | 0,2 | 3,3 |
| dalej | 497⁵ | 0,2 | 0,4 | 40,0 | 46,3 | 3,6 | 1,6 | – | 2,0 | 4,4 | – | 1,2 |
| k. wału | 118 | – | – | 20,3 | 61,0 | 5,1 | 2,6 | 0,9 | 5,9 | – | – | 4,2 |
| wał | 731 | 0,4 | 1,5 | 15,0 | 63,3 | 4,7 | 6,6 | 0,5 | 5,3 | 1,0 | – | 1,6 |
| VIII | ||||||||||||
| las | 52 | – | – | 34,6 | 19,2 | 3,9 | – | 1,9 | 34,6 | 5,8 | – | – |
| k. lasu | 112 | – | – | 9,8 | 39,3 | 6,3 | 8,0 | – | 36,6 | – | – | – |
| dalej | 152 | – | – | 19,1 | 63,8 | 1,3 | 6,6 | 1,3 | 3,9 | 3,9 | – | – |
| n | R | Y | T | L | D | S | E | A | M | U | H | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| k. wału | 40 | – | – | 17,5 | 72,5 | – | 5,0 | – | 5,0 | – | – | – |
| wał | 401 | 0,3 | – | 13,5 | 65,1 | 4,7 | 3,7 | 1,3 | 9,5 | 1,2 | – | 0,7 |
| IX-X | ||||||||||||
| las | 17 | – | – | 29,4 | 29,4 | 5,9 | – | – | 11,8 | 23,5 | – | – |
| k. lasu | 125 | – | – | 4,0 | 28,0 | 1,6 | – | – | 64,0 | 1,6 | 0,8 | – |
| dalej | 89 | – | – | 1,1 | 75,3 | 1,1 | 5,6 | 1,1 | 11,2 | 4,5 | – | – |
| k. wału | 10 | – | – | 10,0 | 80,0 | – | – | – | 10,0 | – | – | – |
| wał | 69 | – | 1,5 | 15,9 | 82,6 | – | – | – | – | – | – | – |
| III-X | ||||||||||||
| las | 238 | 4,2 | 1,3 | 37,8 | 10,9 | 2,1 | 0,4 | 0,4 | 39,5 | 2,9 | – | 0,4 |
| k. lasu | 1387 | 1,5 | 1,6 | 23,8 | 36,5 | 3,3 | 1,1 | 0,2 | 29,3 | 1,1 | 0,1 | 1,3 |
| dalej | 1080 | 0,2 | 0,8 | 28,8 | 64,7 | 3,4 | 3,2 | 0,6 | 3,5 | 3,6 | – | 1,6 |
| k. wału | 175 | – | – | 20,0 | 65,1 | 3,4 | 2,9 | 0,6 | 5,1 | – | – | 2,9 |
| wał | 1690 | 1,1 | 1,6 | 14,6 | 60,8 | 8,0 | 4,0 | 0,6 | 7,0 | 1,2 | 0,1 | 0,9 |
Odnośniki – Notes: ¹ Wszystkie miejscowości łącznie, ale bez Parchatki – The all localities together, but without Parchatka; ² Strefy jak w tab. 1 – Zones as in the table 1; ³ Symbole gatunków trzmieli jak w tab. 2 – Symbols of bumblebee species as in the table 2; ⁴ +0,2%V; ⁵ +0,2%J.
Trzmiel rudonogi najliczniejszy był wiosną na wałach (średnio 27-28%), latem na polach (średnio 5-6%), a jesienią (średnio 6%) w lesie; trzmiel rudoszary natomiast na polach stanowił średnio 3% i na wałach 4%.
Trzmiel żółty oraz ogrodowy i ciemnopasy były częstsze na polach, niż w lesie lub nad rzeką. Ale liczebność ich była tak mała, że trudno wyciągać stąd jakieś wnioski, choć skądinąd wiadomo, że trzmiel żółty jest związany z terenami bezdrzewnymi (Ruszkowski 1974).
Trzmiel szary występował jeszcze mniej licznie, ale raczej równomiernie we wszystkich środowiskach. Pozostałe gatunki (paskowany, zmienny i wrzosowiskowy) trafiały się tylko pojedynczo.
DYSKUSJA I WNIOSKI
Zbierając należy stwierdzić, że z polami związane były przede wszystkim trzmiel kamiennik, ziemny i żółty; z wałami – kamiennik, rudonogi i rudoszary; z lasem – rudy, gajowy, leśny i drzewny, choć ten ostatni także z terenami o drewnianej zabudowie. Wskazywałoby to na celowość lokalizacji w pobliżu wałów upraw nasiennych koniczyny czerwonej, komonicy, cebuli, słonecznika (Ruszkowski 1970 a,b; 1974), a w pobliżu lasów – koniczyny czerwonej oraz drzew i krzewów owocowych (Ruszkowski 1969 a,b,c; 1971).
Cechą specyficzną badanych pól był zupełny prawie brak upraw roślin
strona 205zapylanych przez trzmiele. Z uprawnych roślin motylkowych występowały tylko: łubin żółty (w Łęce, Gołębiu, Wojszynie i Piskorowie), seradela (w Wojszynie i Piskorowie) i małe poletka koniczyny czerwonej (w Wojszynie i Gołębiu), a z innych roślin trzmielowych – słoneczniki (w Jaroszynie i Łęce), facelia (w jednym roku w Jaroszynie), jabłonie (w Piskorowie) i porzeczki czarne (w Parchatce). Poza tym drzew i krzewów owocowych praktycznie biorąc nie było, z wyjątkiem przydomowych, a większość pól to uprawy zbóż, ziemniaków, buraków i truskawek. Trafiały się także pola gryki (w Bronowicach), które nie były właściwie odwiedzane przez trzmiele, podobnie jak seradela i truskawki. Oblot trzmieli koncentrował się więc nie na roślinach uprawnych, ale na przydrożach, miedzach, nieużytkach, chwastach i na nielicznych kawałkach łąk. W okolicach obfitujących w uprawy roślin trzmielowych obraz zagęszczenia trzmieli na polach byłby więc prawdopodobnie zupełnie odmienny. Jednakże krajobraz zbożowo-okopowy, bez sadów i motylkowych jest typowy dla wielu obszarów rolniczych naszego kraju, co powoduje, że trzmiele mają dużo lepsze (choć również nie najlepsze) warunki rozwoju w miejskich parkach i w wiejskich ogrodach przydomowych niż na terenach typowo rolniczych.
Sytuację pogarsza dodatkowo chemizacja terenów rolniczych oraz wypalanie miedz, wałów i przydroży, co niszczy nie tylko rośliny pokarmowe trzmieli i pszczół samotnic, ale również ich gniazda i miejsca zimowania. Także zresztą brzegi rzek i lasów są obecnie powszechnie niszczone przez ich zaśmiecanie lub zaorywanie aż po samą granicę drzew, podczas gdy najbogatszą ostoją gniazdową i pokarmową na brzegu lasu jest kilkumetrowy pas brzeżny między polami a zwartym zadrzewieniem, posiadający bogatą florę; którą w wypadku zaśmiecenia lub okresowego zaorywania, zastępują bezwartościowe chwasty – np. pokrzywy.
Wyniki naszych badań pokazują, że brzegi Wisły, a zwłaszcza wały przeciwpowodziowe stanowią ważną ostoję pokarmowo-gniazdową, pozwalającą trzmielom przetrwać okresy głodu pokarmowego i chemizacji na polach, a potem co roku na nowo zasiedlać te pola i zapylać rosnące na nich rośliny. Dlatego wały te powinny być objęte całkowitą ochroną, dotyczącą zarówno roślin na nich rosnących, jak i owadów pszczołowatych i ich gniazd. Nie powinny być w żadnym wypadku wypalane ani wypasane, a tym bardziej traktowane herbicydami lub środkami owadobójczymi. Natomiast okresowe ich wykaszanie sprzyja obfitemu kwitnieniu roślin o ile nie jest zbyt częste (żeby rośliny zdążyły zakwitnąć i wydać nasiona) i nie obejmuje na raz zbyt dużych odcinków wału (żeby trzmiele miały przez cały czas dostateczną ilość kwiatów).
Brzegi lasu i polany śródleśne wymagają również troskliwej ochrony, zapewniającej bogactwo flory kwiatowej oraz odpowiednich miejsc gniazdowania (stare drzewa, krzewy liściaste, kępy trawy i ziół).
Sąsiedztwo wałów wydaje się korzystne dla upraw nasiennych cebuli, komonicy i słonecznika, a sąsiedztwo lasów dla sadów i jagodników.
Jeśli chodzi o połów trzmieli dla potrzeb sztucznego chowu, to nie
strona 206może się on odbywać w ich ostojach (jak wały czy brzegi lasów), gdzie trzeba dążyć do osiągnięcia wysokiej i stałej liczebności trzmieli. Chów trzmieli niewątpliwie wymaga ujęcia w ramy kontroli prawnej, gwarantującej, że liczba tych owadów na terenie kraju będzie stale rosła, a nie malała. Niekontrolowany połów trzmieli do chowu na skalę przemysłową szybko natomiast doprowadzi do ich zupełnego wytępienia. Ideałem byłby chów zamknięty trzmieli, gdzie po jednorazowym złowieniu matek, potomstwo ich byłoby hodowane i zimowane przez szereg lat bez uzupełniania nowymi matkami z zewnątrz, a nadmiar matek byłby corocznie wypuszczany na wolność, dla wzbogacania środowisk naturalnych.
LITERATURA
Ruszkowski A. (1969 a): Rośliny pokarmowe trzmiela parkowego – Bombus hypnorum (L.) i jego znaczenie gospodarcze. Pam.Puł. 36:321-338.
Ruszkowski A. (1969 b): Rośliny pokarmowe trzmiela leśnego – Bombus pratorum (L.) i jego znaczenie gospodarcze. Pam.Puł. 36:339-354.
Ruszkowski A. (1969 c): Rośliny pokarmowe trzmiela rudego – Bombus agrorum (F.) i jego znaczenie gospodarcze. Pam.Puł. 37:387-411.
Ruszkowski A. (1970 a): Rośliny pokarmowe i znaczenie gospodarcze trzmiela rudoszarego – Bombus sylvarum (L.), szarego – B. equestris (F.) i rudonogiego – B. ruderarius (Müll.). Pam.Puł. 37 supl.:3-32.
Ruszkowski A. (1970 b): Rośliny pokarmowe trzmiela kamiennika – Bombus lapidarius (L.) i jego znaczenie gospodarcze. Pam.Puł. 37 supl.: 43-60.
Ruszkowski A. (1971): Rośliny pokarmowe i znaczenie gospodarcze trzmiela ziemnego – Bombus terrestris (L.) i trzmiela gajowego – Bombus lucorum (L.). Pam.Puł. 47:215-250.
Ruszkowski A. (1974): Rośliny pokarmowe i znaczenie gospodarcze niektórych trzmieli z podrodzaju Agrobombus Vogt. Pam.Puł., supl. 58:5-26.
Ruszkowski A., Biliński M., Kaczmarska K. (1988): Występowanie trzmieli w chronionych i niechronionych środowiskach okolic Kazimierskiego Parku Krajobrazowego. Pszczeln.Zesz.Nauk. 32:135-168.
DENSITY AND SPECIES PERCENTAGE OF BUMBLEBEES IN DEPENDENCE ON DISTANCE FROM FOREST AND RIVER
Andrzej Ruszkowski, Janina Gosek, Mieczysław Biliński, Krystyna Kaczmarska, Janina Wojdaszka
Summary
The density and species percentage of bumblebees and their feeding-band were investigated on forest skirts and on Vistula river bank – and in different distances from the forest and the river – at six localities near Puławy during 1987-1991. Fifteen bumblebee species appeared there. The most numerous species were: Bombus lapidarius (L.), B. terrestris (L.), B. lucorum (L.) and B. pascuorum (Scop.).
strona 207The average density of bumblebees oscillated from 0 to 7300 specimens per one hectare in different environments and months. The highest density was in July in subforest fields. In other months – the highest density was near river, lower – in fields and the lowest – in forest. Density of bumblebees in fields was not distinctly dependent on distance from forest or river. Three groups of bumblebees were distinguished there: the first – situated mainly along the bank (especially on flood-dams) – B. lapidarius (L.), B. ruderarius (Müll.) and B. sylvarum (L.); the second – situated mainly in the forest – B. lucorum (L.), B. pascuorum (Scop.), B. pratorum (L.) and B. hypnorum (L.); the third – situated mainly in fields – B. terrestris (L.) and B. muscorum (F.). The „bank-bumblebees” visited willingly also the field cultures, the „forest-bumblebees” – visited willingly the orchards and fruit bushes.
The forest skirts and much more the flood-dams are the important mainstay for feeding and nesting of bumblebees and they require a very careful protection.
Keywords: bumblebee, forest, river bank, mainstay, density.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 199: „Borb.” → Borkh.
- s. 199: „cardiata” → cardiaca
- s. 199: „tanacaetifolia” → tanacetifolia
- s. 203, odnośnik do tab. 2: „T – t. zmienny” → T – t. ziemny
- s. 203, odnośnik do tab. 2: „V – t. ziemny” → V – t. zmienny
