BADANIA NAD MIĘDZYLINIOWYMI MIESZAŃCAMI PSZCZOŁY MIODNEJ. I. PRODUKCYJNOŚĆ MIESZAŃCÓW MIĘDZYLINIOWYCH PSZCZOŁY MIODNEJ W RÓŻNYCH REGIONACH POLSKI

tekst: Michał Gromisz, Leon Bornus, Jerzy Bobrzecki, Leonard Cieśla, Stanisław Kaczmarek, Józef Kalinowski, Anna Król, J. Nowakowski, Jan Woźnica, J. Zaremba

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXII, 1978 — Michał Gromisz, L. Bornus, J. Bobrzecki, L. Cieśla, S. Kaczmarek, J. Kalinowski, A. Król, J. Nowakowski, J. Woźnica, J. Zaremba

strona 3

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE ROK XXII 1978

Doc. dr hab. Michał Gromisz — Kierownik Zespołu Badawczego

I. PRODUKCYJNOŚĆ MIESZAŃCÓW MIĘDZYLINIOWYCH PSZCZOŁY MIODNEJ W RÓŻNYCH REGIONACH POLSKI

M. Gromisz, L. Bornus, J. Bobrzecki, L. Cieśla, S. Kaczmarek, J. Kalinowski, A. Król, J. Nowakowski, J. Woźnica, J. Zaremba

WPROWADZENIE

Od dawna hodowcy starają się o populacje pszczół, odznaczające się wysoką produkcyjnością miodową. Poza zwykłymi zabiegami selekcyjnymi w stosunku do pszczoły miejscowej, zwracają oni także uwagę na rasy obce, poszukując najlepszej. Zostają wykorzystywane w nowych warunkach przyrodniczych rasy czyste, jak i ich mieszańce. Na ten temat trafiają się doniesienia w popularnej literaturze pszczelarskiej. Zdania są jednak sprzeczne, opinie podzielone. Bardziej systematyczne opracowania porównawcze można znaleźć przede wszystkim w publikacjach radzieckich (Szekszujew i Kiwoszeja 1964, Ursu i Subbotin 1967, Medewejkin 1967, Starostenko 1969), o także bułgarskich (Radojew 1965). Są one jednak raczej skromne pod względem badanego materiału.

Ostatnie lata przyniosły obszerniejsze opracowania na temat wartości użytkowej różnych ras pszczół i ich mieszańców. W ZSRR zakończono w 1975 roku zakrojone na wielką skalę 10-letnie badania porównawcze nad kilkoma rasami pszczół (wyniki jeszcze nieopublikowane). W Polsce także przéprowadzono zespołwe doświadczenie, w którym brano pod uwagę pszczołę środkowoeuropejską , kaukaską i kraińską (Bornus i współautorzy 1974).

Niektóre kojarzenia między rasami pszczół dają dobre wyniki produkcyjne. Przypuszczalnie i krzyżowanie pomiędzy liniami w obrębie

strona 4

tej samej rasy może także przynosić pożądane efekty. Chodzi tylko o dobór odpowiednich linii do krzyżowania. Lecz na ten temat brakuje dotychczas dostatecznych informacji.

Celem naszego doświadczenia było określenie wartości użytkowej pszczół niektórych linii selekcjonowanych u nas oraz ich mieszańców w różnych rejonach Polski.

MATERIAŁ I METODA

Doświadczenie pasieczne nad wydajnością miodową mieszańców międzyliniowych przeprowadzono w latach 1973—1975 w 8 pasiekach. Należały one do instytucji, które weszły w skład Zespołu Badawczego, powołanego przez Ministerstwo Rolnictwa. Organizatorem i koordynatorem badań był Oddział Pszczelnictwa IS.

Lokalizacja pasiek Zespołu Badawczego przedstawia się następująco:

Zajączki, woj. olsztyńskie — Akademia Rolniczo-Techniczna w Olsztynie,

Szepietowo, woj. łomżyńskie — Rolniczy Rejonowy Zakład Doświadczalny (obecnie Wojewódzki Ośrodek Postępu Rolniczego),

Sielinko, woj. poznańskie — Rolniczy Rejonowy Zakład Doświadczalny (obecnie WOPR),

Zaklików, woj. tarnobrzeksie — Pszczelniczy Zakład Doświadczalny w Górnej Niwie,

Felin, woj. lubelskie — Akademia Rolnicza w Lublinie,

Cieszanów, woj. przemyskie — Akademia Rolnicza w Lublinie,

Wrocław, woj. wrocławskie — Akademia Rolnicza we Wrocławiu,

Kluczbork, woj. opolskie — Zakład Unasieniania i Hodowli Zwierząt w Kluczborku.

Do krzyżowania wytypowano pszczoły następujących linii selekcjonowanych w kraju:

rasa środkowoeuropejska — Mazurka, hodowli Końskowoli, Lechitka, Pokrowka, Luboszanka, Asta i Sudecka;

rasa kraińska — Beskidka i hodowli Kluczborka.

Pszczoły linii selekcjonowanej w rejonie Zespołu Badawczego oznaczano w opracowaniu literą a, natomiast pszczoły linii sprowadzonej spoza miejscowego regionu — literą b. Do doświadczenia wprowadzono następujące typy krzyżówek (grupy porównywane):

a×a — matki i trutnie je unasieniające z linii miejscowej,

a×b — matki linii miejscowej unasienione przez trutnie z linii obcej,

b×a — matki linii obcej unasienione przez trutnie linii miejscowej,

b×b — matki i trutnie je unasieniające z linii obcej.

Matki wystawiono do unasieniania na trutowiskach funkcjonujących w obrębie zasięgów terytorialnych linii, wytypowanych do doświadczeia (w Kluczborku matki zostały unasienione sztucznie). Dobór linii do kojarzenia w poszczególnych pasiekach Zespołu Badawczego był następujący (a — linia rodzima, b — linia obca):

strona 5
a b
Zajączki Mazurka Beskidka
Szepietowo Pokrowka Sudecka
Sielinko Lechitka Beskidka
Zaklików Asta Sudecka
Felin hod. Końskowoli Mazurka
Cieszanów hod. Końskowoli Mazurka
Wrocław Luboszanka Mazurka
Kluczbork hod. Kluczborka Pokrowka

Doświadczenie założono w roku 1973 i prowadzono przez następne dwa lata. We Wrocławiu na skutek bardzo dużych strat w matkach na początku doświadczenia musiano uzupełnić ich stan ilościowy w 1974 roku; w sezonie tym nie prowadzono obserwacji. W Kluczborku natomiast zrezygnowano z prowadzenia doświadczenia w 1975 roku po dużych stratach zimowych.

Tabela 1 Liczba rodzin pszczelich objętych doświadczeniem

Pasieki 1974: a×a 1974: a×b 1974: b×a 1974: b×b 1974: Razem 1975: a×a 1975: a×b 1975: b×a 1975: b×b 1975: Razem
Zajączki 10 8 10 8 36 7 6 6 6 25
Szepietowo 9 6 4 7 26 11 7 7 8 33
Sielinko 8 3 9 7 27 3 4 8 7 22
Zaklików 10 9 10 11 40 7 6 10 11 34
Felin 5 4 5 5 19 4 3 3 4 14
Cieszanów 5 5 5 5 20 5 5 5 4 19
Wrocław — — — — — 12 9 11 11 43
Kluczbork 10 8 8 7 33 — — — — —
Razem 57 43 51 50 201 49 40 50 51 190

Doświadczeniem objęto 201 rodzin pszczelich w 1974 roku i 190 rodzin w 1975 roku (tab. 1). Większość pasiek Zespołu Badawczego korzystała z uli wielkopolskich (4 pasieki), 3 pasieki z dadanów (Akademia Rolnicza w Lublinie i Zaklików) oraz jedna z pasiek z warszawskiego poszerzonego (Szepietowo). Dogląd pszczół i sposoby prowadzenia gospodarki pasiecznej w poszczególnych pasiekach utrzymywano takie, jakie były tam zwykle stosowane. Poza Szepietowem i Felinem inni wywozili pasieki na pożytek przynajmniej raz na dwa lata (Kluczbork dla zapylania sadów). Intensywniejszą gospodarkę wędrowną prowadził Wrocław, Zaklików, następnie Cieszanów i Sielinko.

W sezonie 1974 i 1975 określano rozwój rodzin pszczelich w okresie od 1 V do 15 VI, ich siłę oraz zbiór miodu towarowego.

Rozwój rodzin. Określano go na podstawie pomiarów czerwiu. Powierzchnię czerwiu na plastrze obliczano w dm², dokonując pomiaru linią w osi poziomej i pionowej i wykorzystując wzór na powierzchnię elipsy. Podzielenie wyniku przez 21 (okres rozwoju robotnicy) i pomnożenie

strona 6

przez 400 (liczba komórek na 1 dm² plastra) daje przeciętną liczbę jaj składanych dziennie przez matkę. Pomiarów czerwiu dokonywano w odstępach około 21 dniowych,

W szacowaniu siły rodziny przyjęto, że pszczoła robotnica żyje w okresie letnim przeciętnie 45 dni. Przyjęto także, że 10000 robotnic waży 1 kg.

Zbiory miodu. Zbiór miodu określano przez ważenie ilości miodu odwirowanego przy każdym miodobraniu. Roczne sumy tych ilości miodu oznaczano jako miód towarowy.

Opracowanie statystyczne materiału. Wyniki pomiarów i oznaczeń uporządkowano według klasyfikacji wynikającej z kombinacji następujących czynników: grupy porównywane, pasieki (miejscowości) i lata obserwacji. Analizy zmienności dokonano na średnich arytmetycznych z grup porównywanych. Dla zbiorów miodu obliczono także zmienność wewnątrz grup porównywanych. W przygotowaniu materiału do analizy wydajności miodowej dokonano transformacji cechy według wzoru, u = √(0,5 + x) gdzie x symbolizuje rzeczywisty zbiór miodu z roju, a u jego wartość trasformowaną.

Ocenę istotności różnic pomiędzy średnimi przeprowadzano za pomocą wielokrotnego testu roztępu Duncana, przy poziomie istotności 0,05 Wzory do obliczeń statystycznych zaczerpnięto z podręcznika Ruszczyca (1970).

WYNIKI

WARUNKI POŻYTKOWE

Pasieki Zespołu Badawczego rozmieszczone były w różnych regionach kraju. Poza różnicami klimatycznymi występowała także i odmienność gatunkowa roślin pożytkowych. Nie była ona jednak zbyt duża, bo większość pasiek (oprócz Szepietowa i Felina) dzięki wędrówkom starała się zapewnić ciągłość sezonową wziątków. W ten sposób wyrównywały się gatunkowe niedobory roślin, występujące w bezpośrednim sąsiedztwie pasieki. Sady owocowe a przede wszystkim rzepak ozimy były udostępnione wszystkim pasiekom (pasieka w Kluczborku zrezygnowała z rzepaku ozimego na rzecz zapylania sadów). Dopiero nieco później następowało zróżnicowanie gatunkowe roślin w poszczególnych pasiekach. Niektóre z nich miały na przykład w zasięgu lotu pszczół robinię akacjową, inne łąki, maliny, wreszcie gryki i lipy. W tabeli 2 w rubryce „inne” wykazano pożytki z wyki ozimej (Sielinko, Kluczbork), z lasów i spadź (Kluczbork, Wrocław, Felin, Zaklików), z chwastów (Szepietowo, Kluczbork, Wrocław), z wrzosu (Zaklików), z koniczyny czerwonej (Szepietowo, Felin, Zaklików). Pożytek z koniczyny czerwonej, jak zanotowano w Szepietowie, nie był wykorzystywany, bo pszczoły doświadczalne nie oblatywały tej rośliny (krótkie języczki).

Niekiedy kapryśna pogoda nie sprzyjała zbiorom wziątku z niektó-

strona 7

Tabela 2 Ważniejsze rośliny pożytkowe w okolicy pasiek Zespołu Badawczego

Pasieki Sady owocowe Rzepak ozimy Robinia akacjowa Łąki Malina Koniczyna biała Gryka Lipa Inne
Zajączki + + + + + + +
Szepietowo + + + +
Sielinko + + + + + + + +
Felin + + + +
Zaklików + + +
Cieszanów + + + + + +
Wrocław + + + + + +
Kluczbork + +

Tabela 3 Sumy dobowych zmian ciężaru ula

Pasieki maj 1—10 maj 10—21 maj 21—31 czerwiec —10 czerwiec 10—20 czerwiec 20—31 lipiec —10 lipiec 10—20 lipiec 20—31 sierpień —10 sierpień 10—20 Saldo
1974
Zajączki 0 +5,8 +5,4 +4,4 +2,3 +1,1 +0,2 +1,1 +1,5 +0,6 0 +9,3
—0,7 0 —0,7 —1,6 —1,3 —1,3 —2,5 —1,6 —1,7 —1,1 —0,6
Szepietowo 0 0 0 +0,3 +0,9 +2,2 +0,3 +1,8 +0,1 0 0 —5,2
—0,4 —0,5 0 —0,7 —0,6 —0,7 —1,2 —1,6 —2,1 —1,6 —1,4
1975
Zajączki +1,1 +3,2 +7,4 +4,3 +8,2 +4,2 +4,2 +1,3 +1,3 +0,4 0 +26,6
—0,3 —0,8 —0,7 —1,5 —0,1 —0,3 0 —1,6 —1,9 —1,1 —0,7
Szepietowo +0,1 +2,4 +0,3 +3,0 +7,6 +1,7 +0,7 +3,6 +1,8 0 0
—0,8 0 —1,5 0 —0,4 0 —0,1 —1,8 —1,6 —0,8 —1,8 +12,4
Wrocław +2,0 +0,8 +1,6 +2,1 +15,6 0 +0,5 +2,7 +0,1 +2,0 +0,3 +18,1
—0,2 —0,2 —0,7 —0,4 0 —2,6 —2,8 —0,1 —1,1 —0,4 —1,1

rych roślin pożytkowych. Pod tym względem rok 1974 był szczególnie niepomyślny, zwłaszcza w północno-wschodniej i wschodniej Polsce. Sezon pszczelarski roku 1975 wypadł natomiast zupełnie dobrze. O poziomie wziątków i ich rozkładzie w sezonie informują dane z uli wagowych, które zamieszczamy w tabeli 3.

ROZWÓJ RODZIN

W okresie od 1 V do 15 VI średnie czerwienie matek kształtowało się na poziomie 1072 jajeczek dziennie. Na początku tego okresu równało się ono 900 jajeczek dziennie, później w drugiej połowie maja wynosiło 1088 jajeczek, i wreszcie w czerwcu — 1232 jajeczek. Wzrost ten (różnice wysoce istotne) jest w pełni zrozumiały, w miarę jak przybywało pszczół w ulu wiosną, rodziny mogły wychowywać coraz to więcej czerwiu.

strona 8

Różnice geograficzne. Pomiędzy miejscowościami, czyli zlokalizowanymi pasiekami, zaznaczyło się dość duże zróżnicowanie rozwoju rodzin pszczelich. Różnica średniej wydajności w czerwiu matek sięgała 648 jajeczek dziennie (Cieszanów i Zaklików, tab. 4). W tym samym okresie kalendarzowym rodziny pszczele osiągały więc różny poziom rozwoju, zależnie od tego gdzie prowadzono doświadczenie. Można ułożyć listę miejscowości według liczby jajeczek składanych przez matkę. Kolejność na tej liście wartości średnich z wszystkich grup porównywanych jak i dla typu kojarzeń a×a jest prawie zbliżona. Sugeruje to, że poziom czerwienia matek zależy w dużej mierze od bodźców środowiskowych,

Tabela 4 Średnia liczba jaj składanych dziennie przez matkę w okresie od 1 V do 15 VI (1974-1975)

Pasieki a×a a×b b×a b×b Średnio
Zajączki 915 1154 1187 918 1044 c
Szepietowo 849 898 1064 859 916 d
Sielinko 733 805 1053 826 856 de
Zaklików 756 767 842 863 808 e
Felin 1412 1319 1366 1353 1364 b
Cieszanów 1393 1332 1557 1540 1456 a
Wrocław (1975) 1200 852 864 788 926
Średnio (bez Wrocławia) 1008 b 1048 b 1180 a 1060 b 1072

między innymi od rodzaju gospodarki pasiecznej. Tego rodzaju bariery, a niekoniecznie założenia dziedziczone, mogą często kształtować ilościowe czerwienie matek. Dowodem na to są matki linii Mazurka, które w Zajączkach osiągały 915 jajeczek dziennie, a w Cieszanowie i Felinie, gdzie ogólny poziom czerwienia matek był wyższy, 1353—1540 jajeczek. Kojarzenia typu a×a, które reprezentują pszczołę rodzimą (albo adaptowaną) danej okolicy, ujawniają w fenotypie właściwości zarówno uwarunkowane rzeczywiście przez genotyp, jak i wynik jego reakcji na specyfikę środowiska. Przeniesione gdzie indziej, w inne warunki utrzymania, mogłyby zachować się zupełnie inaczej.

Rozwój rodzin grup porównywanych. Kojarzenia typu a×a w poszczególnych miejscowościach wypadały rozmaicie pod względem rozwoju wiosennego, od średnio 733 jajeczek dziennie składanych przez matkę w Sielinku, do 1412 jajeczek w Felinie. Znajdowały się one w różnych warunkach środowiskowych, ale i reprezentowały odmienne linie hodowlane. Wprowadzenie do tych miejscowości pszczół innych, obcych linii nie wnosiło jednak zasadniczych zmian w tempie rozwoju rodzin. W ogólnym rachunku matki typu b×b składały nieco więcej jajeczek, o 52 sztuki dziennie, niż matki a×a, ale nie udowodniono istotności tej różnicy. Podobne wyniki analizy otrzymano i w stosunku do grupy matek

strona 9

a×b. Jedynie kojarzenie typu b×a, to znaczy matki obcych linii unasienione przez trutnie miejscowe, w nowym dla siebie terenie czerwiły zdecydowanie obficiej niż matki wszystkich pozostałych grup. W niektórych miejscowościach różnice te były znaczne, w innych mniejsze, ale generalnie można dopatrywać się wystąpienia tutaj zjawiska heterozji w znacznie większym stopniu i zakresie niż przy kojarzeniach typu a×b, bo prawie przy krzyżowaniu wszystkich linii i we wszystkich miejscowościach (wyjątek Felin). Jedno z nielicznych udanych kojarzeń typu a×b uzyskano w Zajączkach przez skrzyżowanie Mazurki z Beskidką, inne były mniej interesujące. Stąd wniosek, że na ogół intensywniejszy rozwój rodzin pszczelich uzyskuje się przez kojarzenie matek linii obcych z trutniami linii miejscowych niż w krzyżowaniu odwrotnym. W tego typu krzyżówkach, jak i w naszym doświadczeniu, matki należą zawsze do czystych linii, a mieszańcami są pszczoły robotnice, ich córki.

Różnice między latami obserwacji. W ocenie pszczelarskiej sezon 1974 roku wypadł jako klęskowy, natomiast rok 1975 otrzymał notę dość wysoką. Lata te różniły się także i pod względem rozwoju rodzin w naszym doświadczeniu. W roku dla pszczelarzy pomyślniejszym matki intensywniej czerwiły w okresie od 1 V do 15 VI, przeciętnie składały o 40 jajeczek więcej na dobę. Różnica pozornie nieznaczna (wysoce istotna), ale w rezultacie daje około 0,2 kg pszczół, co się już liczy w przygotowaniu produkcyjnym rodzin. Nie możemy jednak tej oceny intensywności rozwoju przyjąć bez dodatkowego wyjaśnienia. W naszej analizie szczególną pozycję pod tym względem zajmują pasieki Akademii Rolniczej w Lublinie (Felin i Cieszanów). Siła rodzin zimowanych w roku 1973/1974 była tam o wiele mniejsza niż normalnie przyjęta w doświadczeniu. Stąd też wiosną 1974 roku startowały one z gorszej pozycji niż wiosną następnego roku. Odbiło się to na osiągnięciach matek w czerwieniu: 1184 i 1636 jajeczek dziennie. Inne pasieki doświadczalne uzyskały średnio 924 jajeczek w roku 1974 i 888 jajeczek dla roku 1975. Między tymi dwoma latami nie możemy więc dopatrywać się znaczniejszej różnicy w kształtowaniu się wiosennego rozwoju rodzin w związku z ogólną pszczelarską oceną sezonów pod względem ich miodności. Rodziny pszczele jednakowo dobrze przygotowywały się do wykorzystania pożytku tak w roku 1974 jak i w 1975, mimo że lata te różniły się bardzo poziomem wziątku. Należy się jednak pasiekom Akademii Rolniczej w Lublinie wysoka nota za samo osiągnięcie w rozwoju rodzin pszczelich.

Współdziałanie różnych czynników. Rozwój rodzin pszczelich zależy od wielu czynników, jak już omawialiśmy, oraz od ich wzajemnego współdziałania. Cztery czynniki, które uwzględniliśmy w analizie zmienności (miejscowości, lata obserwacji, terminy pomiarów czerwiu, typy kojarzenia) dają 6 kombinacji dwuczynnikowego współdziałania. Wszystkie one z wyjątkiem współdziałania typów kojarzenia z terminów pomiarów czerwiu okazały się istotne lub wysoce istotne. Świadczy to o złożoności procesu sezonowego rozwoju rodziny pszczelej i rozmaitej jej reakcji nawet na stosunkowo niewielkie zmiany środowiska. Stąd też na

strona 10

temat rozwoju rodzin pszczelich panują różne opinie, często pozornie sprzeczne. W każdym razie istnieją możliwości silnego oddziaływania na kształtowanie się tej cechy biologicznej.

SIŁA RODZIN

Z intensywnością rozwoju rodzin pszczelich wiąże się ściśle ich siła w późniejszym okresie sezonu. Oznaczyliśmy ciężar rojów według stanu na dzień 30 VI. W tych rodzinach, gdzie matki składały więcej jajeczek, nagromadzało się więcej pszczół. Wyniki analizy zmienności siły rodzin są zatem podobne wynikom analizy rozwoju rodzin: stwierdzono istotność różnic pomiędzy latami obserwacji, miejscowościami i grupami porównywanymi (tab. 5).

Tabela 5 Średnia siła rodzin w kg pszczół według stanu na 30 VI (1974—1975)

Pasieki a×a a×b b×a b×b Średnio
Zajączki 3,68 4,66 4,63 3,78 4,19 c
Szepietowo 3,49 3,80 4,33 3,57 3,76 c d
Sielinko 3,05 3,08 4,46 3,30 3,47 d
Zaklików 3,32 3,24 3,50 3,59 3,41 d
Felin 6,06 5,79 5,73 5,67 5,81 b
Cieszanów 5,99 5,98 6,83 6,58 6,30 a
Wrocław (1975) 5,04 3,40 3,35 3,08 3,72
Średnio (bez Wrocławia) 4,27 b 4,43 b 4,88 a 4,39 b 4,49

Największą siłę osiągnęły rodziny pszczele w pasiekach Akademii Rolniczej w Lublinie (Felin i Cieszanów), przeciętnie po 5,81 i 6,30 kg, następnie w Zajączkach — 4,19 kg. Siła rodzin w innych pasiekach Zespołu Badawczego zamykała się w granicach 3,41—3,76 kg (różnice nieistotne). Te wartości średnie zostały obliczone z sumy dwuletnich obserwacji; dla roku 1974 uzyskaliśmy natomiast 4,08 kg, a dla 1975 — 4,90 kg. Różnica była więc znaczna (i wysoce istotna), ale prawie całkowicie dotyczyła ona tylko pasiek Akademii Rolniczej w Lublinie, o których specyficznej sytuacji już pisaliśmy. W roku 1975 siła rodzin była tam przeciętnie większa o 44,8% w porównaniu z rokiem poprzednim. Poza tymi dwiema pasiekami podobne co do kierunku zmiany siły rodzin zanotowano tylko w Zajączkach (o 34,7%), natomiast w Szepietowie i Sielinku nastąpił spadek siły rodzin (o 7,4%). Sytuacja w pasiekach Akademii Rolniczej w Lublinie przyczyniła się chyba także w dużej mierze do wystąpienia wysoce istotnego współdziałania miejscowości i lat obserserwacje przy kształtowaniu się siły rodzin.

Pszczoły linii miejscowych ustępowały nieznacznie siłą rodzin pszczołom linii obcych, wprowadzonych w nowe warunki środowiska. Nieco

strona 11

lepiej wypadały tutaj krzyżówki typu a×b (przeciętnie o 0,36 kg), ale nie stwierdzono istotności tej różnicy. Najlepiej wypadały pod tym względem rodziny z matkami obcych linii unasienianymi przez trutnie linii miejscowych. Miały one w dniu 30 VI średnio o 0,61 kg pszczół więcej niż rodziny z matkami w grupach a×a. Świadczy to zarówno o większym tempie rozwoju wiosennego rodzin tego typu, jak i osiąganiu przez nie większego pułapu siły w porównaniu do pozostałych kombinacji kojarzenia. Wprowadzenie do pasiek obcych terenowo linii pszczół i ich krzyżowanie może zwiększyć możliwości produkcyjne rodzin.

W naszym doświadczeniu doprowadzano do największej siły rodziny w pasiekach Akademii Rolniczej w Lublinie. W Cieszanowie średnia dla grupy b×a w 1975 roku wynosiła 8,13 kg pszczół, inne grupy osiągały przeważnie wartości powyżej 7 kg. Siła rodzin we wszystkich innych miejscowościach oraz grupach i latach kształtowała się na ogół w granicach od 3,5 kg do 4,5 kg. Tylko w nielicznych przypadkach spadała poniżej 3 kg (2,77 kg — Zajączki, 1974, a×a; 2,73 kg Szepietowo, 1975, b×b; 2,79 i 2,82 kg — Sielinko, 1975, a×a i a×b; 2,81 kg — Zaklików, 1975, a×b).

ZBIORY MIODU

W naszym doświadczeniu natrafiliśmy na sezony pszczelarskie krańcowo odmienne pod względem zbiorów miodu. W roku 1975 zebrano go 8 krotnie więcej niż w roku 1974 (14,7 kg i 1,81 kg). Nierzadko trafiały się zbiory zerowe. Taki układ daje nam pełniejszy przegląd warunków pod względem zmienności poziomu wziątków i sposobu reakcji pszczół na to zróżnicowanie. W tabeli 6 zestawiliśmy średni zbiór miodu towarowego w rozbiciu na lata obserwacji. Orientuje to nas w jakich miejscowościach kraju rok 1974 był zupełnie katastrofalny dla pszczelarzy (Szepietowo, Cieszanów, Felin).

Pod względem wysokości produkcji miodu towarowego nasze pasieki doświadczalne można uporządkować w trzech grupach: Zajączki i Zaklików, Sielinko i Cieszanów, Felin i Szepietowo. Te zestawienia oparto na danych z dwóch lat obserwacji. Stwierdzono jednakże wysoce istotne współdziałanie miejscowości i lat obserwacji na wydajność miodu towarowego. Inaczej mówiąc, nie wszystkie regiony kraju zostają w proporcjonalnym stopniu dotknięte „klęską” lub „obfitością” urodzaju na miód. Lecz współdziałanie tych dwóch czynników (miejscowości i lat) w naszych badaniach ma mniejszej znaczenie.

Dużą wagę przywiązujemy natomiast do oceny istotności współdziałania grup porównywanych z miejscowościami i latami obserwacji.

Współdziałanie grup porównywanych i lat obserwacji okazało się nieistotne. Możemy zatem przypuszczać, że pszczoły linii czystych i ich mieszańce reagują podobnie na zmiany zasobów pożytkowych, aczkolwiek

strona 12

mogą się różnić zdolnościami gromadzenia nektaru. Stwierdzono natomiast istotność współdziałania grup porównywanych i miejscowości. Jest to wskazówką, że nie każda z selekcjonowanych linii (lub jej mieszańce) jednakowo dobrze wykorzystuje pożytki w poszczególnych regionach kraju. Wprowadzenie linii pszczół na obce im areały może zatem przynieść rozmaite wyniki produkcyjne, w porównaniu z osiągnięciami linii tam selekcjonowanej. W ogólnym rachunku naszego doświadczenia te obce linie wypadały jednak lepiej od pszczół tubylczych (różnica istotna). Jeszcze lepsze w produkcji miodu towarowego okazały się mieszańce międzyliniowe typu b×a (tab. 6). To korzystne kojarzenie

Tabela 6 Średnie zbiory miodu w kg/pień (przeliczono z wartości transformowanych)

Pasieki a×a: 1974 a×a: 1975 a×b: 1974 a×b: 1975 b×a: 1974 b×a: 1975 b×b: 1974 b×b: 1975 Średnio
Zajączki 3,9 17,2 9,1 15,2 7,4 15,3 10,0 21,6 11,8 a
Szepietowo 0 10,4 0 12,8 0 11,1 0 8,7 3,6 c
Sielinko 1,4 8,9 1,0 3,2 9,5 24,0 5,5 9,4 6,6 b
Zaklików 3,9 21,4 4,0 22,2 4,0 23,4 4,0 25,3 11,6 a
Felin 0 11,6 0 10,7 0 10,7 0 12,7 4,0 c
Cieszanów 0 17,4 0 17,1 0 17,1 0 16,1 5,4 b
Wrocław — 12,6 — 11,5 — 10,2 — 10,5 —
Kluczbork 1,3 — 1,3 — 1,4 — 0,5 — —
Średnio 6,1 6,0 8,1 7,3 6,84
b b a a

Średnie bez Wrocławia i Kluczborka

typu b×a i b×b w zasadzie zawdzięczamy linii Beskidka, która okazała się rewelacyjna w warunkach pożytkowych Sielinka i Zajączek. Natomiast Mazurka nie przynosiła wyraźnej zwyżki zbiorów miodu ani w Cieszanowie, ani w Felinie czy Wrocławiu. Podobnie też zachowywała się linia Sudecka w Szepietowie, gdzie utrzymują pszczołę linii Pokrowka, oraz w Zaklikowie. Nie możemy jednak negować przydatności tych obcych pochodzeniem terytorialnym komponentów do krzyżowania z selekcjonowanymi na miejscu liniami pszczół.

EFEKTYWNOŚĆ PRODUKCJI MIODU TOWAROWEGO

Wysokość zbiorów miodu najczęściej wiążemy z siłą rodzin. W ogólnym rachunku to się sprawdza, bo im rój ma więcej pszczół, tym bardziej wzrastają jego szanse na dobry zbiór miodu. Nie wszystkie jednak roje mogą wykazywać jednakową pilność w zbieraniu nektaru, co też różnicuje zbiory miodu. Poza tym na wychowanie pszczół w okresie larwalnym i utrzymanie ich przy życiu, ponoszą roje pewne nakłady

strona 13

miodowe. Są one stosunkowo wysokie w porównaniu do ilości miodu towarowego, jaki pszczelarz jest w stanie odwirować. W tym rachunku miodowym rodziny pszczelej ilość miodu towarowego świadczy o racjonalnym wykorzystaniu wziątku. Pewnych informacji z tego zakresu moża uzyskiwać, przeliczając zbiory miodu towarowego na ilość pszczół wyrażoną w kg.

Tabela 7 Wskaźniki efektywności zbioru miodu towarowego (kg miodu/kg pszczół)

Pasieki a×a: 1974 a×a: 1975 a×b: 1974 a×b: 1975 b×a: 1974 b×a: 1975 b×b: 1974 b×b: 1975 Średnio
Zajączki 1,41 3,73 2,30 2,88 1,97 2,78 2,62 5,78 2,82
Szepietowo 0 2,95 0 3,27 0 2,55 0 3,19 0,96
Sielinko 0,42 3,19 0,30 1,13 2,15 5,33 1,59 2,99 1,90
Zaklików 1,25 6,10 1,09 7,90 1,10 6,99 1,06 7,42 3,40
Felin 0 1,60 0 1,52 0 1,71 0 2,11 0,69
Cieszanów 0 2,40 0 2,26 0 2,10 0 2,04 0,86
Wrocław — 2,50 — 3,38 — 3,04 — 3,41 —
Średnio 1,43 1,35 1,66 1,66 1,52

Średnie bez Wrocławia i Kluczborka

W roku 1974 i 1975 dla poszczególnych grup porównywanych i miejscowości uzyskano bardzo różne wskaźniki od 0 do 7,90 kg miodu na 1 kg pszczół (tab. 7). Wskaźniki dla roku 1974 były na ogół mniejsze od uzyskiwanych w sezonie 1975. Koszt biologiczny jednostkowy produkcji miodu towarowego zależy więc od poziomu wziątku. Potwierdza to częściowo i porównanie ilości zebranego miodu ze wskaźnikami efektywności jego produkcji w poszczególnych miejscowościach. Brakuje tu jednak proporcjonalności w kształtowaniu się wartości tych wskaźników, co świadczy o istnieniu różnic w podziale wziątku nektarowego na potrzeby roju i dla pszczelarza, na przykład przy porównaniu Szepietowa i Sielinka z Cieszanowem i Felinem. Stopień wykorzystania wziątku różnicuje się. Taki stan może wynikać między innymi z odmiennych technologii utrzymywania pszczół. Dla nas jest istotne, jak w tych samych warunkach zachowują się pszczoły poszczególnych grup porównywanych.

Pszczoły w obcym dla siebie środowisku wypadają przeciętnie lepiej niż selekcjonowane tam linie miejscowe: wskaźniki — 1,66 i 1,43 (tab. 7). Tę samą pozycję utrzymują i roje typu b×a. Ogólna ocena jest więc taka, że wprowadzenie linii obcych terenowo do pasieki może polepszyć wykorzystanie wziątku. Kojarzenie typu a×b nie przynosi tu w zasadzie korzyści, ale połączenia niektórych linii i w tym przypadku wypadają dobrze. Na podstawie obliczonych przez nas wskaźników efektywności można zalecać wprowadzenie linii Beskidka do rejonu Zajączek i Sielinka, krzyżując ją z Mazurską i Lechitką, następnie: linii

strona 14

Mazurka do rejonu Wrocławia i Felina oraz linii Sudecka do Szepietowa. Lista linii jest tu nieco obszerniejsza niżby wynikało z oceny dokonanej na podstawie absolutnych zbiorów miodu towarowego, czym zwykle się kierujemy w kwalifikowaniu przydatności produkcyjnej pszczół.

Średni wskaźnik efektywności produkcji miodu towarowego obliczony z wszystkich obserwacji (za dwa sezony) wypada dość mały — 1,52 kg miodu na 1 kg pszczół. Niewielkie osiągnięcia rojów w sezonie 1974 były tego główną przyczyną. W obfitym w miód roku 1975 zbiory jego w przeliczeniu na kilogram pszczół na ogół oscylowały około ilości 2,5—3,5 kg (średnie dla grup porównywanych i miejscowości). W nielicznych przypadkach przekraczały one 5,6 a nawet 7 kg, albo były mniejsze od 2,5 kg (tab. 7).

ZMIENNOŚĆ ZBIORU MIODU

Wewnątrz każdej pasieki Zespołu Badawczego zróżnicowanie zbiorów miodu od poszczególnych pni było rozmaite, ale na ogół dość duże. W Szepietowie otrzymaliśmy na przykład w 1975 roku w grupie b×b wydajność od 0,9 kg do 19,5 kg, a w Sielinku (1974, b×a) od 0,2 kg do 23,0 kg. Wysokie pojedyńcze wydajności występowały jednak niezbyt licznie. Notowano również zbiory zerowe. Ze względu na taki układ danych byliśmy zmuszeni do analizy zmienności dokonać transformacji wartości rzeczywistej tej cechy według wzoru U = √(0,5 + x).

Zmienność wydajności miodu wewnątrz grup porównywanych można charakteryzować standardowym odchyleniem. Najmniejsza jego wartość w naszym doświadczeniu wynosiła 0,1349, a największa — 1,7860 (w jednostkach wartości transformowanej). Ilościowe zestawienie grup porównywanych (n) według wartości odpowiadającego im standardowego odchylenia (S) jest następujące:

S n
0,11—0,50 22
0,51—0,90 10
0,91—1,30 6
1,30 < 2

Widzimy, że grup z dużym standardowym odchyleniem, to znaczy dużą zmiennością wydajności miodowej, było stosunkowo niewiele.

Średnie standardowe odchylenie, obliczone z sumy kwadratów odchyleń i sumy stopni swobody dla grup porównywanych, wynosiło 0,7174. Daje ono nam przeciętną miarę zmienności, jaka może wystąpić w obrębie poszczególnych podgrup. Na podstawie tej wartości obliczamy średni błąd średniej, a następnie możemy obliczyć różnicę graniczną, niezbędną do określenia istotności różnicy pomiędzy średnimi dla porównywanych

strona 15

grup rojów. Wielkość różnicy granicznej zależy zarówno od wartości standardowego odchylenia jak i od liczby rodzin objętych doświadczeniem. Znając przybliżoną wartość standardowego odchylenia, w doświadczeniach podobnego typu jak nasze bliską 0,7174, można przewidywać wielkość różnicy granicznej, dobierając odpowiednią liczbę pni do porównywania. Inaczej mówiąc, jesteśmy w stanie projektować jakiego rzędu różnice pomiędzy średnimi zakwalifikują się jako istotne.

Ryc. 1. Kształtowanie się istotności różnic zbiorów miodu przy S = 0,7174 i poziomie istotności 0,05 w zależności od liczby pni i wartości transformowanej różnicy granicznej od 1,0 do 0,7
Ryc. 1. Kształtowanie się istotności różnic zbiorów miodu przy S = 0,7174 i poziomie istotności 0,05 w zależności od liczby pni i wartości transformowanej różnicy granicznej od 1,0 do 0,7

Na przykład różnica wielkości 1,0 (wartość transformowana) będzie prawdopodobnie już istotna przy porównywaniu 4 grup, składających się każda z 4 pni, a różnica 0,8 dopiero, gdy grupy te będą liczyły przynajmniej po 7 pni (ryc. 1). Tego rodzaju informacje są bardzo cenne dla zakładających doświadczenia, którzy zawsze biedzą się nad tym ile rodzin pszczelich włączyć do doświadczenia. Wartość transformowana równa 1,0 odpowiada około 8 kg miodu przy zbiorze bliskim 15 kg, natomiast wartość 0,7 odpowiada 6 kg miodu.

OCENA WARTOŚCI PRODUKCYJNEJ

W porównaniu do pszczół linii miejscowych wydajność miodowa mieszańców typu a×b, b×a i b×b była lepsza lub gorsza. Wymienianie różnic w kg miodu nie daje oceny ogólnej. Przeszkadza temu przede wszystkim różny poziom zbiorów miodu w poszczególnych latach obserwacji i miejscowościach. Tego rodzaju przeszkody starano się usunąć dokonując normalizacji cechy w obrębie każdej miejscowości i roku obserwacji. Obliczano zatem odchylenia zbiorów miodu od średnich arytmetycznych dla grup a×a, wyrażając je w jednostkach średniego standardowego

strona 16

odchylenia (S = 0,7174). Otrzymane liczby wskazują jak wielkie i w jakim kierunku (na plus czy na minus) jest to odchylenie. Liczby te można sumować, uwzględniając ich znaki i obliczyć średnią, na przykład z dwóch lat obserwacji. Otrzymamy wtedy średnią wartość produkcyjną (w) grupy porównywanej. Natomiast nie uwzględnianie znaków plus czy minus w tego rodzaju rachunku arytmetycznym prowadzi do obliczenia wskaźnika podobieństwa (y). Ilustruje on wielkość odchylenia grupy porównywanej od grupy a×a. Wskaźnik wartości produkcyjnej może być co najwyżej równy wartością bezwzględną wskaźnikowi podobieństwa. Zachodzi wówczas całkowita zgodność kierunku odchylenia różnicy wszystkich porównywanych rojów w stosunku do średniej z grupy a×a. Im rozbieżności są większe, tym grupa porównywana różnicuje się bardziej zachowaniem rojów, na przykład w zależności od roku obserwacji czy miejscowości, co wskazuje na występowanie współzależności pomiędzy tymi czynnikami.

Największe wskaźniki wartości produkcyjnej notowano w Sielinku dla kojarzeń typu b×a i b×a. Wprowadzenie na tamte tereny pszczół linii Beskidka (b×b) i ich mieszańców z Lechitką typu b×a może przynosić dobre wyniki. Podobnie dobrze wypadła Beskidka w Zajączkach. W tej okolicy poza grupą b×b były również świetne połączenia a×b: matki Mazurki, a trutnie z linii Beskidka. Jednakże przy tego rodzaju kojarzeniach wyniki produkcyjne, jakie otrzymano w dwóch kolejnych latach, nie były zupełnie jednoznaczne (y = 1,35, w = +0,58). Zachodzi zatem pewne ryzyko przy wykorzystaniu tego typu krzyżówki, zależne przede wszystkim od kształtowania się i zasobności pożytków. Dobrym tego przykładem są wyniki produkcyjne z pasiek Akademii Rolniczej w Lublinie, wędrownej i stacjonarnej, w których ocena pszczół linii Mazurka wypadała rozmaicie (tab. 8).

Tabela 8 Ocena wartości produkcyjnej mieszańców międzyliniowych w obrębie pasiek y — wskaźnik podobieństwa do grupy a×a w — wartość produkcyjna w porównaniu do grupy a×a

Pasieki a×a a×b: y a×b: w b×a: y b×a: w b×b: y b×b: w
Zajączki 0 1,35 +0,58 1,09 —0,75 1,41 +1,21
Szepietowo 0 0,67 +0,49 0,84 —0,12 0,94 —0,36
Sielinko 0 1,13 —1,03 2,96 +2,53 1,37 +1,03
Zaklików 0 0,51 +0,11 0,51 —0,30 0,57 —0,56
Felin 0 0,16 +0,07 0,14 +0,07 0,22 +0,20
Cieszanów 0 0,28 —0,06 0,20 —0,05 0,31 —0,44
Wrocław 0 0,36 —0,12 0,52 —0,48 0,81 —0,43
Kluczbork 0 0,88 +0,66 1,04 +0,82 0,11 —0,10

Na podstawie zestawienia danych w tabeli 8 można charakteryzować porównawczą wartość produkcyjną linii miejscowych i obcych oraz ich mieszańców w poszczególnych miejscowościach (dla Kluczborka i Wrocławia

strona 17

— obserwacje jednoroczne). Niektóre kojarzenia przynoszą zachęcające wyniki. Spróbujemy scharakteryzować linie pszczół na ich zdolność krzyżowniczą, zarówno w środowisku rodzimym jak i obcym. Wymienimy niektóre dobrze dobrane komponenty do krzyżowania w naszym doświadczeniu:

a) matki linii Mazurka, Asta, Pokrowka i hodowli Końskowoli w środowisku rodzimym;

b) trutnie linii Lechitka i hodowli Końskowoli w środowisku rodzimym;

c) matki linii Beskidka i Pokrowka w środowisku obcym;

d) trutnie linii Sudecka i Pokrowka w środowisku obcym.

Dobre wyniki dają także pszczoły linii Beskidka, przeniesione poza rodzime środowisko (połączenia typu b×b). Wyniki oceny innych połączeń poszczególnych linii, jako komponentów do krzyżowania, możemy odczytać w tabeli 9. Niektóre z nich były mało udane, inne zupełnie zadawalające. Ta ocena przedstawia średnią zdolność krzyżowniczą, która może kształtować się rozmaicie w zależności na przykład od doboru linii do krzyżowania.

Tabela 9 Ocena zdolności krzyżowniczej poszczególnych linii w środowisku rodzimym i obcym A — środowisko rodzime B — środowisko obce

Linie Linie czyste: A Linie czyste: B y Linie czyste: B w Zdolność krzyżownicza: A matka y Zdolność krzyżownicza: A matka w Zdolność krzyżownicza: A trutnie y Zdolność krzyżownicza: A trutnie w Zdolność krzyżownicza: B matka y Zdolność krzyżownicza: B matka w Zdolność krzyżownicza: B trutnie y Zdolność krzyżownicza: B trutnie w
Mazurka 0 0,46 —0,22 1,35 +0,58 1,09 —0,75 0,27 —0,04 0,27 —0,15
Hodowla Końskowoli 0 — — 0,22 +0,01 0,17 +0,01 — — — —
Lechitka 0 — — 1,13 —1,03 2,96 +2,53 — — — —
Beskidka — 1,39 +1,12 — — — — 2,02 +0,89 1,24 —0,22
Luboszanka 0 — — 0,36 —0,12 0,52 —0,48 — — — —
Asta 0 — — 0,51 +0,11 0,51 —0,30 — — — —
Sudetka — 0,76 —0,46 — — — — 0,68 —0,21 0,59 +0,30
Pokrowka 0 0,11 —0,10 0,67 +0,49 0,84 —0,12 1,04 +0,82 0,88 +0,66
Hodowli Kluczborka 0 — — 0,88 +0,66 1,04 +0,82 — — — —

Występowania tego rodzaju współdziałania, jak i współdziałania położenia geograficznego oraz roku obserwacji możemy dopatrywać się, zestawiając dla poszczególnych linii odpowiadające im wskaźniki y i wskaźniki w. Bezwzględne różnice między tymi dwoma liczbami są nieraz wysokie. Linie do krzyżowania należy więc dobierać starannie i w masowym wykorzystywaniu krzyżówek uwzględniać rejonizację.

W porównaniu do różnego typu krzyżowania pszczoły linii miejscowych

strona 18

wypadają w swoim rodzimym środowisku na ogół zupełnie dobrze. Z tego względu należy też tym staranniej dobierać komponenty do ewentualnego krzyżowania. Lecz korzyści, jakie z tego zabiegu można uzyskać, nie kończą się na wydajności miodu. Kojarząc pszczoły różnych linii wzbogacamy ich strukturę genetyczną, co może przynieść dobre efekty w późniejszej selekcji. Warunek tu jest jednak taki, żeby te linie należały do tej samej rasy. W naszym doświadczeniu linie reprezentowały dwie rasy: kraińską i środkowoeuropejską. Efekt krzyżowania linii Beskidka i pszczoły hodowli Kluczborka z innymi liniami można zatem przypisywać różnicom rasowym. Lecz i krzyżowania linii wewnątrz rasy środkowoeuropejskiej przynosiło także dobre wyniki, na przykład linie Sudecka, Pokrowka, Asta wykazywały się zdolnością krzyżowniczą (tab. 9).

WNIOSKI

Wobec uzyskania zjawiska heterozji przy krzyżowaniu niektórych linii krajowej pszczoły i to w określonych regionach pożytkowych, ocenę przydatności krzyżowniczej poszczególnych linii należy zatem przeprowadzać bezpośrednio w każdym odrębnym regionie przyrodniczopożytkowym.

W dążeniu do uzyskania coraz to lepszych mieszańców międzyliniowych należałoby wyprowadzać ciągle nowe linie pszczół i selekcjonować je pod kątem ich przydatności do krzyżowania. Takie przedsięwzięcie wymaga zabezpieczenia materiału wyjściowego do selekcji przez tworzenie rezerwatów lub zamkniętych rejonów hodowli.

Wprowadzenie w naszych badaniach pszczół czystych linii na obce im przyrodniczo tereny powodowało interakcję pomiędzy warunkami środowiskowymi a rozwojem rodzin i jej zbiorami miodu. Zjawisko to możnaby wykorzystywać w rozwijaniu selekcji pszczół, kiedy długotrwałe selekcjonowanie linii w rodzimym środowisku prowadzi do zanikania postępu hodowlanego.

LITERATURA

Bornus L. i inni (1974) — Przydatność użytkowa mieszańców międzyrasowych pszczoły miodnej w warunkach przyrodniczych Polski. Pszczeln. Zesz. Nauk., 18:1-51

Madawejkin J.N. (1967) — O miedosobieratielnoj diejatielnosti niekotorych ras pczeł i ich pomiesiej w raznych usłowiach wziatka. XXI Kongres w U.S.A.

Radojew L. (1965) — The comparative experiments of the grey mountains caucasian bees in Bulgaria. XX Kongres w Rumunii

Ruszczyc Z. (1970) — Metodyka doświadczeń zootechnicznych. Warszawa, PWRiL

Starostenko E. W. (1969) — Rasy pczeł a tipy wziatka. Pczełowodctwo, 48(10):12-14

strona 19

Szeksujew A. J., Kiwoszeja J. S. (1964) — Opytnaja rabota pczełowodow. Moskwa

Ursu N. A., Subbotin J. A. (1967) — Sprawnitielnaja ocenka razlicznych ras pczeł i ich pomiesiej w Mołdawii. XXII Kongres w U.S.A.

ПРОДУКТИВНОСТЬ МЕЖДУЛИНЕЙНЫХ ПОМЕСЕЙ ПЧЕЛЫ В РАЗНЫХ РАЙОНАХ ПОЛЬШИ

М. Громиш, Л. Борнус, Е. Бобжецки, Л. Цесьля, С. Качмарек, Ю. Калиновски, А. Круль, Я. Новаковски, Я. Возьница, Я. Заремба

Резюме

Для скрещивания выдвинуто 9 линий пчел самых лутших в Польше. Некоторые помеси превышали медовой продукцией родительские формы. Здесь заметна взаимозависимость между полезностью помесей и естественно-аграрной средой, что свидетельствует о необходимости районирования при разведении на территории страны маток отдельных линий для скрещивания.

HONEY PRODUCTIVITY OF INTERLINEAR CROSSBREEDS OF HONEYBEE IN DIFFERENT REGIONS OF POLAND

M. Gromisz, L. Bornus, J. Bobrzecki, L. Cieśla, S. Kaczmarek, J. Kalinowski, A. Król, J. Nowakowski, J. Woźnica, J. Zaremba

Summary

For crossing was taken 9 lines of honeybees selected in Poland. Honey productivity of some crossbreeds were higher then. parental forms. Find out marked correlations beetween productivity of crossbreeds and natural environment. Therefore is necessity of regionization in utilization of different lines for crossing in particular regions of the country.


Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 3: „o także bułgarskich” → a także bułgarskich
  • s. 3: „przéprowadzono” → przeprowadzono
  • s. 3: „zespołwe” → zespołowe
  • s. 4: „tarnobrzeksie” → tarnobrzeskie
  • s. 4: „doświadczeia” → doświadczenia
  • s. 6: „trasformowaną” → transformowaną
  • s. 6: „roztępu” → rozstępu
  • s. 10: „obserserwacje” → obserwacji
  • s. 11: „mniejszej znaczenie” → mniejsze znaczenie
  • s. 13: „moża” → można
  • s. 13: „Mazurską” → Mazurką
  • s. 16: „b×a i b×a” → b×a i b×b
  • s. 18, piśmiennictwo: „Pczełowodctwo” → Pczełowodstwo
  • s. 19, piśmiennictwo: „XXII Kongres” → XXI Kongres
  • s. 19, streszczenie: „лутших” → лучших
  • s. 19, streszczenie: „higher then. parental” → higher than parental
  • s. 19, streszczenie: „beetween” → between

Podobne wpisy