ZAWARTOŚĆ KADMU,OŁOWIU, AZOTANÓW I AZOTYNÓW W OBNÓŻACH PYŁKOWYCH POCHODZĄCYCH Z RÓŻNYCH MIEJSC W OKOLICACH PUŁAW

tekst: Zofia Konopacka, Krystyna Pohorecka, Krystyna Syrocka, Jerzy Chaber

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXXVII, 1993 — Zofia Konopacka, Krystyna Pohorecka, Krystyna Syrocka, Jerzy Chaber

strona 181

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XXXVII 1993

Zofia Konopacka, Krystyna Pohorecka

Instytut Sadownictwa i Kwiaciarstwa, Oddział Pszczelnictwa ul. Kazimierska 2, 24-100 Puławy

Krystyna Syrocka, Jerzy Chaber

Zakład Chemii Ogólnej Instytutu Chemii Wyższej Szkoły Rolniczo-Pedagogicznej w Siedlcach ul. 3 Maja 54, 08-110 Siedlce

Streszczenie

Badania przeprowadzono w okolicy Puław, w 1991 roku w celu sprawdzenia stopnia skażenia pyłku metalami ciężkimi, azotanami i azotynami w zależności od terenu z którego pochodził. Doświadczalne rodziny pszczele ustawiono w trzech różnych miejscach: I – w pobliżu drogi o dużym natężeniu ruchu samochodowego, II – w miejscu oddalonym od szlaków komunikacyjnych i zakładów przemysłowych, III – w miejscowościach szczególnie skażonych opadami z Puławskich Zakładów Azotowych. Próbki obnóży pobrano za pomocą wylotkowych poławiaczy pyłkowych, w dwóch porach sezonu produkcyjnego (wiosennym i letnim). W obydwu terminach próbki pobierano trzykrotnie, w odstępach kilkudniowych. Łącznie do analizy wykorzystano 54 próbki. Oznaczenie zawartości metali śladowych wykonano metodą AAS-a, zawartość azotanów oznaczono metodą potencjometryczną, a azotynów metodą spektrofotometryczną. Prawie wszystkie próbki obnóży pyłkowych zawierały więcej metali śladowych niż dopuszcza norma branżowa. Poziom skażenia azotanami i azotynami był niewielki i nie przekraczał dopuszczalnych norm.

Słowa kluczowe: skażenie środowiska, obnóża pyłkowe, metale ciężkie, azotany, azotyny.

WPROWADZENIE

Gwałtowny rozwój przemysłu i motoryzacji oraz intensywna chemizacja rolnictwa powodują wciąż wzrastające zanieczyszczenie i degradację środowiska naturalnego. Ma to bezpośredni wpływ na skażenie żywności, w tym także produktów pszczelich. Im większe jest uprzemysłowienie danego terenu, tym większe jest zagrożenie skażenia tych produktów. Wieloletnie badania prowadzone na Śląsku Migula (1990) wskazują, że największe zagrożenie dla bytowania organizmów żywych, w tym także dla pszczół stanowią metale

strona 182

ciężkie (kadm, ołów, mangan, nikiel), tlenki siarki i azotu. W diagnozowaniu zanieczyszczeń środowiska dużą wartość przedstawia badanie pyłku i pierzgi Altmann (1985), Bornus (1975), Lipińska, Zalewski (1989), Loper i inni (1980), Szymaniuk, Zalewski (1985).

W przypadku gdy pochodzi on z roślin z zakrytą częścią generatywną jego skażenie jest znikome, jednak duża część roślin pyłkodajnych ma pylniki wystawione na działanie otaczającego powietrza i gromadzi na swojej powierzchni wszelkie znajdujące się w nim zanieczyszczenia. W związku z tym podjęto badania, których celem było oznaczenie zawartości metali ciężkich w pyłku zbieranym przez pszczoły na pożytku w pobliżu drogi o dużym nasileniu ruchu samochodowego i w miejscu znacznie oddalonym od szlaków komunikacyjnych i zakładów przemysłowych. Pozwoliło to na prześledzenie nasilenia skażenia pyłku z upraw o różnym stopniu narażenia na emisję spalin drogowych. W związku z pobliskim usytuowaniem Zakładów Azotowych i silnego zanieczyszczania przez nie środowiska naturalnego Puław Kabata-Pendias, Jakubczak, Chojnacki, Pięta, Polkowski (1985) doświadczeniem objęto również oznaczenie zawartości azotanów i azotynów w tym samym materiale.

METODYKA

Badania wykonane zostały w 1991 roku. Obnóża pyłkowe pozyskiwano za pomocą wylotkowych poławiaczy pyłku, z rodzin ustawionych w trzech różnych miejscach:

I – Końskowola – w miejscu dużego skażenia roślin spalinami samochodowymi, w odległości 6 m od szosy o dużym nasileniu ruchu drogowego. Bazę pożytkową tej miejscowości stanowił rzepak.

II – Las Stocki – ule znajdowały się w znacznej izolacji od jakichkolwiek dróg (odległość od najbliższej drogi wynosiła około 2 km) oraz od zakładów przemysłowych. Występującą tu bazę pożytkową stanowił las liściasty, małe sady, gorczyca, koniczyna oraz rośliny ruderalne.

III – Żerdź, Żyrzyn – miejscowości znajdujące się w sektorze szczególnie skażonym opadami Zakładów Azotowych. Roślinnością pyłkodajną był tu rzepak, koniczyna biała oraz las liściasty mieszany.

Na każdym stanowisku pyłek pobierano z trzech rodzin. Próbki obnóży pozyskiwano w dwóch porach sezonu (wiosną i latem). W obydwu terminach próbki pobierano trzykrotnie z każdego ula oddzielnie w odstępach kilkudniowych. Łącznie do analizy uzyskano 54 próbki. Materiał został wysuszony w suszarce, zapakowany w foliowe worki i przechowywany w zamrażarce do chwili wykonania analiz.

strona 183

Do oznaczenia zawartości kadmu i ołowiu odważano na wadze analitycznej po 10 g obnóży z każdej partii. Próbki spalano w piecu muflowym w temperaturze 250°C przez 12 godzin, po czym podwyższano temperaturę pieca do 450°C. W tej temperaturze spalano próbki przez następne 16 godzin. Jeżeli w tyglu pozostały resztki sadzy, dodawano 2 cm³ stężonego kwasu azotowego, odparowywano do sucha na łaźni wodnej oraz dopalano w piecu muflowym przez kilka godzin. Otrzymany popiół mieszano w 10 cm³ 1-molowego kwasu azotowego, przenoszono do kolbki miarowej na 50 cm³ i uzupełniano wodą redestylowaną. W przygotowanym w ten sposób roztworze przeprowadzano oznaczanie metali w dwóch powtórzeniach metodą AAS ekstrahując je z APDC za pomocą ketonu metyloizobutylowego.

Zawartość azotanów, oznaczano metodą potencjometryczną za pomocą elektrody jonoselektywnej-azotanowej na pehametrze cyfrowym typu MAT-1202SM.

Azotyny oznaczano metodą opracowaną przez Chabera (1991). Jest to metoda spektrofotometryczna, polegająca na przeprowdzeniu ich w sól diazoniową działaniem kwasu sulfanilowego w środowisku kwaśnym, a następnie sprzęganiem z 2-hydroksybifenylem w roztworze wodno-metanolowym w środowisku zasadowym.

Ekstynkcję roztworu barwnego związku azowego mierzono przy 460 nm.

WYNIKI

W wyniku przeprowadzonych analiz okazało się, że wszystkie próbki obnóży pyłkowych były zanieczyszczone badanymi metalami ciężkimi, niezależnie od umiejscowienia pasiek. Najwyższa zawartość ołowiu była co prawda w pyłku pobranym wiosną z rodzin pszczelich znajdujących się w Końskowoli (1,195 mg/kg), ale nie różniła się istotnie od zawartości tego metalu w pyłku z Lasu Stockiego (1,189 mg/kg). Być może to wysokie skażenie obnóży pochodzących od rodzin pszczelich znajdujących się w miejscu najmniej zanieczyszczonym, spowodowane zostało sezonowymi pracami polowymi. W letnim terminie zbioru pyłku poziom skażenia ołowiem wszystkich próbek pyłku był mniejszy, jednakże i w tym przypadku brak jest istotnych różnic zależnych od położenia pasiek.

Wyniki zawartości ołowiu w badanych próbach, uzyskanych ze wszystkich miejscowości (tab. 1), przekraczają dopuszczalną zawartość tego pierwiastka, jaka jest ujęta w normie branżowej (NB – 89/9161-06 na obnóża pyłkowe dopuszcza 0,5 mg/kg). Ponadto, pyłek pobrany wiosną z Końskowoli i Lasu Stockiego zawiera więcej ołowiu niż dopuszcza bardziej liberalne Zarządz. Min. Zdr. i Op. Społ. (1985) wg którego w 1 kg pyłku może znajdować się do 1,0 mg ołowiu.

strona 184

Tabela 1 Zawartość ołowiu w obnóżach pyłkowych w mg/kg The content of lead in pollen loads, mg/kg

Miejscowość / Locality Terminy – Terms: 21.05 – 02.06: Zakres / Range from-to Terminy – Terms: 21.05 – 02.06: x̄ Terminy – Terms: 06.07 – 22.07: Zakres / Range from-to Terminy – Terms: 06.07 – 22.07: x̄
Końskowola 0,666-1,665 1,195 0,599-0,686 0,638
Las Stocki 0,685-1,693 1,189 0,478-0,608 0,557
Żerdź,Żyrzyn 0,665-0,815 0,762 0,591-1,233 0,760

Drugi z badanych pierwiastków – kadm, również był obecny we wszystkich analizowanych próbkach obnóży pyłkowych. Największe jego stężenie wystąpiło w pyłku zebranym zarówno wiosną jak i latem, w miejscowości Żerdź, Żyrzyn. Poziom kadmu znajdującego się w niektórych partiach pyłku z tego terenu przkraczał nawet ośmiokrotnie wartości zawarte w normie. Na ten fakt mogła mieć wpływ bliskość Zakładów Azotowych. W pyłku pozyskanym z pozostałych miejscowości zawartość kadmu była również dosyć wysoka, ale w wykrytych jego ilościach brak było statystycznie istotnych różnic wynikających z warunków środowiskowych, w jakich znajdowały się rodziny. Wszystkie uzyskane wartości dotyczące poziomu kadmu w obnóżach (tab. 2), niezależnie od terminu i miejsca zbioru, przekraczają bardzo wyraźnie wielkości zamieszczone w normie branżowej (0,05 mg/kg), jak również (chociaż w mniejszym stopniu) normę określoną przez Zarządz. Min. Zdr. i Op. Społ. (0,1 mg/kg).

Tabela 2 Zawartość kadmu w obnóżach pyłkowych w mg/kg The content of cadmium in pollen loads, mg/kg

Miejscowość / Locality Terminy – Terms: 21.05 – 02.06: Zakres / Range from-to Terminy – Terms: 21.05 – 02.06: x̄ Terminy – Terms: 06.07 – 22.07: Zakres / Range from-to Terminy – Terms: 06.07 – 22.07: x̄
Końskowola 0,152-0,177 0,160 0,087-0,134 0,109
Las Stocki 0,059-0,143 0,101 0,088-0,171 0,130
Żerdź, Żyrzyn 0,088-0,280 0,165 0,151-0,390 0,263
strona 185

Zarówno poziom skażenia obnóży azotanami (tab. 3) jak i azotynami (tab. 4) był niewielki i nie przekraczał dopuszczalnych norm.

Tabela 3 Zawartość azotanów w obnóżach pyłkowych w mg/kg The content of nitrates in pollen loads, mg/kg

Miejscowość / Locality Terminy – Terms: 21.05 -02.06: Zakres / Range from-to Terminy – Terms: 21.05 -02.06: x̄ Terminy – Terms: 06.07 – 22.07: Zakres / Range from-to Terminy – Terms: 06.07 – 22.07: x̄
Końskowola 140,0-202,0 164,7 39,8-114,0 85,90
Las Stocki 101,4-200,6 151,0 75,5-113,8 97,80
Żerdź, Żyrzyn 75,0-121,5 90,7 2,5-160,9 67,50

Tabela 4 Zawartość azotynów w obnóżach pyłkowych w mg/kg The content nitrites in pollen loads, mg/kg

Miejscowość / Locality Terminy -Terms: 21.05 – 02.06: Zakres / Range from-to Terminy -Terms: 21.05 – 02.06: x̄ Terminy -Terms: 06.07 – 22.07: Zakres / Range from-to Terminy -Terms: 06.07 – 22.07: x̄
Końskowola 12,0-15,1 13,5 10,8-39,0 25,7
Las Stocki 10,0-12,0 12,0 10,2-13,1 12,8
Żerdź, Żyrzyn 12,0-12,1 12,0 5,7-12,1 8,9

Według FAO/WHO maksymalna dopuszczalna dzienna dawka dla dorosłego człowieka wynosi 5 mg/kg c.c. azotanów i 0,2 mg/kg c.c. azotynów. Wyniki uzyskane w naszych badaniach nie potwierdziły badań doniesień o największym skażeniu azotanami i azotynami w miejscowościach Żerdź, Żyrzyn, bowiem największa zawartość NO₃ i NO₂ była w próbkach pyłku pochodzącego z Końskowoli i Lasu Stockiego.

Wyniki naszych badań są zgodne z badaniami Kabaty-Pendias (1986) na temat chemicznego składu pyłów atmosferycznych w Puławach, z

strona 186

których wynika, że wartość rocznego opadu metali dla Puław i okolic są zbliżone do danych z obszaru Puszczy Niepołomickiej i Gliwic. Sugeruje to możliwość zanieczyszczenia środowiska naszej okolicy nie tylko przez Zakłady Azotowe, ale również przez Elektrociepłownię w Kozienicach. Potwierdza to zjawisko globalnego zanieczyszczenia naszego terenu, a także całej Polski.

WNIOSKI

Wszystkie próbki obnóży pyłkowych pobrane z trzech różnych miejscowości, badane na zawartość metali śladowych zawierały więcej ołowiu i kadmu niż dopuszczają normy.

Środowisko naturalne Puław i okolic, a w związku z tym i bazę pożytkową, która jest dla pszczół źródłem pyłku należy uznać za skażoną.

LITERATURA

Altmann G. (1985): Belastung von Blutenhoning mit Schwermetallen und Ihre Herkunft. Apidologie 16:197.

Bornus L. (1975): Poisoning of honey bees by lead in the industrial area. The XXVth International Apicultural Congress of Apimondia, Grenobl s.410.

Chaber J. (1991): Sposób oznaczania zawartości azotynów w wodach i wodnych wyciągach ze środków spożywczych. Patent nr P-289398.

Chojnacki A., Polkowski M. (1986): Zawartość azotu i jego form w roślinie wskaźnikiem zanieczyszczenia środowiska rejonu Puław. Studia Puławskie, Ochrona Środowiska Przyrodniczego, 1:259-269.

Jakubczak Z. (1986): Uszkodzenia drzewostanów leśnych w strefie podmiejskiej Puław. Studia Puławskie, Ochrona Środowiska Przyrodniczego, 1:237-247.

Jakubczak Z., Chojnacki A., Pięta J. (1986): Zasięg zanieczyszczeń emitowanych przez Zakłady Azotowe w Puławach na podstawie zawartości azotu w igłach sosny. Studia Puławskie, Ochrona Środowiska Przyrodniczego, 1:249-258.

Kabata-Pendias A. (1986): Chemiczny skład pyłów atmosferycznych w Puławach, ze szczególnym uwzględnieniem pierwiastków śladowych. Studia Puławskie, Ochrona Środowiska Przyrodniczego, 1:33-52.

Lipińska J., Zalewski W. (1989): Zawartość w produktach pszczelich mikroelementów oraz pierwiastków szkodliwych dla zdrowia człowieka. Pszczeln.Zesz.Nauk. 33:113-120.

Loper G., Standiffer L.N., Thompson M.J., Gilliam M. (1980): Biochemistry and microbiology of bee-collected almond (Prunus dulcis) pollen and bee bread. Apidologie 11: 63-73.

Migula P. i inni (1990): Wskazania dla hodowli pszczół w warunkach zanieczyszczonego środowiska. Uniwersytet Śląski, Katedra Fizjologii Człowieka i Zwierząt. Katowice (praca zbiorowa).

Norma branżowa na obnóża pyłkowe BN-89/9161-06.

strona 187

Szymaniuk J., Zalewski J. (1985): Zawartość kontaminantów oraz pierwiastków śladowych w obnóżach i pierzdze. XXII Naukowa Konferencja Pszczelarska, Puławy, s. 31.

Zalewski W., Szymaniuk J. (1985): Pollution with heavy elements of the pollen and bee bread collected from several places in Poland. Chemistry for protection of the Environment. 5th Int. Conference Leuven, Belgium.

Zarządzenie Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 18.X.1985 roku w sprawie wykazu substancji dodatkowych dozwolonych i zanieczyszczeń technicznych w środkach spożywczych i używkach oraz na ich powierzchni. Mon. Polski, 1990, 45 poz.348.

THE CONTENTS OF CADMIUM, LEAD, NITRATES AND NITRITES IN POLLEN LOADS COLLECTED FROM DIFFERENT SITES IN VICINITY OF PUŁAWY

Zofia Konopacka, Krystyna Pohorecka, Krystyna Syrocka, Jerzy Chaber

Summary

The aim of the study was determine the contents of heavy metals, cadmium and lead, in pollen loads depending on the location of experiment colonies. The colonies were placed on a nectar-gathering ground next to a road with heavy traffic (Końskowola – site 1) and at another site that was far away from traffic routes and industrial plants that is in an environment regarded as relatively clean (Las Stocki – site 2). It allowed to study the contamination of pollen gathered from crops that differed with their exposure to exhaust fumes. In addition, because of the proximity of a nitrogen fertilizer plant the determinations of the contents of nitrates included both that material as well as pollen from colonies in the Żerdź and Żyrzyn area (site 3) regarded as especially polluted with the emissions from the plant.

The pollen load samples were collected using pollen traps in two periods of the productive season: spring (May 21 to June 2) and summer (July 5 to July 20). In both periods the samples were collected at intervals of a few days. The material was desiccated in a drier, packed in polyethylene bags and stored in a freezer until the analyses were made. A total of 54 samples were analyzed.

The contents of cadmium and lead were analyzed by atomic absorption spectrophotometry.

The contents of nitrates were determined using the potentiometric method by means of nitrate ion-selective electrode attached to the digital pH meter MAT-1202 SM.

The contents of nitrites were determined using the spectrophotometric method developed by Chaber (1991).

All pollen load samples were found to contain more trace metals (table 1, 2) than is allowed by the industry standard.

On the other hand, the levels of nitrate and nitrite contamination were slight in all samples: 2,5 to 202,0 mg/kg for the nitrates and 5,7 to 39 mg/kg for the nitrites never exceeding the acceptable limits.

Keywords: environment pollution, pollen loads, heavy metals, nitrates, nitrites.


Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 182: „Polkowski (1985)” → Polkowski (1986)
  • s. 183: „przeprowdzeniu” → przeprowadzeniu
  • s. 183: „NB – 89/9161-06″ → BN – 89/9161-06
  • s. 184: „przkraczał” → przekraczał
  • s. 186, piśmiennictwo: „Blutenhoning” → Blütenhonig
  • s. 186, piśmiennictwo: „Grenobl” → Grenoble
  • s. 186, piśmiennictwo: „Standiffer” → Standifer

Podobne wpisy