NEKTAROWANIE I ZAPYLANIE BORÓWKI WYSOKIEJ (VACINIUM CORYMBOSUM L.)

tekst: Bolesław Jabłoński, Stanisław Król, Kazimierz Pliszka, Zofia Żurowska

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXVII, 1983 — Bolesław Jabłoński, Stanisław Król, Kazimierz Pliszka, Zofia Żurowska

strona 91

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XXVII 1983

Bolesław Jabłoński, Stanisław Król

Oddział Pszczelnictwa ISK w Puławach

Kazimierz Pliszka, Zofia Żurowska

Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego — AR w Warszawie

WSTĘP

Borówka wysoka, wzięta po raz pierwszy do uprawy w Stanach Zjednoczonych dopiero w roku 1905 przez dra F. V. Covile (Pieniążkowie 1971), zyskuje sobie coraz więcej zwolenników nie tylko w Ameryce, ale i w Europie. Dzięki staraniom prof. S. A. Pieniążka, również w Polsce czynione są z powodzeniem próby uprawy tej rośliny, zarówno w ogródkach przydomowych, jak i na większych plantacjach (Rejman i Pliszka 1978). Katedra Sadownictwa SGGW w Warszawie posiada specjalne pole doświadczalne o powierzchni blisko 20 ha, poświęcone uprawie, hodowli i ocenie odmian borówki wysokiej (Pliszka 1981). Opracowano tu metody rozmnażania tego gatunku w warunkach naszego kraju (Pliszka 1983). W kilku Zakładach Doświadczalnych ISK, rozmieszczonych w różnych rejonach kraju, założono w drugiej połowie lat siedemdziesiątych doświadczenia porównawczo-odmianowe, których celem było wyłonienie najlepszych klonów borówki dla warunków Polski. Doświadczenie, założone na terenie Pszczelniczego Zakładu Doświadczalnego ISK w Puławach zdecydowano się wykorzystać jednocześnie do określenia jej potrzeb zapylania przez owady w naszych warunkach klimatycznych. Wyniki tych badań są treścią niniejszej pracy.

MATERIAŁ I METODA

Doświadczenie w Puławach założono wiosną 1979 r. Obejmuje ono 14 następujących odmian borówki wysokiej: Berkeley, Bluecrop, Blueray, Collins, Concord, Coville, Darrow, Earliblue, Herbert, Iwanhoe, Jersey, Lateblue, Weymouth i 13-16-A. Z braku odpowiedniego stanowiska naturalnego trzyletnie rośliny wysadzano w betonowych cembrowinach, wysokości 1 m i średnicy zewnętrznej 1 m, wypełnionych wysokim torfem wymieszanym z ziemią torfową łąkową o pH=3,5, w stosunku 1 : 2. Cembrowiny zostały zagłębione w ziemi na głębokość 90 cm

strona 92

(ryc. 6A), w odstępach przeciętnie 40 cm jedna od drugiej. Dla każdej odmiany przeznaczono 6 cembrowin.

Pielęgnacja roślin w czasie wegetacji ograniczała się do niezbędnego podlewania, nawożenia według ustalonych zaleceń (Rejman i Pliszka 1978), usuwania chwastów oraz wycinania zaschniętych pędów.

Owoce każdej odmiany zbierano dotychczas trzykrotnie w sezonie, z poszczególnego krzewu oddzielnie i ważono w celu określenia plonu ogólnego.

Badania nektarowania i zapylania borówki wykonywano w latach 1981—1982. Z powodu dużej ich pracochłonności, wzięto pod uwagę tylko po 4 rośliny każdej odmiany. Nektarowanie badano znaną metodą pipetową, w okresie pełni kwitnienia roślin, pierwszego roku przez 8 dni, drugiego przez 6 dni. Nektar pobierano z kwiatów 3-dniowych, ponieważ wcześniej ustalono, że takie kwiaty borówki wysokiej zawierają pełną porcję nektaru, jaką mogą wydzielić w ciągu swego życia. Dobową zmienność koncentracji cukrów w nektarze badano w ciągu trzech pogodnych dni, oznaczając w dwugodzinnych odstępach procentową zawartość cukrów na refraktometrze Abbego.

W celu określenia intensywności odwiedzania kwiatów borówki wysokiej przez owady zapylające, na każdym krzewie doświadczalnym, przez cały okres kwitnienia, codziennie od rana do wieczora w godzinnych odstępach czasu, liczono wszystkie pracujące na kwiatach pszczoły miodne, trzmiele oraz inne owady. Określono też liczbę kwiatów odwiedzanych przez owada danego gatunku w jednostce czasu. Posługiwano się przy tym zegarkiem z sekundnikiem. Dla gatunków liczniej oblatujących borówkę wykonano po 30 obserwacji, trwających 1—6 minut, a dla gatunków mniej licznych — po kilkanaście obserwacji. Chcąc pracę owadów odnieść do liczby kwiatów, policzono na każdym krzewie doświadczalnym wszystkie kwiaty, ustalając najpierw średnią ich liczbę w kwiatostanie (na podstawie 40 kwiatostanów każdej odmiany), a następnie mnożąc przez liczbę kwiatostanów na poszczególnym krzewie.

Dla sprawdzenia stopnia zawiązywania i wykształcania się owoców z kwiatów odwiedzanych i nie odwiedzanych przez owady, na każdym krzewie doświadczalnym wyznaczono po 2 gałązki z kilkudziesięcioma kwiatami, które dokładnie liczono. Na jedną z tych gałązek zakładano na czas kwitnienia szyfonowy izolator, druga zaś pozostawała na swobodzie. W czasie dojrzewania owoce liczono, a następnie wyrażano w procentach w stosunku do liczby kwiatów.

Wyniki opracowano statystycznie, stosując zależnie od potrzeby analizę wariancji lub obliczając współczynnik korelacji (r), względnie błędy standardowe średnich.

PRZEBIEG POGODY W LATACH BADAŃ

W tabeli 1 zamieszczono dane meteorologiczne nie tylko z dwu lat badań (1981, 1982), ale także z roku 1980, ponieważ pąki kwiatowe u

strona 93

Tabela 1 Niektóre dane meteorologiczne z lat badań otrzymane ze Stacji Meteorologicznej IUNG w Puławach Some meteorological data from meteorological Station in Pułavy

Rok / Year I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII
Średnie temperatury w °C — Average temperature in °C
1980 —6,3 —1,3 —0,4 6,6 10,0 15,6 16,8 16,3 12,7 8,6 1,7 —1,0
1981 —3,9 —1,1 4,0 6,0 14,3 17,5 18,8 16,9 14,0 9,2 3,1 —2,8
1982 —3,8 —2,9 3,2 5,7 14,8 16,3 19,2 19,6 15,7 8,9 4,8 —2,1
x̄ —3,4 —2,4 1,5 7,7 13,6 17,1 18,7 17,5 13,6 8,1 2,6 1,4
Sumy opadów w mm — Total rainfall in mm
1980 14 20 27 74 72 120 81 109 52 156 35 24
1981 39 21 60 10 54 117 88 59 58 68 59 75
1982 30 20 6 31 50 36 42 41 18 48 24 77
x̄ 30 29 30 39 60 73 75 74 47 43 40 36
Suma godzin usłonecznienia — Time of insolation in hours
1980 58 32 110 148 193 158 103 145 119 58 41 28
1981 50 74 115 197 218 187 240 191 158 101 18 24
1982 56 84 162 140 269 234 254 258 180 130 68 8
x̄ 48 58 120 212 247 225 223 215 159 106 42 32

x̄ — średnie wieloletnie — Average of meny years

borówki wysokiej zakładają się w lecie roku poprzedniego. Lato 1980 można najogólniej określić jako chłodne, pochmurne i deszczowe. Zima 1980/81 była łagodna. Nieco tylko niższą średnią temperaturę od średniej wieloletniej charakteryzował się styczeń, zaś luty i zwłaszcza marzec — znacznie wyższą. Maj, czerwiec i lipiec 1981 były ciepłe, a pod względem opadów i nasłonecznienia tylko czerwiec odbiegał od średnich wieloletnich, wykazując więcej opadów i większe zachmurzenie. Po dość ciepłych i lekko przewyższających normę opadów w miesiącach jesiennych nastał dość chłodny grudzień i przeciętnie mroźny styczeń i luty, a następnie dość ciepły marzec. Pogodę w sezonie wegetacyjnym 1982 roku należy określić jako ciepłą — słoneczną i suchą. Tylko czerwiec charakteryzował się nieco niższą temperaturą.

WYNIKI

KWITNIENIE BORÓWKI WYSOKIEJ

Pora i obfitość kwitnienia. Ogólnie biorąc, okres kwitnienia borówki trwał w obu latach badań od około połowy maja do pierwszych dni czerwca, a więc nieco ponad 2 tygodnie (ryc. 1). Różnica w porze za-

strona 94
lewa kolumna „Odmiana / Cultivars"; oś czasu w główce: „Maj - Mai" — dni 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 22, 23, 24, 25, 26, 27, 28, 29, 30, 31; „VI" — dni 1, 2, 3. Dla każdej odmiany dwie linie: ciągła „a" i przerywana „b" (oznaczenia „a", „b" przy pierwszym wierszu).

Ryc. 1. Pora kwitnienia 14 odmian borówki wysokiej w Puławach, a — w roku 1981, b — w roku 1982

Flowering date of 14 cultivars of blueberry in Puławy a — in 1981 year, b — in 1982 year

kwitania najwcześniejszych odmian (Weymouth i Earliblue) a najpóźniejszych (Herbert, Jersey) wynosiła około 5 dni. Podobna różnica wystąpiła w porze przekwitania.

Liczba kwiatów w kwiatostanie wahała się dla poszczególnych odmian w 1981 r. od 7,0 do 9,4, a w 1982 r. od 6,1 do 9,5, wynosząc średnio w pierwszym roku 8,2 w drugim — 8,0 (tab. 2). Średnia liczba kwiatów na krzewie, a tym samym na jednostce powierzchni, była w drugim roku blisko dwa razy tak duża jak w pierwszym. Należy wiązać to głównie z wiekiem krzewów, które były dopiero w okresie startu do tak zwanej pełni owocowania. Analizując średnie liczby kwiatów na krzewie poszczególnych badanych odmian borówki, łatwo dostrzec między nimi duże różnice. Najobfitszym kwitnieniem wyróżniały się odmiany: Jersey, Bluecrop, Lateblue, Blueray, Earliblue i 13-16-A, średnio obfitym — Concord i Coville, a pozostałe — słabszym. Zwłaszcza odmiany Collins i Herbert miały mało kwiatów. Powodem tego było zasychnie znacznej liczby ich pędów z przyczyn dotąd bliżej nie określonych.

Długość życia kwiatów. Wprawdzie nie prowadzono systematycznych i szczegółowych badań dynamiki rozkwitania kwiatów borówki wysokiej, ale pobieżne obserwacje pozwoliły stwierdzić, że rozkwitają one w ciągu całego dnia. Samo rozkwitanie polega na powolnym powiększaniu się otworu na szczycie kubkowatej korony i stopniowym wywijaniu jej

strona 95

Tabela 2 Obfitość kwitnienia borówki wysokiej w Puławach (1981—1982) Abundance of blooming of blueberry in Pułavy (1981—1982)

Odmiana / Cultivar Liczba kwiatów w kwiatostanie / Number of the flowers in florescence: 1981 Liczba kwiatów w kwiatostanie / Number of the flowers in florescence: 1982 Liczba kwiatów na krzewie / Number of the flowers per bushes: 1981 Liczba kwiatów na krzewie / Number of the flowers per bushes: 1982 Liczba kwiatów w tys./ha* / Number of flowers per 1 ha in thousands*: 1981 Liczba kwiatów w tys./ha* / Number of flowers per 1 ha in thousands*: 1982
Weymouts 7,2 7,0 518 1379 2331 6205
Earliblue 8,0 7,8 1042 2230 4689 10035
13-16-A 7,8 7,8 1501 2207 6755 9932
Collins 7,0 6,1 512 292 2304 1314
Blueray 8,3 8,3 831 2290 3740 10305
Concord 8,2 8,6 1242 1969 5589 8861
Coville 8,3 8,6 1199 1858 5400 8361
Bluecrop 8,0 8,0 1480 1784 6660 8028
Darrow 9,0 9,5 914 1206 4113 5427
Lateblue 9,0 7,9 1212 2488 5454 11196
Berkeley 9,1 8,0 120 1368 540 6156
Bluecrop (?) 8,4 7,6 1432 2728 6444 12276
Iwanhoe 7,5 8,1 680 1409 3060 6341
Jersey 8,0 8,1 1311 2762 5900 12429
Herbert 9,4 9,0 814 927 3662 4172
Średnio — Average 8,2 8,0 987 1793 4443 8069

brzegów na zewnątrz. Trwa to zależnie od temperatury, od kilku do kilkunastu godzin.

Z chwilą rozchylania się korony w kwiecie borówki zaczyna się nektarowanie, dzięki czemu staje się on atrakcyjny dla owadów. W tym też czasie pojawia się na znamieniu słupka lepka wydzielina, której stopniowo przybywa, a która utrzymuje się jeszcze w chwili opadania korony. Pyłek z pylników wyraźnie osypuje się dopiero w drugim dniu życia kwiatu. Korony zaczynają opadać w czwartym dniu życia kwiatów, gdy te są swobodnie dostępne dla owadów zapylających, a o 1—2 dni później — gdy kwiaty są izolowane. Wizualnym objawem starzenia się koron jest brunatnienie ich wywiniętych brzegów.

NEKTAROWANIE BORÓWKI WYSOKIEJ

Wydzielanie się nektaru w kwiecie. Kwiat borówki wysokiej nektaruje około 3 dni (tab. 3). Najintensywniejsze nektarowanie stwierdzono w pierwszym dniu życia kwiatu, kiedy wydzielało się około 44% ogólnej masy cukrów. Drugiego dnia stwierdzono już mniej — 32% ogólnej masy cukrów, a trzeciego dnia tylko 24%. Nie pobrany przez owady nektar utrzymuje się w kwiecie do czasu opadnięcia korony. Deszcz nie wypłukuje nektaru z kwiatów borówki, dzięki ich zwisającym kubkowatym koronom.

strona 96

Tabela 3 Okres nagromadzania się nektaru w kwiatach borówki wysokiej Accumulation of nectar in blueberry flowers

Cecha badana / Investigated feature kolejne dni życia kwiatu / Succesive days of flower the living: 1 kolejne dni życia kwiatu / Succesive days of flower the living: 2 kolejne dni życia kwiatu / Succesive days of flower the living: 3 kolejne dni życia kwiatu / Succesive days of flower the living: 4 kolejne dni życia kwiatu / Succesive days of flower the living: 5
Ilość nagromadzonego nektaru w 10 kwiatach w mg / Amount of nectar of 10 flowers in mg 76,0 123,2 126,3 119,0 125,5
Procent cukrów w nektarze / Percent of sugar content in nectar 33,0 37,3 44,7 45,6 44,5
Ilość nagromadzonych cukrów w 10 kwiatach (mg) / Amount of sugar of 10 flowers in mg 25,1 43,0 56,5 54,3 55,8
Dobowe porcje wydzielanych cukrów przez 10 kwiatów (mg) / Daily amount of sugar of 10 flowers in mg 25,1 17,9 13,8 — —

Koncentracja cukrów w nie pobranym nektarze wzrasta stopniowo z 33% w pierwszym dniu życia kwiatów do około 45% w trzecim i w dalszych dniach. Nektar pobierany z kwiatów świeżo zakwitłych, a także ze starszych ale krótko izolowanych, zawierał przeważnie poniżej 30% cukrów. Wskazuje to, że gromadzący się w kwiecie nektar ulega zagęszczeniu przy normalnej bezdeszczowej pogodzie. Dowodzą tego również dane na rys. 2. Z ryciny tej wynika również, że na procentową zawar-

oś pionowa podwójna: „%" — 40, 50, 60, 70, 80; „°C" — 10, 14, 18, 22, 26. Oś pozioma (godziny, „h"): 24⁰⁰, 4, 8, 12, 16, 20, 24, 4, 8, 12, 16, 20⁰⁰; pod osią daty: 27. V, 28. V.

Ryc. 2. Zmiany w koncentracji cukrów w nektarze borówki wysookiej (3) w zależności od dobowych wahań temperatury (1) i wilgotności względnej powietrza (2)

Fluctuation of sugar concentration in blueberry nectar (3) in dependence from daily fluctuation of temperature (1) and relative humidity of air (2)

strona 97

tość cukrów w zalegającym w kwiatach nektarze wywiera wpływ wahająca się w ciągu doby wilgotność względna powietrza. Wzrost jej powoduje rozrzedzenie nektaru, a spadek — zagęszczenie. Zjawiska te zachodzą z pewnym opóźnieniem w stosunku do zmian wilgotności powietrza, co jest zrozumiałe.

Obfitość nektarowania i wydajność miodowa. W obu latach badań wystąpiły duże i statystycznie udowodnione różnice w obfitości nektarowania badanych odmian borówki wysokiej (tab. 4). W roku 1981, kwiat najlepiej nektarującej odmiany Blueray, wydzielał o ponad 60% więcej cukrów niż kwiat najsłabiej nektarującego klonu 13-16-A, zaś w roku 1982 kwiat odmiany Weymouth o ponad 160% więcej niż kwiat odmiany Jersey. Trudno wytłumaczyć dlaczego te same odmiany w różnych latach różnie nektarowały. Bardzo możliwe, że wpłynęły na to przypadkowo zróżnicowane zabiegi agrotechniczne, jak nawożenie czy podlewanie, których nie poddawano ścisłej kontroli. Ogólnie można jednak stwierdzić, że odmiany Blueary, Weymouth, Darrow, Collins i Bluecrop odznaczały się nieco lepszym nektarowaniem, niż odmiany Jersey, Berkeley, 13-16-A i Coville.

Tabela 4 Nektarowanie i wydajność cukrowa borówki wysokiej (1981—1982) Nectar secretion and sugar yield of blueberry (1981—1982)

Odmiana / Cultivar Ilość cukrów z 10 kwiatów w mg / Amount of sugar of 10 flowers in mg: 1981 Ilość cukrów z 10 kwiatów w mg / Amount of sugar of 10 flowers in mg: 1982 % cukrów w nektarze / Percent of sugar in nectar: 1981 % cukrów w nektarze / Percent of sugar in nectar: 1982 Wydajność cukrowa w kg/ha / Amount of sugar in kg/ha: 1981 Wydajność cukrowa w kg/ha / Amount of sugar in kg/ha: 1982
Weymouth 42,6 a₉b₅ 55,4 cb₅ 48,2 a₇ 41,5 a₇b₄ 9,9 34.3
Earliblue 35,8 a₅b₄ 39,0 b₃a₂ 57,1 a₁₅ 48,6 b₄a₄ 16,8 39,2
13-16-A 31,0 a₁ 34,0 a₄b₉ 51,7 a₁₂ 46,8 b₁a₃ 20,9 33,8
Collins 46,1 a₁₀b₅ 48,4 b₉c 46,7 a₄ 48,5 b₃a₄ 10,6 6,3
Blueray 51,5 b₅a₆ 41,7 b₆a₄c 50,3 a₁₀ 38,2 a₃b₁ 19,0 43,0
Concord 41,1 a₈b₅ 36,8 b₁a₂ 55,8 a₁₄ 40,5 a₆b₄ 23,0 32,6
Coville 32,2 a₂b₁ 37,2 b₂a₂ 47,8 a⁶ 47,8 b₂a₄ 17,4 30,1
Bluecrop 49,6 b₄a₅ 51,5 b₁₀c 55,1 a₁₃ 39,5 a₄b₄ 33,0 41,4
Darrow 49,2 b₃a₄ 47,2 b⁸c 47,7 a⁵ 36,3 a₂ 20,3 25,6
Lateblue 47,6 b₁a₂ 39,5 b₄a₂ 41,9 a₂ 43,3 a₁₀b₄ 26,0 44,2
Berkeley 36,6 a₆b₅ 24,9 a₂b₄ 38,4 a₁ 36,2 a₁ 2,0 15,3
Bluecrop (?) 39,9 a₇b₅ 28,5 a₃b₅ 49,7 a₈ 43,2 a⁸b₄ 25,7 35,0
Iwanhoe 34,2 a₄b₃ 40,7 b₅a₃c 50,9 a₁₁ 43,5 a₉b₄ 10,5 25,7
Jersey 32,7 a₃b₁ 20,8 a₁ 50,0 a₉ 40,5 a₅b₄ 19,3 25,9
Herbert 48,6 b₂a₃ 41,8 b₇c 43,7 a₃ 44,7 a₁₁b₄ 17,8 17,4
Średnio — Average 41,3 39,2 48,6 51,1 18,2 29,9
  • — W obliczeniach przyjęto 4500 krzewów na 1 ha Calculated 4500 of bushes per 1 ha
strona 98

Procentowa zawartość cukrów w nektarze wahała się u różnych odmian w 1981 r. od 38,4 do 57,1, a w 1982 r. — od 36,3 do 48,6, przy czym istotność różnic udowodniono tylko w drugim roku. Jednakże w obu latach odmiana Berkeley miała najniższy procent cukrów w nektarze, a odmiana Earliblue najwyższy. Średnio biorąc, kwiaty borówki wysokiej podobnie obficie nektarowały w obu latach badań i zawierały podobnie wysoki procent cukrów w nektarze.

Wydajność cukrów z jednostki powierzchni, zależąca nie tylko od obfitości nektarowania poszczególnych kwiatów, ale i od ich liczby, wykazywała bardzo duże różnice między odmianami, co jest zrozumiałe. W trzecim roku po posadzeniu najwyższą wydajnością cukrową charakteryzowała się odmiana Bluecrop — 33 kg w przeliczeniu na 1 ha, zaś w czwartym roku po posadzeniu odmiana Lateblue — 44 kg w przeliczeniu na 1 ha. Odpowiada to 41 i 55 kg surowca miodowego, w przeliczeniu na substrat zawierający 80% cukrów.

OBLOT BORÓWKI WYSOKIEJ PRZEZ OWADY ZAPYLAJĄCE

Skład gatunkowy owadów zapylających i praca ich na kwiatach. Dominującym gatunkiem na kwiatach borówki w obu latach badań była pszczoła miodna (tab. 5). Dziko żyjących pszczołowatych w 1981 r. było tylko 2,24%, a w 1982 r. — 6,91%. Wśród nich około 90% stanowiły trzmiele, z trzmielem ziemnym na czele (około 60%), a resztę pszczoły samotnice — pszczolinki i miesiarki. Much na kwiatach borówki nie notowano.

Tabela 5 Skład gatunkowy owadów zapylających borówkę wysoką w Puławach w latach 1981—1982 oraz szybkość ich pracy na kwiatach Composition of insect pollinating of bluebery in Pułavy in 1981—1982 years and effectiveness their of work as pollinators

Gatunek owadów / Species of insect % osobników zaobserwowanych w latach: / Percent of insects recorded in the years: 1981 % osobników zaobserwowanych w latach: / Percent of insects recorded in the years: 1982 Liczba kwiatów odwiedzanych w ciągu 1 min. / Number of flowers visited during 1 minute
Apis mellifera L. 97,76 93,09 5,20 ±1,90
Dziko żyjące Apoidea 2,24 6,91 —
Wśród dzikich Apoidea:
Bombus terrestris (L.)
Bombus lucorum (L.) 59,74 56,09 13,03 ±2,77
Bombus lapidarius (L.)
Bombus ruderarius (Mill.) 22,08 30,00 15,30 ±2,90
Bombus pasquorum Scop. 5,19 2,17 —
Bombus muscorum (F.) — 3,48 —
Bombus pratorum (L.) — 1,31 —
Bombus hypnorum (L.) — 0,87 —
Andrena F. 12,99 5,65 —
Megachile Latr. — 0,43
strona 99

Badając szybkość pracy owadów zapylających stwierdzono, że jeżeli pszczoła miodna odwiedza średnio około 5 kwiatów borówki w ciągu minuty, to trzmiele 3 razy tyle. Szybkości pracy pszczół samotnic nie badano z powodu małej ich liczebności.

Trzmiele i nielicznie także pszczoły miodne zbierały z borówki nie tylko nektar ale i pyłek. Zacbserwowano, że pszczołom miodnym łatwiej jest odwiedzać kwiaty o krótszej a szerszej koronie, jakie ma na przykład odmiana Earliblue, niż o dłuższej i zwykle węższej. Jednak do tych ostatnich wciskały one również głowy, byle dostać nektar, co świadczy o dużej jego atrakcyjności. Trzmiele, których przeważnie matki występują na borówce, nie mają kłopotów z dostawaniem się do nektaru. Jednakże pod koniec kwitnienia pojawiły się już pojedyńcze robotnice trzmiela ziemnego i gajowego, które wygryzały u podstawy koron otwory, przez które sięgały po nektar. Zauważono też, że jedna miesiarka zachowywała się na kwiatach borówki podobnie, jak robotnice wspomnianych trzmieli, to jest przegryzała korony kwiatów. Z wygryzionych otworów chętnie korzystały pszczoły miodne.

Dzienna i sezonowa dynamika oblotu borówki wysokiej przez owady zapylające. W dniach pogodnych pszczoły miodne i trzmiele pojawiały się na kwiatach borówki wysokiej już przed godziną 6 rano (czasu środkowo-europejskiego), a kończyły pracę po godzinie 18. (ryc. 3). Nieliczne pszczoły samotnice spotykano na kwiatach między godziną 10 a 17. Ogólnie biorąc, w godzinach porannych bardziej nasilony lot na borówkę rozwijały pszczoły miodne, a wieczorem trzmiele, których loty trwały nieco dłużej niż loty pszczół.

Sezonowa dynamika oblotu roślin przez owady zapylające zależy od przebiegu pogody w okresie kwitnienia. Podczas kwitnienia borówki w

oś pionowa „% Owadów-Insects" — 4, 8, 12, 16; oś pozioma „Godziny - Hours" — 6, 8, 10, 12, 14, 16, 18.

Ryc. 3. Dzienna dynamika oblotu borówki wysokiej przez owady zapylające (a — pszczoły miodne, b — trzmiele, c — pszczoły samotnice), przedstawiająca liczbę owadów na jednostce powierzchni uprawy w poszczególnych godzinach dnia, wyrażona w procentach w stosunku do ogólnej liczby owadów zaobserwowanych w ciągu dnia

Daily dynamics of the blueberry foraging by insect pollinators — the number of insects (a — honeybees, b — bumblebees, c — solitarybees), observed on the flowers in each of the day in percent of the total number of insects metod during all the day

strona 100

1982 r. było cieplej niż w roku 1981. Jednak w obu latach podobnie w dniu 29 maja opady deszczu i towarzyszące im spadki temperatury ograniczały loty owadów pszczołowatych na kwiaty borówki (ryc. 4). Ogólnie biorąc, sezonowa dynamika oblotu borówki przez pszczoły miodne była w obu latach bardzo podobna. Natomiast trzmiele w 1981 r. liczniej

dwa wykresy pogody — każdy z trzema osiami pionowymi: „mm" — 2, 4, 6, 8, 10; „°C" — 5, 10, 15, 20, 25; „%" — 30, 40, 50, 60, 70 (opady jako słupki); pod każdym wykres owadów z osią „%" — 5, 10, 15, 20, 25, opisany pionowo „1981" (górny) i „1982" (dolny). Oś pozioma wykresów owadów: 20, 22, 24, 26, 2

Ryc. 4. Sezonowa dynamika oblotu borówki wysokiej przez owady zapylające, mierzona liczbą osobników obserwowanych w poszczególnych dniach okresu kwitnienia na jednostce powierzchni uprawy, wyrażoną w procentach w stosunku do ogólnej liczby owadów zaobserwowanych w ciągu całego okresu kwitnienia, 1 — opady w mm, 2 — maksymalna temperatura powietrza w °C, 3 — minimalna temperatura w °C, 4 — wilgotność względna powietrza w %, 5 — pszczoły miodne, 6 — trzmiele i pszczoły samotnice

Sesonal dynamics of the blueberry pollinators insects foraging — the number of insects visiting the flowers on the plots, observed in each day of the flowering period in % of the total number respective insects metod during all flovering period 1 — rainfall in mm, 2 — maximal air temperature in °C, 3 — minimal air temperature in °C, 4 — relative air humidity in %, 5 — honeybees, 6 — bumblebees and solitarybees

strona 101

występowały na początku okresu kwitnienia, a w 1982 r. — pod koniec tego okresu. W dniu najliczniejszego oblotu liczebność pszczół miodnych sięgała 20% ogólnej zaobserwowanej ich liczby w całym okresie kwitnienia, zaś odpowiednio liczebność trzmieli — 25%.

Intensywność oblotu borówki wysokiej przez owady zapylające była w 1982 r. przy wyższej temperaturze znacznie mniejsza niż w roku 1981 przy niższej temperaturze w czasie kwietnienia. Średnio na 1000 kwiatów w pierwszym roku badań przypadało 54,8 roboczogodzin pszczelich oraz 1,1 roboczogodzin trzmielich, zaś w drugim roku — odpowiednio 29,0 i 2,22 roboczogodzin (tab. 6). Przy szybkości pracy pszczoły miodnej, wynoszącej 5 kwiatów na minutę, w ciągu jednej roboczogodziny odwiedzała ona przeciętnie około 300 kwiatów. W ciągu 54,8 roboczogodzin w roku 1981 było więc 16.440 odwiedzeń kwiatów, a w ciągu 29 roboczogodzin w 1982 — 8.700 odwiedzeń. Zatem jeden kwiat w czasie swego życia mógł być w pierwszym roku odwiedzony przez pszczoły przeciętnie 16 razy, a w drugim około 9 razy.

Różnice w intensywności oblotu kwiatów poszczególnych odmian borówki przez owady pszczołowate były w obu latach znaczne. Jedne odmiany były dwukrotnie liczniej odwiedzane przez owady od drugich.

Tabela 6 Intensywność oblotu borówki wysokiej przez owady zapylające Visiting intensity of blueberry flowers by insects

Odmiana / Cultivar Liczba roboczogodzin owadzich na 1000 kwiatów / Number of work-hours of insects on 1000 flowers: Pszczół miodnych / Honeybee: 1981 Liczba roboczogodzin owadzich na 1000 kwiatów / Number of work-hours of insects on 1000 flowers: Pszczół miodnych / Honeybee: 1982 Liczba roboczogodzin owadzich na 1000 kwiatów / Number of work-hours of insects on 1000 flowers: trzmieli / bumblebee: 1981 Liczba roboczogodzin owadzich na 1000 kwiatów / Number of work-hours of insects on 1000 flowers: trzmieli / bumblebee: 1982 Średnie zagęszczenie owadów na 1 ha / Number of insects per 1 ha: pszczół miodnych / honeybee: 1981 Średnie zagęszczenie owadów na 1 ha / Number of insects per 1 ha: pszczół miodnych / honeybee: 1982 Średnie zagęszczenie owadów na 1 ha / Number of insects per 1 ha: trzmieli / bumblebee: 1981 Średnie zagęszczenie owadów na 1 ha / Number of insects per 1 ha: trzmieli / bumblebee: 1982
Weymouth 39,1 30,1 0,0 0,18 1013 2075 0 11
Earliblue 60,7 37,7 0,48 0,90 3163 4200 14 83
13-16-A 34,0 24,1 1,67 1,47 2550 2663 104 135
Collins 53,2 43,6 2,44 1,71 1363 638 45 21
Blueray 72,9 36,2 1,81 2,29 3025 4150 57 219
Concord 55,0 32,9 1,21 1,14 3413 3237 52 94
Coville 40,0 19,8 0,83 2,15 2400 1838 36 167
Bluecrop 59,3 42,3 1,80 3,64 4388 3775 104 271
Darrow 48,4 30,1 0,82 5,81 2213 1813 31 292
Lateblue 51,3 27,1 0,82 2,41 3113 3375 47 250
Berkeley 67,1 21,6 0,00 3,67 423 1475 0 208
Bluecrop (?) 43,6 16,7 1,40 1,65 3125 2275 83 188
Iwanhoe 59,9 28,5 1,47 2,24 2038 2013 21 167
Jersey 59,2 24,1 1,45 2,19 3875 3025 63 229
Herbert 77,8 20,8 0,32 1,89 3075 963 10 73
Średnio — Average 54,8 29,0 1,10 2,22 2612 2601 45 161
strona 102

Intensywność oblotu kwiatów przez pszczoły miodne wiązała się z obfitością nektarowania kwiatów borówki, czego dowodzą dane na ryc. 5. W miarę obfitszego nektarowania kwiatów wzrastała intensywność oblotu ich przez pszczoły.

oś pionowa „y" — 25, 30, 35, 40, 45, 50, 55, 60; oś pozioma „X" — 30, 35, 40, 45, 50.

Ryc. 5. Zależność intensywności oblotu kwiatów borówki wysokiej przez owady zapylające od obfitości ich nektarowania (udowodniona w 1981 r. przy poziomie wiarygodności α=0,01, a w 1982 — przy α=0,10)

x — ilość mg cukrów wydzielanych przez 10 kwiatów, y — liczba roboczogodzin owadów zaplających na 1000 kwiatów

The correlation between the intensity of insects foraging and the abundance nectar secretion (significant at α=0,01 in 1981 year and at α=0,10 in 1982 year) x — quantity of sugar from 10 flowers in mg, y — number of workhours pollinating insect per 1000 flowers

Zagęszczenie owadów na jednostce powierzchni pozwala zorientować się, że na 1 ha 3—4 letniej plantacji borówki wysokiej pracowało średnio od 2,5 do 4 tys. pszczół miodnych (tab. 6). Tyle mniej więcej osobników może w drugiej połowie maja jednocześnie pracować na kwiatach z jednej słabszej rodziny pszczelej.

ZAWIĄZYWANIE OWOCÓW I PLONOWANIE BORÓWKI WYSOKIEJ

Przy swobodnym dostępie owadów zapylających borówka wysoka zawiązała średnio około 90 owoców ze 100 kwiatów w 1981 roku, kiedy w okresie kwitnienia panowała niższa temperatura i wyższa wilgotność powietrza, a około 80 owoców w roku 1982, gdy w czasie kwitnienia temperatury były wyższe, a wilgotność powietrza niższa (tab. 7). Wahania między odmianami w obrębie lat okazały się również znaczne. Dlatego, pomimo braku statystycznych dowodów, można stwierdzić, że odmiany Jersey, Iwanhoe i Lateblue wydawały więcej owoców ze 100 kwiatów niż na przykład odmiana Weymouth.

Kwiaty borówki wysokiej izolowane od dostępu owadów pszczołowatych zawiązały średnio 13 owoców ze 100 kwiatów w roku 1981 i 16 owoców w roku 1982. Różnice zarówno między poszczególnymi odmianami w obrębie lat, jak i między latami dla danej odmiany były ogrom-

strona 103

Tabela 7 Zawiązywanie owoców i plonowanie borówki wysokiej (1981—1982) Setting of fruits and fruit crop of blueberry (1981—1982)

Odmiana / Cultivar Liczba owoców ze 100 kwiatów / Number of fruits per 100 flowers: nie izolowanych / non isolated: 1981 Liczba owoców ze 100 kwiatów / Number of fruits per 100 flowers: nie izolowanych / non isolated: 1982 Liczba owoców ze 100 kwiatów / Number of fruits per 100 flowers: izolowanych / isolated: 1981 Liczba owoców ze 100 kwiatów / Number of fruits per 100 flowers: izolowanych / isolated: 1982 Plon owoców w kg z 1 krzewu / Fruits yeld in kg from 1 bushes: 1981 Plon owoców w kg z 1 krzewu / Fruits yeld in kg from 1 bushes: 1982 Plon owoców w kg z 1 krzewu / Fruits yeld in kg from 1 bushes: średnio 1980—1982 / average 1980—1982 Okres zbioru (średnio) / Period of fruits crop (average)
Weymouth 79,1 71,3 0,0 6,6 0,46 0,53 0,42 a₃ 18 VII—16 VIII
Earliblue 88,9 92,0 0,0 35,0 0,65 1,17 0,70 a₆b₅ 18 VII—22 VIII
13-16-A 91,5 83,0 7,8 17,6 1,17 1,06 0,95 b₄a₄ 23 VII—3 IX
Collins 96,8 71,2 55,7 6,6 0,53 0,80 0,53 a₄b₄ 15 VII—3 IX
Blueray 91,7 71,2 7,1 0,0 0,81 1,99 0,86 b₃a₄ 22 VII—3 IX
Concord 84,2 79,6 27,9 0,0 1,21 1,34 1,01 b₅ 30 VII—3 IX
Coville 84,6 62,5 2,3 8,0 0,50 0,87 0,72 a₇b₅ 5 VIII—12 IX
Bluecrop 99,3 81,3 7,9 30,0 1,19 0,84 0,55 b₂a₄ 22 VII—3 IX
Darrow 83,5 84,2 1,0 0,0 0,71 0,98 0,72 a₈b₅ 22 VII—3 IX
Lateblue 92,7 91,4 1,5 31,6 1,85 1,79 1,43 c 5 VIII—3 IX
Berkeley 88,6 80,3 10,4 20,2 1,17 0,77 0,74 a₇b₅ 22 VIII—12 IX
Bluecrop (?) 89,2 66,2 7,3 13,0 0,41 0,34 0,33 a₁ 23 VII—3 IX
Iwanhoe 92,4 96,1 10,8 39,1 1,01 0,89 0,78 b₁a₃ 19 VII—3 IX
Jersey 98,1 98,0 52,7 50,6 0,66 0,72 0,66 a₅b₅ 30 VII—3 IX
Herbert 91,7 87,1 5,3 16,0 0,49 0,31 0,33 a₂ 5 VIII—3 IX
Średnio / Average 89,7 81,4 13,2 16,3 0,86 0,91 0,74

ne. Jedynie odmiana Jersey zawiązywała pod izolatorami po około 50 owoców ze 100 kwiatów w obu latach, a odmiana Darrow — prawie zero w obu latach. Należy ponadto dodać, że w 1981 r. wszystkie owoce powstałe pod izolatorami były bardzo małe i zaschnięte. W zestawieniu z owocami powstałymi z kwiatów swobodnie dostępnych dla owadów wyglądały one tak, jak na ryc. 6B. W roku 1982 z kwiatów pod izolatorami, obok owoców zaschniętych bez miąższu, powstały też owoce soczyste, lecz bardzo drobne, które wewnątrz miały bardzo mało nasion. Dowodzi to, że do dobrego plonowania borówki wysokiej, mimo że jest ona w zasadzie rośliną samopłodną, konieczne są owady zapylające. Ponadto im owadów tych jest więcej, im więcej razy odwiedzają one kwiaty, tym wyższy procent powstaje z nich owoców. Dowodzą tego dane na ryc. 7.

Średnie plony owoców borówki wysokiej w roku 1982 były niewiele tylko wyższe niż w roku 1981 (tab. 7), pomimo blisko dwukrotnie obfitszego jej kwitnienia. Przyczyną tego było nieco słabsze zawiązywanie owoców, łączące się ściśle ze słabszym oblotem kwiatów przez owady zapylające, a przede wszystkim słabsze wyrośnięcie poszczególnych jagód z powodu suchej pogody.

strona 104
A — krzew borówki z owocami; B — dwie gałązki: po lewej z gronem owoców, po prawej z zaschniętymi zawiązkami. Pod fotografiami litery „A" i „B". Na fotografii B przy gałązkach odręczne oznaczenia: „W." (lewa gałązka) i (?) (prawa gałązka).

Ryc. 6. Borówka wysoka: A — ogólny widok owocującego krzewu odmiany Lateblue w czwartym roku po posadzeniu, B — gałązka z owocami zawiązanymi przy swobodnym dostępie owadów pszczołowatych (po lewej) oraz gałązka izolowana w czasie kwitnienia z zaschniętymi zawiązkami owoców (po prawej)

Blueberry: A — a view of four years old shrub of Lateblue cultivar B — fruits on the twig freely pollinated (in the left) and on the twig isolated against pollinators (in the right)

oś pionowa „y" — 80, 82, 84, 86, 88, 90; oś pozioma „X" — 8, 10, 12, 14, 16, 18.

Ryc. 7. Zależność liczby owoców ze 100 kwiatów od liczby odwiedzeń kwiatu przez owady zapylające (istotna przy α=0,01)

x — liczba odwiedzeń kwiatu, y — liczba owoców ze 100 kwiatów

The correlation between the number of fruits setted on 100 flowers and the visitting number off the flowers by insects (significant at α = 0,01)

x — number of visitting of flowers, y — number of fruits on 100 flowers

strona 105

W przedostatniej kolumnie tabeli 7 podano, opracowane statystycznie, średnie z 3 lat plony owoców dla poszczególnych odmian. Najwyższe plony jagód, 1,34 kg z krzewu, wydała odmiana Lateblue, a najniższe 0,33—0,53 kg z krzewu odmiany Hurbert, Weymouth i Collins. Plony pozostałych odmian wahały się od około 0,70 kg do około 1 kg z krzewu. Ogólnie biorac lepiej pionujące odmiany w trzecim roku po posadzeniu wydały około 1 kg krzewu, a w czwartym roku po posadzeniu — około 1,5 kg. W przeliczeniu na 1 ha — przy 4.500 krzewach na tej powierzchni, wyniesie to odpowiednio 4.500 kg i 6.750 kg.

Pierwsze zbiory owoców z odmian wcześniejszych (Earliblue i Weymouth) wykonano w połowie lipca, a ostatnie z odmian późnych (Lateblue, Coville i Berkeley) — około 10 września.

DYSKUSJA

Z pszczelarskiego punktu widzenia pora kwitnienia borówki wysokiej jest bardzo korzystna, ponieważ przypada na występującą w naszych warunkach przerwę w pożytkach pszczelich w drugiej połowie maja, kiedy każdv niemal nektarujący kwiat się liczy. Pora kwitnienia tej rośliny jest korzystna również dla dobrego jej zapylenia, gdyż niedostatek pożytku w przyrodzie zapewnia dobry oblot kwiatów przez owady.

Nektarowanie borówki wysokiej w naszych warunkach klimatycznych jest bardzo dobre. Trudno jednak powiedzieć czy lepsze niż gdzie indziej, ponieważ w literaturze nie spotykano odpowiednich danych. Z powodu odmiennej nieco metodyki badań nie można też dokonać ściślejszych porównań z danymi Szklanowskiej (1973) dla borówki czernicy czy maliny. Nie ma jednak wątpliwości co do tego, że kwiat borówki wysokiej wydziela przynajmniej tyle cukrów co kwiaty tamtych roślin lub nawet więcej. Określana na 30—40 kg z 1 ha wydajność cukrowa dla roślin w czwartym roku po posadzeniu pozwala sądzić, że z chwilą osiągnięcia przez nie pełni owocowania, a więc w 6—7 roku po posadzeniu i w dalszych latach, będą one dostarczać 90—120 kg cukrów z 1 ha. Odpowiada to 112—150 kg wydajności miodowej, czyli surowca miodowego, w przeliczeniu na substrat zawierający 80% cukrów. Biorąc pod uwagę, że okres kwitnienia borówki wysokiej trwa około 2 tygodni, dzienne porcje dostarczanego owadom surowca miodowego mogą często przekraczać 10 kg z ha.

Pyłek borówki wysokiej nie ma prawdopodobnie większego znaczenia dla pszczoły miodnej, ponieważ obserwowano u nas, podobnie jak w Ameryce (Shaw — cyt. za Free 1970), tylko niewielki procent zbieraczek z obnóżami. Trzmiele dla odmiany zbierały pyłek borówki bardzo chętnie. Może to wskazywać, iż pszczoła miodna ma trudności w jego zbieraniu, o czym wspominają również autorzy amerykańscy.

Chociaż borówka wysoka uważana jest za roślinę w zasadzie samopłodną (Free 1970, Rejman i Pliszka 1978), to do normalnego

strona 106

owocowania wymaga ona odwiedzania kwiatów przez owady zapylające (m.in. Merrill, Merrill i Johnston — cyt. za Free 1970). Potwierdzono to również w Puławach, gdzie bez udziału owadów pszczołowatych, borówka wysoka prawie nie wiązała owoców, a nieliczne zawiązane wcześnie zasychały, lub nie wyrastały należycie. Autorzy amerykańscy (m.in. Meader i Darrow, Filme i Marucci — cyt. za Free 1970), stwierdzili poza tym dodatni wpływ krzyżowego zapylania, zwłaszcza przy niższych temperaturach, na zawiązywanie owoców borówki wysokiej, na ich dorodność i na wysokość plonów jagód, wobec czego poleca się sadzić obok siebie przynajmniej dwie odmiany.

W trakcie badań w Puławach zaobserwowano, że lepka substancja utrzymuje się na znamieniu słupka przez cały okres życia kwiatu borówki wysokiej. Może to wskazywać na długo utrzymującą się receptywność znamion. Jednak Wood i Wood — 1963 (cyt. za Free 1970) wykazali, że im wcześniej zostanie kwiat borówki zapylony, tym większą ma on szansę na wydanie owocu. Zatem słuszne byłoby zwracanie uwagi także na jednoczesność kwitnienia odmian mających się wzajemnie zapylać, aby w maksymalnym stopniu wykorzystywać efekt krzyżowego zapylania.

Skład gatunkowy owadów zapylających borówkę wysoką (dominacja pszczoły miodnej i subdominacja trzemil), szybkość ich pracy (odwiedzanie około 5 kwiatów na minutę przez pszczołę miodną i około 15 przez trzmiele) oraz zachowanie się na kwiatach (m.in. tendencja do preferowania przez pszczołę miodną niektórych odmian, przegryzanie otworów w kwiatach przez robotnice trzmieli krótkojęzycznych i korzystanie z tych otworów przez pszczoły), było w zasadzie podobne do opisanego przez autorów amerykańskich, cytowanych przez Free (1970). U nas jednak owadów przegryzających kwiaty borówki jest znikomo mało, dzięki czemu nie ma raczej obawy o ujemny ich wpływ na zapylanie i plonowanie.

Udokumentowana prosta zależność intensywności oblotu kwiatów borówki wysokiej przez pszczoły miodne od obfitości ich nektarowania może tylko częściowo tłumaczyć bardziej lub mniej chętne odwiedzanie kwiatów poszczególnych odmian przez te owady. O atrakcyjności kwiatu dla owada ostatecznie decyduje możliwość lub niemożliwość osiągania nektaru. Wśród badanych w Puławach odmian borówki wysokiej nie było takich, których pszczoły miodne nie mogłyby w ogóle zapylać.

Obserwowane zagęszczenie pszczół miodnych, wynoszące średnio około 2,5 tys. osobników na 1 ha, a po dodaniu trzmieli (licząc każdego za 3 pszczoły) — około 3 tys. na 1 ha, pozwala wnioskować, że jedna średniej siły rodzina pszczela powinna z powodzeniem wystarczyć do dobrego zapylenia 1 ha borówki wysokiej w czwartym i także piątym roku po posadzeniu. Plantacje będące w pełni owocowania, a więc 6—7 letnie i starsze wymagać będą 2—3 rodzin pszczelich na 1 ha. Jest to nieco więcej niż radzi Kinsman (cyt. za Free 1970) w warunkach o bogatszej jednak niż u nas dzikiej entomofaunie zapylającej. Dla odmian

strona 107

o mniej atrakcyjnych dla pszczół miodnych kwiatach, ten sam autor radzi aż 5 rodzin pszczelich na 1 ha. Z licznym oblotem kwiatów borówki wysokiej przez owady zapylające wiąże się lepsze zawiązywanie owoców, nie tylko w warunkach amerykańskich, ale także i u nas.

Pod względem wysokości plonu owoców nie wszystkie z badanych odmian zachowywały się w Puławach podobnie jak na przykład w Ursynowie (Rejman i Pliszka 1978), czy w Skierniewicach („Sprawozdanie Roczne ISK 1981″ — 1982). Jednak niektóre z nich, jak Lateblue, 13-16-A, Earliblue, Iwanhoe, Concord, Coville, Bluecrop, Jersey, na ogół wszędzie owocowały lepiej, inne, jak Collins, Weymouth — słabiej, pozostałe zaś różnie. Może to świadczyć o genetycznie umiarkowanych właściwościach tych odmian, jednak nie należy zapominać, że badane krzewy były dopiero w trzecim i czwartym roku po posadzeniu.

WNIOSKI

Borówka wysoka w naszych warunkach klimatycznych nektaruje bardzo dobrze. Jeden jej kwiat wydziela w ciągu swego życia 20—50 mg cukrów, których koncentracja w nektarze w chwili pobierania go przez owady oscyluje w pobliżu 30%. Wydajność miodowa 3—4 letniej plantacji może wynosić 30—50 kg z 1 ha, a plantacji w pełni owocowania prawdopodobnie około 3 razy tyle. Dzienna wydajność starej plantacji może przekraczać 10 kg z 1 ha.

Kwiaty borówki wysokiej są chętnie odwiedzane przez owady pszczołowate. Dominującym gatunkiem na kwiatach jest pszczoła miodna, której liczebność może wynosić od około 90 do blisko 100%. Pozostałą entomofaunę zapylającą stanowią głównie samice różnych gatunków trzmieli (Bombus). Z pszczół samotnic sporadycznie spotykano pszczolinki (Andrena) i miesiarki (Megachile).

Znana z wysokiego stopnia samopłodności borówka wysoka dla dobrego owocowania wymaga odwiedzania kwiatów przez owady zapylające. Bez udziału owadów pszczołowatych wydaje ona znikomo mało owoców, w dodatku całkowicie bezwartościowych, bo bardzo drobnych i przedwcześnie zasychających.

Do zapylenia 1 ha 3—4 letniej plantacji borówki wysokiej powinna wystarczyć w zasadzie jedna rodzina pszczela. Plantacje w pełni owocowania wymagać będą 2—3 rodzin pszczelich na 1 ha.

Plony owoców najlepszych odmian borówki wysokiej, w 3—4 roku po posadzeniu wynosiły w Puławach przeciętnie 1—2 kg z krzewu, a najlepiej plonującymi odmianami okazały się: Lateblue, Concord, Blueray i Earliblue.

strona 108

LITERATURA

Free J. B. (1970) — Insect pollination of crops. Akad. Press, London and New York, s. 336—344.

Pieniążkowie J. i S. (1971) — Owoce krain dalekich. PWRiL, Warszawa s. 382—390.

Pliszka K. (1981) — Obserwacje nad wzrostem i rozwojem krzewów kilku odmian borówki wysokiej. Ogrodnictwo, 12 : 292—294.

Pliszka K. (1983) — O rozmnażaniu borówki wysokiej. Sad Nowoczesny, 1 : 14—19.

Praca zbiorowa (1982) — Sprawozdanie Roczne ISK 1981. Skierniewice. s. 58—60.

Rejman A. (1976) — Pomologia, wyd. III, PWRiL, Warszawa, s. 516—523.

Rejman A., Pliszka K. (1978) — Borówka wysoka. PWRiL, Warszawa.

НЕКТАРОВЫДЕЛЕНИЕ И ОПЫЛЕНИЕ VACCINIUM CORYMBOSUM L.

Б. Яблоньски, С. Круль, К. Плишка З. Журовска

Резюме

В годах 1981-1982 в Пулавах проводено исследования 14 сортов Vaccinium corymbosum Г. Обнаружено значительную дифференциацию сортов по отношению к обилию нектаровыделения. С более обильным нектаровыделением была положительно связана интенсивность посещаемостьи цветов насекомыми опылителями. А с лучшей посещаемостью был связан заметно высший процент завязанных фруктов. Без участия насекомых пчелиных, под изоляторами, все сорта не давали фруктов.

Среди насекомых опылителей, медоносные пчелы составляли 93-98%, а остальные — шмели, главным образом матки разных видов. Среднее загущение домашних пчел в пересчете на 1 га плантации Vaccinium corymbosum L., в четвертом году после посаждения, составляло около 3000, при колебаниях с 2 до 4 тыс. Это соответствует почти одной не очень сильной пчелиной семье. Плантации в полноте плодоношения будут требовать трижды большего загущения пчел.

Четырехлетние кусты Vaccinium corymbosum L., давали насекомым 30-40 кг сахаридов с 1 га, плантации в полноте плодоношения должны давать трижды больше. Ррожаи фруктов наилучшего сорта Lateblue в третьем году после посаждения составляли 1,8 кг с одного куста.

NECTAR SECRETION AND POLLINATION OF THE BLUEBERRY (VACCINIUM CORYMBOSUM L.)

B. Jabłoński, S. Król, K. Pliszka, Z. Żurowska

Summary

Fourteen varieties of the blueberry were examined in 1981—1982 in Pulawy. Significant differences in nectar secretion intensity were observed among the varieties. An obundand nectar production was positively correlated with the visit rate of pollinating insects to flowers. Then an increased visit rate resulted in a distinctly higher percentage of set fruits. On the other hand, all the varieties isolated from Apoidea insects usually yielded no fruits.

strona 109

Among pollinating insects honey bees constituted 93—98% and the rest — bumble bees, mainly females of various species. Mean density of honey bees on 1 ha of blueberry plantation was 3000 (2000—4000) in the fourth year after planting. This corresponds more or less to one not very strong bee colony. It seems that plantation being at the peak of fructification needs threefold higher density of bee population.

Four-year blueberry plants gave for insects 30—40 kg of sugar from 1 ha. Presumably, these values should be three times higher at the peak of fructification. Fruit yields of the best variety — Lateblue amounted to 1,8 kg from one shrub in the third year planting.


Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • tytuł: „VACINIUM” → VACCINIUM
  • s. 91: „Covile” → Coville
  • s. 93, tab. 1: „meny” → many
  • s. 94: „zasychnie” → zasychanie
  • s. 95, tab. 2: „Weymouts” → Weymouth
  • s. 96, tab. 3: „Succesive” → Successive
  • s. 96, ryc. 2: „wysookiej” → wysokiej
  • s. 97: „Blueary” → Blueray
  • s. 98, tab. 5: „bluebery” → blueberry
  • s. 98, tab. 5: „effectiveness their of work” → effectiveness of their work
  • s. 99: „Zacbserwowano” → Zaobserwowano
  • s. 99, 100, ryc. 3, 4: „solitarybees” → solitary bees
  • s. 100, ryc. 4: „Sesonal” → Seasonal
  • s. 100, ryc. 4: „flovering” → flowering
  • s. 101: „kwietnienia” → kwitnienia
  • s. 101, tab. 6, średnio, pszczoły miodne 1982: „2601″ → 2501
  • s. 102, ryc. 5: „zaplających” → zapylających
  • s. 102, ryc. 5: „abundance nectar” → abundance of nectar
  • s. 103, tab. 7: „Fruits yeld” → Fruits yield
  • s. 104, ryc. 7, 2×: „visitting” → visiting
  • s. 104, ryc. 7: „number off the flowers” → number of the flowers
  • s. 105: „Hurbert” → Herbert
  • s. 105: „biorac” → biorąc
  • s. 105: „pionujące” → plonujące
  • s. 105: „około 1 kg krzewu” → około 1 kg z krzewu
  • s. 105: „każdv” → każdy
  • s. 106: „trzemil” → trzmieli
  • s. 108, streszczenie: „проводено” → проведено
  • s. 108, streszczenie: „corymbosum Г.” → corymbosum L.
  • s. 108, streszczenie: „посещаемостьи” → посещаемости
  • s. 108, streszczenie: „Ррожаи” → Урожаи
  • s. 108, streszczenie: „obundand” → abundant

Podobne wpisy