OCENA PRZYDATNOŚCI UŻYTKOWEJ TRZECH RAS PSZCZOŁY MIODNEJ W REJONIE OLSZTYNA

tekst: Michał Gromisz, Jerzy Bobrzecki

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXVIII, 1984 — Michał Gromisz, Jerzy Bobrzecki

strona 85

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XXVIII Puławy 1984

Michał Gromisz i Jerzy Bobrzecki

Oddział Pszczelnictwa ISK i Zakład Pszczelnictwa AR-T Olsztyn

WPROWADZENIE

Pszczelarze interesują się obcymi rasami pszczół. Szczególnie bujnie kwitł handel rojami pszczelimi i matkami na przełomie XIX wieku, co w konsekwencji doprowadziło na dużym obszarze Europy do silnego zmieszańcowania populacji miejscowych. Skutki okazały się opłakane. Pszczelarze w niektórych krajach postawili na selekcję ujednoliconych rasowo populacji, niekoniecznie jednak pszczoły miejscowej. W innych krajach, między innymi obecnie w Polsce, przyjęto program wykorzystywania produkcyjnego mieszkańców przede wszystkim międzyrasowych, nie wykluczając jednak użytkowania pszczół czystych ras.

W wytwarzaniu mieszańców niezbędne są elementy składowe w postaci form rodzicielskich czysto rasowych, a ściślej mówiąc odpowiednie linie hodowlane o silnie rozwiniętej zdolności krzyżowniczej. Konieczne jest zatem utrzymywanie w czystości obok siebie pszczół różnego pochodzenia, jako materiału do selekcji linii. Doskonalenie w naszych warunkach środowiskowych tych odrębnych form, często rodowodowo z odległych geograficznie terenów, jest rękojmią uzyskania udanych mieszańców. Staje się tu zatem pomocne wszelkie poznanie zachowania się pszczół obcych ras na własnym terenie.

Nasza opinia o pszczołach obcych ras jest kształtowana głównie na podstawie obserwacji mieszkańców międzyrasowych. Na ich temat mamy aktualnie dość dużo popularnych wzmianek, na przykład w „Pszczelarstwie” oraz trochę zamieszczonych przede wszystkim w „Pszczelniczych Zeszytach Naukowych” opracowań metodycznych, które wymieniamy tutaj z umieszczeniem na początku dwóch kompleksowych opracowań zawierających wyniki badań zespołowych: Bornus i inni (1974) oraz

  • Praca została wykonana w ramach tematu zleconego przez Instytut Sadownictwa i Kwiaciarstwa w Skierniewicach.
strona 86

Gromisz i inni (1978), pozostałe to: Bornus i inni (1961), Gromisz (1965), Zmarlicki (1972, 1975), Zmarlicki i inni (1977), Sowa (1979), Zmarlicki i Marcinkowski (1979), Gromisz i Skowronek (1982). Ponadto ocena regionalna przydatności pszczół mieszańców jest coraz częściej tematem dysertacji doktorskich (Wawryn 1973, Chuda-Mickiewicz 1983, Walicki 1984). Z zagranicznych opracowań na ten temat zwraca uwagę wyczerpująca analiza użyteczności pszczół różnych ras na terenie ZSRR, przeprowadzona przez Instytut Pczełowodstwa w Rybnom i zebrana pod tytułem „Charakteristika geograficzeskich ras (primitiwnych porod) pczeł”, oraz doniesienia Biłasza i innych (1971, 1972). Tę analizę uzupełniają lub opierają się na niej różne opracowania regionalne (Szemetkow 1973, Szemetkow, Gorczenko 1971, Balżekas 1978). Znane są także inne opracowania o węższym zakresiet (Lunder 1953, Vesely 1976, Kepena 1978).

W opracowaniach tych uzyskiwano bardzo różnorodne wyniki oceny przydatności użytkowej mieszańców, zależnie od komponentów branych do krzyżowania i od regionalnych warunków środowiskowych. Przeciętnie otrzymywano jednak od mieszkańców więcej miodu niż od rodzin populacji miejscowej. Poza tym występowały wyraźne różnice regionalne w ocenie tych samych typów mieszańców, które można tłumaczyć zróżnicowaniem geograficznym warunków środowiskowych, przede wszystkim pożytku. W tych porównaniach w Polsce na północy kraju, zwłaszcza w jego wschodniej części, wypadała zupełnie dobrze pszczoła miejscowa. Na Warmii dawała sobie również dobrze radę pszczoła kraińska, krzyżowana z miejscową oraz użytkowana w czystości rasy. Ta część kraju wyodrębnia się od reszty surowymi warunkami klimatycznymi, co w istotny sposób rzutuje na utrzymanie pszczół (Wanic i inni 1965, Wanic, Mostowska i Bobrzecki 1968, Wanic, Bobrzecki i Mostowska 1968, Gromisz i Bownik 1969).

W tej pracy pragniemy porównać pod względem przydatności użytkowej pszczoły rasy kaukaskiej i kraińskiej z miejscową pszczołą środkowoeuropejską w warunkach klimatyczno-pożytkowych Warmii, a ściślej określając w rejonie Olsztyna.

MATERIAŁ I METODA

Doświadczenie przeprowadzono w ramach oceny przydatności uli o ścianach izolowanych i nieizolowanych. Założono je w 1977 roku w pasiece Zakładu Pszczelnictwa olsztyńskiej AR-T, zlokalizowanej w gospodarstwie Rolniczego Zakładu Doświadczalnego Bałdy, w odległości około 30 km od Olsztyna. Obserwacje przeprowadzono w następnych trzech latach 1978, 1979 i 1980. Wyniki dotyczące uli izolowanych i bez izolacji są tematem innego opracowania, obejmującego znacznie szerszy materiał (Bobrzecki i Gromisz 1984).

strona 87

Do porównania wprowadzono trzy rasy pszczół: środkowoeuropejską (Apis mellifera mellifera), czyli tak zwaną miejscową, kraińską (A. m. carnica) oraz kaukaską (A. m. caucasica):

  1. Pszczoła środkowoeuropejska (mel), wychowana w Zakładzie Pszczelnictwa AR-T, wywodząca się z linii Mazurka, reprezentowana była przez 10 matek, w tym dwie unasienione sztucznie, a 8 naturalnie na trutowisku w Nowej Wsi;
  1. Pszczoła kraińska (car) — 8 matek importowanych z Austrii, 2 własnego wychowu sztucznie unasienione, razem 10 matek;
  1. Pszczoła kaukaska (cau) — 6 matek importowanych z ZSRR, 4 matki wychowane na miejscu sztucznie unasienione, razem 10 matek.

Rodziny pszczele utrzymywano w ulach wielokorpusowych (komplet: 4 korpusy po 10 ramek) o ramce 360×180 mm. Połowa uli w grupie doświadczalnej miała ściany ocieplane izolacją, pozostałe — ściany bez izolacji. Sposób gospodarki pasiecznej przyjęto podobny do stosowanego w pasiece Zakładu. Zimowano rodziny pszczele na 2 niepełnych korpusach na 12 lub 14 plastrach, wiosną sprowadzano pszczoły do jednego korpusu (jedynie w ostatnim roku odstąpiono od tej zasady), przeprowadzano wyrównywanie siły rodzin przez dodawanie bądź odbieranie plastrów z czerwiem krytym. Pasiekę wywożono na pożytek z gryki.

Rozwój rodzin pszczelich charakteryzowano na podstawie pomiarów czerwiu, przeprowadzanych czterokrotnie w sezonie. Ilość czerwiu określano w sposób najczęściej stosowany w tego rodzaju badaniach, to znaczy z wzoru na powierzchnię elipsy. Brano pod uwagę czerw wszystkich stadiów rozwojowych: jajeczka, larwy i poczwarki (1 dm2 = 400 komórek pszczelich). Ilościowo określano także pszczoły w kilogramach przyjmując, że masa pojedynczej robotnicy wynosi 100 mg.

Wszelkie zmiany pokarmu węglowodanowego określano w stosunku do poszczególnych rodzin, na przykład ilość miodu lub zużycie cukru na dokarmianie. Szacowano także wielkość zapasów pozostających w ulu przed jesiennym dokarmianiem i wiosną po zimie. Wirowanie miodu przeprowadzano w następujących terminach: 1978 — 24 VII i 28 VIII, 1979 — 10 VIII, 1980 — 18 VI i 7 VIII. Jako miernik produkcji wosku przyjęto liczbę odciągniętych plastrów na węzie.

Przebieg zimowania i ocenę stanu rodzin po zimie charakteryzowano na podstawie następujących cech:

  1. Zużycie pokarmu zimą (od dokarmiania do głównego przeglądu wiosennego);
  1. Stopień zawilgocenia wewnątrz ula — stosowano skalę punktową od 1 — brak zawilgocenia do 5 — bardzo duże zawilgocenie;
  1. Ilość martwych pszczół znajdujących się po okresie zimy na dennicy ula;
  1. Porażenie nozemą — w badaniach mikroskopowych stwierdzano występowanie lub niewystępowanie zarodników w ciałach martwych robotnic pobranych z osypu zimowego.

W opracowaniu liczbowym zastosowano analizę zmienności według

strona 88

wzorów zaczerpniętych z podręcznika Ruszczyca (1970). Ocenę istotności różnic pomiędzy średnimi oparto na teście Duncana, przyjmując przede wszystkim niższy poziom istotności (a = 0,05).

WYNIKI

WARUNKI ŚRODOWISKA

Województwo olsztyńskie odróżnia się, jak i sąsiednie północnowschodnie rejony, stosunkowo surowymi warunkami klimatycznymi. Te różnice staramy się uwidocznić w tabeli 1. Dobór miejscowości był celowy, bo w jakimś stopniu reprezentują one okolice, w których różnicowała się przydatność użytkowa różnych ras pszczół (a raczej mieszańców) w prowadzonych uprzednio doświadczeniach krajowych (Bornus i inni 1974), a więc: Poznań — dobrze sprawdzały się pszczoly ras car i mel, Lublin — cau, Wrocław — car (także mel). W owym doświadczeniu zespołowym rejony północne nie dawały wyraźnej przewagi którejś z trzech ras pszczół. Ocena była jednakże prowadzona na podstawie obserwacji rojów składających się z matek czystej rasy i ich córek robotnic mieszańców.

Tabela 1 Dane o warunkach środowiskowych w wybranych miejscowościach Environmental conditions in selected regions

Miejscowość Region Średnie roczne temperatury w °C / Mean yearly air temperature °C: 1931—1960 Średnie roczne temperatury w °C / Mean yearly air temperature °C: 1978 Średnie roczne temperatury w °C / Mean yearly air temperature °C: 1979 Średnie roczne temperatury w °C / Mean yearly air temperature °C: 1980 Długość spoczynku zimowego pszczół / Wintering duration, dni day: 1946—1966 Długość spoczynku zimowego pszczół / Wintering duration, dni day: 1977/78 Długość spoczynku zimowego pszczół / Wintering duration, dni day: 1978/79 Długość spoczynku zimowego pszczół / Wintering duration, dni day: 1979/80 Przybytek netto w kg/pień / Net crop kg/hive: 1950—1974 Przybytek netto w kg/pień / Net crop kg/hive: 1978 Przybytek netto w kg/pień / Net crop kg/hive: 1979 Przybytek netto w kg/pień / Net crop kg/hive: 1980
Olsztyn 6,9 6,2 6,3 5,9 160 138 146 161 19,6 34,5 5,0 1,91
Poznań 8,3 7,9 7,8 7,0 122 123 137 176 15,0 21,4 20,6 8,2
Lublin 7,5 6,1 6,6 5,7 140 124 140 122 10,9 9,2 17,5 7,1
Wrocław 8,5 7,9 8,1 8,2 110 115 129 111 14,5 16,0 16,0 17,1

Niższym średnim temperaturom powietrza w okolicach Olsztyna towarzyszył także dłuższy niż w innych rejonach okres przebywania zimą pszczół w ulu. W naszym doświadczeniu ostatni oblot pszczół jesienią wypadał w kolejnych latach od 1977 do 1979 roku: 12 XI, 7 XI i 17 X, natomiast pierwszy wiosenny oblot po przezimowaniu: 29, 25 i 27 marca.

W wieloletniej ocenie pożytki na terenie województwa olsztyńskiego kształtują się raczej na dość wysokim poziomie, przynajmniej w porównaniu

strona 89

do wymienionych w tabeli 1 regionów. Analizujemy przybytek netto, który jest różnicą sumy dziennych przybytków masy ula i sumy dziennych ubytków, jakie notowano w okresie sezonu pszczelarskiego. Na jego podstawie można szacować zbiory miodu. Ul ustawiony na wadze w naszej doświadczalnej pasiece wskazywał następujący przybytek netto: 1978 — 29,8 kg, 1979 — 10,9 kg i 1980 — 15,2 kg. Pozostawał zatem w dość zmiennej relacji do średnich przytoczonych w tabeli. Struktura sezonowa pożytku każdego roku była zbliżona, jednak nie zupełnie identyczna. Nie był on w pełni wykorzystywany, bądź to na skutek osłabienia rodzin pszczelich (wiosna 1978), bądź deszczu i chłodów (wiosna 1979 i lato 1980).

W roku 1978 główny zbiór nektaru przypadał na miesiąc lipiec, chociaż był dość silny jego dopływ do ula na przełomie maja i czerwca. W 1979 wziątek rozciągał się na czerwiec i lipiec, ale nie notowano dużych przybytków dziennych, natomiast w 1980 bardzo silny przybytek wystąpił w czerwcu i trochę w ostatniej dekadzie sierpnia i w pierwszych dniach września. Głównymi roślinami pożytkowymi były następujące rośliny: rzepak ozimy (wymarzł w zimie 1978/79) i gryka, poza tym pewną pozycję stanowiły chwasty łąkowe (1978) oraz gorczyca.

PRZYGOTOWANIE RODZIN DO ZIMY

Sezonowy cykl produkcyjny w pszczelarstwie zamyka się z upływem lata. Starania o zazimowanie pszczół rozpoczynają w zasadzie następny rok pszczelarski. Z biologicznego punktu widzenia zasadniczą rolę odgrywa tutaj zdolność rodzin pszczelich do nagromadzenia dostatecznej ilości młodych pszczół robotnic, które będą mogły przetrwać zimę i podjąć wiosną normalną działalność.

W połowie sierpnia najwięcej czerwiu miały zdecydowanie rodziny pszczoły kraińskiej: średnio 38,41 dm2. Różnice w stosunku do pszczół cau i mel, które wychowały po 28,62 dm2 i 27,30 dm2 czerwiu, były wysoce istotne. Najlepsza nota należy się więc pszczole kraińskiej. W warunkach, w jakich przebiegało doświadczenie, potrafiła ona odmłodzić przed zimą skład robotnic w znacznie większym stopniu niż pszczoły pozostałych ras. Jest to interesujące, gdyż krainka, jako pszczoła kontynentalna, w swoim rodzimym środowisku traci na ogół pod koniec lata aktywność tak silnie wyróżniającą się wiosną.

Niewielkie wziątki w końcu lipca i na początku sierpnia mogły sprzyjać czerwieniu matek, ale były one rzeczywiście niewielkie. W okresie od 25 VII do 15 VIII w 1978 roku notowano na wadze ulowej jedynie 3,9 przybytku, a w 1979 — 2,5 kg. Temperatura zewnętrzna o tej porze sezonu pierwszego i drugiego roku doświadczenia kształtowała się podobnie. To podobieństwo warunków nie znajdowało jednakowego odbicia w ilości wychowanego czerwiu: w roku 1978 — średnio 40,25 dm2 i w roku 1979 — 25,27 dm2. Można tu doszukiwać się związku z wiekiem

strona 90

matek albo z ogólnym poziomem zbioru miodu (w roku 1979 niższy o 46,5%), czy z terminami odbierania miodu (1978 — 28 VIII, 1979 — 10 VIII), czyli z wielkością zapasów pokarmu w ulu, ale nie z różnicą siły rodzin, to jest ilości wychowanego czerwiu na początku lata, gdyż rok 1979 wypadał pod tym względem nawet nieco korzystniej (o 5,7%). W tym układzie ciekawie przedstawia się relacja pszczoły kraińskiej: w sierpiu 1979 roku wychowała ona więcej czerwiu niż w tym samym okresie roku poprzedniego (o 5,9%), czym się odróżniała od pszczoły kaukaskiej (mniej o 63,0%) i miejscowej (mniej o 62,9%).

ZIMOWANIE PSZCZÓŁ

Zawilgocenie uli. Oceniając wiosną stopień zawilgocenia uli z zimującymi pszczołami w skali punktowej od 1 do 5, otrzymaliśmy dla rodzin car — 2,7 punkta oraz dla mel — 3,2 i cau 3,5 punkta. Pszczoły kraińskie wypadały więc pod tym względem lepiej niż pszczoły pozostałych ras. Na stopień zawilgocenia wewnątrz ula mogą oddziaływać także wrodzone właściwości zachowania się rodzin pszczelich. Pszczoły kraińskie spożywały zimą ogólnie więcej pokarmu, a zatem i więcej w ulu uwalniało się wody w wyniku przemiany materii, mimo to zimowały one bardziej sucho, niż rodziny cau i mel, między którymi nie stwierdzono znaczniejszych różnic. Tę zaletę pszczół kraińskich można w zasadzie wiązać z intensywniejszą na przedwiośniu wentylacją uli i większym zużywaniem wody przez rodziny pszczele do intensywniejszego wychowu czerwiu.

Osyp zimowy. W pasiece doświadczalnej znajdowano wiosną na dennicy uli martwych pszczół raczej niewiele — przeciętnie po 355 sztuk. Po pierwszej zimie było ich zupełnie mało (167 sztuk), dwie następne zimy były obfitsze pod tym względem: 471 i 480 martwych pszczół. Stwierdzono występowanie współdziałania między rasami a warunkami zimowania. Jest to wskazówką, że warunki niektórych zim mogą niekorzystnie oddziaływać na zimujące pszczoły w sposób wybiórczy, związany z rasą, do której one należą. W ogólnym rachunku naliczono jednak najmniej martwych robotnic w rodzinach car (282), trochę więcej u mel (341) i najwięcej (różnica istotna) u cau (453).

Porażenie nozemą. Notowano bardzo duże porażenie nozemą w pasiece. Jej występowanie stwierdzono u 69,1% rodzin pszczelich, a po zimie 1978/79 tylko 3,3% pni było wolnych od tej choroby. Na tym ogólnym tle korzystnie odbijają się pszczoły środkowoeuropejskie: tylko 37,0% porażenia. U pszczół kraińskich wynosiło ono 64,3%, a u kaukaskich aż 80,8%. Porównując te dane, otrzymamy oczywisty obraz przystosowania pszczół miejscowych do ich rodzimego środowiska. Wprowadzając zatem rasy obce trzeba się liczyć ze wzrostem nasilenia tej choroby. Pośrednio w tej sytuacji zostają narażone na wzrost zachorowań i pszczoły miejscowe.

strona 91

Straty w matkach i rodzinach. Ubytki rodzin pszczelich, które musiano po każdej zimie wykreślić z grupy doświadczalnej, bądź to z przyczyny zaginięcia matki, bądź ze straty pszczół, były znaczne — 23,2%. U pszczół kaukaskich i pszczół miejscowych wynosiły one po 27,9%, natomiast w grupie pszczół kraińskich — 17,9%. Nawet lepsza pozycja pszczół car nie zadawala nas w pełni. Można jedynie przypuszczać, że pszczoły kraińskie w jakiś sposób lepiej znosiły warunki zimowania niż pszczoły cau i mel. W ocenie krajowej średnie tego rodzaju zimowe straty w okresie 1946—1966 wynosiły 6,7%, ale w północnowschodniej części kraju były znacznie większe (Gromisz i Bownik 1969). Możliwe, że w naszym doświadczeniu zaważyła na wielkości ubytku matek przyjęta metoda gospodarki pasiecznej, która w jakimś stopniu niewelowała odrębności rasowe w przygotowaniu się pszczół do zimy. Rodziny zimowano w dwóch korpusach, różnicując jednak liczbę plastrów. W niektórych przypadkach przyczyną osypania się pszczół było niewłaściwe rozłożenie pokarmu.

Zużycie pokarmu. W spożyciu pokarmu zimą nie występowało większe zróżnicowanie. Jednakże rozchody rodzin car, wynoszące średnio 7,5 kg, były istotnie większe od rozchodów rodzin mel — 7,2 kg i rodzin cau — 7,1 kg. Sposób gospodarowania zapasami pokarmu można rozpatrywać jako cechę rasową oraz jako funkcję siły zimującej rodziny i ilości wychowanego na przedwiośniu czerwiu. Otóż rodziny car zajmowały przed zimą przeciętnie po 16,1 plastra, a rodziny cau i mel po 14,5. W przeliczeniu na jeden plaster wypada: car — 0,47 kg, cau — 0,49 kg, mel — 0,50 kg zużytego pokarmu. Natomiast co do ilości czerwiu (według pomiaru 18 V) — wychowały go: car — 16,68 dm2, mel — 12,76 dm2 i cau — 9,99 dm2. Przeliczając ilość zużytego pokarmu zimą na 1 dm2 wychowanego wiosną czerwiu otrzymamy zatem: car — 0,45 kg, mel — 0,56 kg i cau — 0,71 kg. Nie wdając się w ocenę precyzyjności tych wskaźników, otrzymujemy jednak pewne pojęcie o gospodarowaniu zapasami pokarmu przez pszczoły różnych ras. Szczególnie wysoka nota należy się pszczole kraińskiej, odznaczającej się wysoką gospodarnością, w rezultacie końcowym prowadzącą do uzyskania lepszych wyników mniejszymi nakładami. W tym porównaniu zastanawia nas pozycja pszczoły kaukaskiej. Zalet jej należy chyba szukać w czym innym niż w gospodarowaniu racjonalnym pokarmem, co trochę się kłóci z przyjętą powszechnie o niej opinią.

ROZWÓJ WIOSENNY RODZIN PSZCZELICH

Pierwszy pomiar czerwiu charakteryzował głębokie różnice w rozwoju wiosennym rodzin pszczelich należących do poszczególnych ras. W późniejszych terminach różnice te się zmniejszały, zwłaszcza pomiędzy pszczołą mel i cau. Pszczoła kraińska odbijała się jednak wyraźnie od tych dwóch ras i w późniejszych terminach. W okresie od 18 V do

strona 92

Tabela 2 Średnia powierzchnia plastrów zaczerwiona wg trzech kolejnych pomiarów wiosennych (1978—1980) oraz pomiaru jesiennego (1978—1979) Average brood area taken in three successive spring tests (1978—1980) and single autumn test (1978—1979)

Rasa pszczół Race Powierzchnia czerwiu w dm2 / Spring brood area, dm2: 18—19 V Powierzchnia czerwiu w dm2 / Spring brood area, dm2: 6—10 VI Powierzchnia czerwiu w dm2 / Spring brood area, dm2: 27 VI Powierzchnia czerwiu w dm2 / Spring brood area, dm2: łącznie z trzech pomiarów total spring brood area Powierzchnia czerwiu w dm2 / Spring brood area, dm2: 15—16 VIII
car 16,68 a 43,70 a 62,36 a 122,74 38,41 a
cau 9,99 c 30,67 b 47,38 b 88,04 28,62 b
mel 12,76 b 33,75 b 41,11 b 87,62 27,30 b

symbole a b c oznaczają różnice istotne między średnimi dla ras w jednym terminie pomiaru Note: a, b and c denste statistically significant differentials between the average figures taken at same test time, for each race

17 VII wygryzało się w rodzinach tej rasy o 38,6% i 40,2% więcej pszczół niż w rodzinach cau i mel (tab. 2).

W sumarycznej ilości wychowanego czerwiu pszczoła kraińska górowała zdecydowanie nad dwoma pozostałymi rasami. Jej przewaga ukształtowała się w pełni przed 18 V, kiedy to po raz pierwszy każdego sezonu mierzono czerw. Rodziny pszczoły kraińskiej zimowały silniejsze niż rodziny cau i mel, więc mogły mieć lepszy start do wiosennego rozwoju, ale tym wyłącznie nie można tłumaczyć ich osiągnięć. Niewątpliwie działało tutaj dodatnio także wczesne podjęcie czerwienia przez matki tej rasy i intensywniejszy jego przebieg. Wiosną roku 1980, kiedy mierzono także czerw 28 IV (wcześniej o 20 dni niż w 1979 i 1978), stwierdzono następujące jego ilości: u car — 14,38 dm2, u cau — 7,68 dm2 i u mel — 11,23 dm2. Rzuca to pewne światło na zaawansowanie czerwienia o tej porze roku w rodzinach poszczególnych ras. Można przypuszczać, że matki kraińskie podjęły je najwcześniej. Czerwiły także w tym okresie stosunkowo najitensywniej w porównaniu do matek innych ras, bo po dacie 18 V wprawdzie przodowały w ilości składanych jajeczek, ale w przyroście ilości czerwiu się nie wyróżniły. W ogólnym podsumowaniu otrzymujemy, że pszczoły kraińskie w ujęciu ilościowym osiągają z końcem wiosny najlepsze przygotowanie produkcyjne, gdyż wychowują dużo robotnic zdolnych do podjęcia pracy w polu, odciążonych od czynności ul[?]owych, więcej niż liczą ich w tym czasie rodziny mel i cau. Pod tym względem, to znaczy stosunku ilości robotnic i czerwiu, dorównują im pszczoły mel, ale osiągają ten stan przy mniejszej sile rodziny, co rzutuje ujemnie na ogólny potencjał zdolności produkcyjnych. Najsłabiej w tym porównaniu wypadają pszczoły kaukaskie, chociaż ilością wywołanych pszczół nie ustępują pszczołom rasy mel.

strona 93

Ich wiosenny rozwój jest późny, a jego dość wysoka intensywność przypada w okresie, kiedy rodziny pozostałych ras wkraczają w dojrzałość produkcyjną.

Odrębności w wiosennym rozwoju rodzin poszczególnych ras pszczół ustawiają je odpowiednio do określonych pożytków w sezonie. W naszym doświadczeniu wziątek pojawiał się w ostatnich dniach mają i w zasadzie przeciągał się z małymi wyjątkami do początku sierpnia (ryc. 1). Znaczący pożytek każdego roku rozpoczynał się dość raptownie z pierwszymi dodatnimi wskazaniami ula na wadze, czyli trzeba było się liczyć z przygotowaniem rodzin pszczelich na wykorzystanie pożytku wczesnego (rzepak ozimy). Nasilenie późniejszych wziątków kształtowało się zmiennie, zależnie od obfitości pożytku i układu pogody.

Cały miesiąc maj poza małym wyjątkiem w 1978 roku charakteryzował się brakiem wziątku. Ul na wadze wykazywał jedynie ubytki. W takich warunkach należy się dodatkowe uznanie matkom kraińskim, czerwiącym intensywnie w tym okresie mimo braku naturalnych bodźców w postaci dopływu do ula świeżego nektaru i pyłku.

Pomiędzy latami występowały różnice w ilości wychowanego wiosną czerwiu. Stwierdzono ich istotność w analizie statystycznej. Dla terminu pierwszego pomiaru (18 V) największa różnica pomiędzy rocznymi średnimi równała się 4,24 dm2, dla drugiego natomiast 11,35 dm2. W obu przypadkach wartości te stanowiły prawie trzecią część średniej dla tych terminów z trzech lat (32,3% i 31,5%). Wyniki trzeciego pomiaru (27 VI) z roku 1978 i 1979 (tylko dwa lata obserwacji) były prawie identyczne: 55,22 dm2 i 56,0 dm2. W stosunku do wszystkich trzech terminów pomiarów stwierdzono jednakże występowanie istotnej (lub wysoce istotnej) interakcji pomiędzy rasami pszczół i latami obserwacji. Zmienność oddziaływania składników środowiska, przede wszystkim pogody i pożytku, może zatem wywoływać rozmaite zachowanie się rodzin pszczelich, związane z przynależnością do określonej rasy.

Odmiennego zachowania się pszczół poszczególnych ras, związanego z ulami o izolowanych ścianach i z ulami o nieizolowanych ścianach, które one zamieszkiwały w tym doświadczeniu, nie stwierdzono.

Zgodnie z przyjętą metodą gospodarowania starano się w grupach rasowych wyrównywać siłę poszczególnych rodzin przez przemieszczanie czerwiu z rodzin silniejszych do słabszych, aby w ten sposób poprawiać stan tych, które wyraźnie odstawały w rozwoju. Potrzeba zasilania rodziny świadczyła na jej niekorzyść. Pod tym względem zdecydowanie niekorzystnie wypadały pszczoły rasy kaukaskiej: około połowa rodzin wymagała zasilenia. W obrębie pszczół rasy kraińskiej temu zabiegowi poddano tylko co piątą rodzinę. Nie należy jednak przeceniać znaczenia wzmacniania czerwiem lub osłabiania rodzin przez jego odebranie. Średni dodatek czerwiu zasilanym rodzinom zabezpieczał wygryzienie się 0,28 kg pszczół, co stanowiło 7,0% ilości robotnic, które się wygryzały w okresie od 19 V do 21 VII. Średnia ich ilość wynosiła bowiem 3,98 kg/pień, a w obrębie poszczególnych ras była następująca:

strona 94
Ryc. 1. Sumy pięciodniowych przybytków i ubytków masy ula kontrolnego
Ryc. 1. Sumy pięciodniowych przybytków i ubytków masy ula kontrolnego Sum of five-day gains and losts of the bee colony on the scale
strona 95

cau 3,52 kg car 4,91 kg mel 3,50 kg

W przesunięciach czerwiu brano także pod uwagę narastanie nastroju rojowego. W rodzinach, w których stwierdzono jego początki, odbierano czerw, starając się w ten sposób utrzymywać nastrój roboczy. W ciągu trzech sezonów pasiecznych żadna z rodzin doświadczalnych się nie wyroiła, a początków nastroju rojowego dopatrzono się jedynie u niektórych rodzin z grupy car.

BILANS MIODOWY RODZINY PSZCZELEJ

W pasiece doświadczalnej odwirowano w kolejnych sezonach pasiecznych od 1978 do 1980 roku średnio po 13,7 kg, 6,1 kg i 9,0 kg miodu z pnia. Różnice, jakie tu wystąpiły, w statystycznej ocenie okazały się istotne. Na ogół w każdym doświadczeniu tego typu zmienność pomiędzy latami obserwacji jest duża, czyli zjawisko to nosi charakter raczej powszechny. Na podkreślenie zasługuje natomiast fakt, że nie potwierdzono istotności współdziałania pomiędzy poszczególnymi sezonami pszczelarskimi a rasami pszczół. Inaczej mówiąc ryzyko zysku i strat pszczelarzy każdego roku jest takie same w stosunku do pszczół każdej z ocenianych ras. W warunkach naszego doświadczenia rok gorszy lub lepszy pod względem wziątków odbijał się w podobny sposób zarówno w rodzinach pszczelich mel, jak i cau oraz car, inaczej niż wynikało z oceny rozwoju wiosennego.

Najwięcej miodu odwirowano od rodzin mel — średnio po 11,2 kg i car — 10,3 kg (różnica nieistotna), najmniej natomiast od rodzin cau — 7,3 kg (różnica istotna). Miód odwirowany stanowi jedynie składnik rocznego bilansu miodowego, a ściślej bilansu pokarmu węglowodanowego

Tabela 3 Wydajność miodowa rodzin pszczelich obliczana różnymi sposobami (średnie za okres 1977—1980) Honey output of the colonies expressed in different ways (average over 1977—1980)

Rasa pszczół Race Miód w kg/pień / Honey kg/hive: odwirowany harvested Miód w kg/pień / Honey kg/hive: produkcja total crop Miód w kg/pień / Honey kg/hive: zgromadzony foraged Roczne saldo pokarmu węglowodanowego w kg/pień / Yerly carbohydrate food balance kg/hive
cau 7,3 8,9 1,5 —4,0
car 10,3 11,4 3,8 —2,6
mel 11,2 12,5 5,3 —0,6
strona 96

rodziny pszczelej. W tabeli 3 podajemy charakterystyki wydajności miodowej rodziny pszczelej, obliczane różnymi sposobami: 1) miód odwirowany, 2) produkcja miodu, jako suma jego ilości odwirowanej i pozostawionej w plastrach po ostatnim wirowaniu, 3) tak zwany miód zgromadzony, obejmujący produkcję miodu pomniejszoną o wiosenne zapasy pokarmu węglowodanowego rodziny pszczelej oraz 4) saldo roczne pokarmu węglowodanowego, wynikające z pomniejszenia produkcji miodu o zapasy pokarmu (cukier i miód pozostawiony po wirowaniu), w jakie zaopatrzono rodziny na zimę poprzedniego roku. Ogólny rzut oka na tę tabelę pozwala zauważyć, że stosunkowo niewielkie ilości odwirowanego miodu (x̄ = 9,6 kg) w naszym doświadczeniu trzeba było opłacać dużymi dawkami cukru (x̄ = 13,4 kg/pień), który był niezbędny dla utrzymania pszczół przy życiu. I to w każdej sytuacji, gdyby nawet zrezygnowano w ogóle z pobierania miodu (saldo ujemne —2,5 kg).

Potrzeby uzupełniania cukrowego rozkładały się nierównomiernie w stosunku do poszczególnych ras. Najlepiej wypadała pszczoła miejscowa, gdyż zużyty do dokarmiania syrop opłacała ilościowo prawie w całości miodem. Najsłabiej zaś wychodziły pszczoły kaukaskie. Pragniemy skierować uwagę na ekologiczne skutki takiego zjawiska. Chodzi o racjonalne gospodarowanie pożytkami. Porcje cukru, jakie pszczoły otrzymują przez dokarmianie, są stosunkowo niewielkie w porównaniu do ilości nektaru, który zostaje spożywany w ciągu sezonowej aktywności rodziny pszczelej, tak jak niewielka część wziątku nektarowego przypada pszczelarzowi w postaci miodu odwirowanego. Dlatego wszelkie wewnątrz rodzin pszczelich racjonalne gospodarowanie nektarem zależy wiele od bezpośredniej działalności pszczelarzy. Znaczącą rolę odgrywają tu właściwości przyrodzone pszczół. Można je doskonalić przez selekcję.

PRODUKCJA WOSKU

W naszym doświadczeniu rodziny pszczele odciągnęły średnio po 5,4 plastra na węzie w ramce o wymiarach 360×180 mm. W przeliczeniu na powierzchnię ramki dadana daje to 2,7 plastra. Średnia krajowa z poprzednich lat (1946—1966) wynosiła 3,7 plastra systemu dadana (Gromisz i Bownik 1969). Stosowany przez nas sposób gospodarowania nie sprzyjał forsowaniu produkcji wosku, a więc i pełniejszemu wykorzystywaniu możliwości rodzin pod tym względem. Niemniej jednak w naszym doświadczeniu pszczoły car odbudowały więcej plastrów na węzie (6,9), niż pszczoły mel (5,[?]) i pszczoły cau (4,9).

STRESZCZENIE WYNIKÓW I WNIOSKI

Z porównywanych w warunkach woj. olsztyńskiego trzech ras pszczoły miodnej: kaukaska, kraińska i środkowoeuropejska, pszczoły kraińskie najlepiej przygotowywały się do zimowli, mając w połowie sierpnia

strona 97

istotnie największą ilość czerwiu. Także podczas zimowli zawilgocenia i osyp zimowy u pszczół tych były najmniejsze, co można wiązać z dużą ich siłą. Porażenie wszystkich rodzin doświadczalnych nozemą było bardzo duże (69,1%) i mogło być przyczyną dużych strat matek i rodzin doświadczalnych. Odpornością na tę chorobę wyróżniały się pszczoły środkowoeuropejskie, a najwrażliwsze były kaukaskie. Ogólne zimowe zużycie pokarmu u pszczół kraińskich było istotnie większe niż u pozostałych ras, jednak w przeliczeniu na 1 plaster było ono najmniejsze.

Wychów czerwiu najwcześniej rozpoczynały pszczoły kraińskie, górując zdecydowanie w tym zakresie przez okres całego sezonu nad dwoma pozostałymi rasami. Rodziny kaukaskie sumaryczną ilością wychowanych robotnic dorównywały rasie środkowoeuropejskiej, jednak ich wiosenny rozwój opóźniał się, co wiąże się z gorszym wykorzystaniem pożytku wiosennego. Od rodzin tej rasy odwirowano w sumie mniej miodu (różnica istotna) niż od rodzin rasy kraińskiej i środkowoeuropejskiej, pomiędzy którymi nie stwierdzono istotności różnicy, chociaż najwięcej miodu otrzymano od rodzin rasy środkowoeuropejskiej. Obliczony bilans węglowodanowy najkorzystniej wypadł także dla pszczół tej rasy, a najmniej korzystnie dla pszczół kaukaskich.

Na podstawie przeanalizowanych cech można zalecić w rejonie olsztyńskim użytkowanie pszczoły kraińskiej i środkowoeuropejskiej linii Mazurka i wybieranie ich jako komponentów do krzyżowania użytkowego z innymi rasami.

LITERATURA

Balżekas J. A. (1978) — Bicių veislių tyrimai. Lietuvos Żemdirbytes Mokslinio Tyrimo Instituto, 22:13—24.

Biłasz G. D., Makarow J. I., Stroikow S. A. (1972) — Rezultaty srawnitelnogo izuczenija razlicznych ras pczeł w osnownych zonach SSSR. XXIII mieżdunarodny kongres po pczełowodstwu, Moskwa 27 awgusta — 2 sientiabrja 1971. Bucharest „Apimondija”.

Biłasz G. D., Strojkow S. A., Makarow J. I. (1971) — Resultaty porodnogo ispytanija. Pczełowodstwo, 51(9):11—12.

Bobrzecki J. i Gromisz M. (1984) — Przydatność w pasiekach uli jednościennych w okolicach Olsztyna. Pszczeln. Zesz., Nauk., 28:63—83.

Bornus L. i inni (1974) — Przydatność użytkowa mieszańców międzyrasowych pszczoły miodnej w warunkach przyrodniczych Polski. Pszczeln. Zesz. Nauk., 18:1—51.

Bornus L., Fabiański A., Lecewicz W. (1961) — Gromadzenie miodu przez pszczoły trzech ras w warunkach pożytkowych Puław. Pszczeln. Zesz. Nauk., 5(2):85—94.

Charakteristika geograficzeskich ras (primitywnych porod) pczeł. Moskwa 1976.

Chuda-Mickiewicz B. (1982) — Przydatność użytkowa pszczoły rasy środkowoeuropejskiej oraz krzyżówek międzyrasowych w warunkach Pomorza Zachodniego. Dysertacja doktorska. Biblioteka Zakładu Pszczelnictwa AR-T w Olsztynie.

strona 98

Gromisz M. (1965) — Wstępna ocena wartości użytkowej pszczół mieszańców międzyrasowych w warunkach pożytkowych Dąbrowic. Pszczeln. Zesz. Nauk, 9(1—2):35—76.

Gromisz M. i inni (1978) — Produkcyjność mieszańców międzyliniowych pszczoły miodnej w różnych regionach Polski. Pszczeln. Zesz. Nauk., 22:3—19.

Gromisz M. i Bownik K. (1969) — Warunki przyrodniczo-pożytkowe i osiągnięcia produkcyjne pasiek w Polsce w latach 1946—1966. Pszczeln. Zesz. Nauk., 23(1—3):1—55.

Gromisz M. i Skowronek W. (1982) — Próba kompleksowej oceny przydatności krzyżowniczej czterech ras pszczół. Pszczeln. Zesz. Nauk., 26:15—28.

Kepena L. (1978) — Porovnanie kraňskej včely chovu Troiseck s miestnou slovenskou včelou. Polnohospodarstwo, 24(4):320—332.

Lunder R. (1953) — Sammenlikning av ulike biraser under norske forhold. Nordisk Bitidskrift, (3):71—83.

Ruszczyc Z. (1970) — Metodyka doświadczeń zootechnicznych. Warszawa, PWRiL.

Sowa S. (1979) — Wartość użytkowa mieszańców (F1) pszczół gruzińskich z miejscowymi oraz pszczół karpackich w warunkach klimatyczno-pożytkowych okolic Iłży. Pszczeln. Zesz. Nauk., 23:53—58.

Szemetkow M. F. (1973) — Porodnoje rajonirowanie w Biełorussii. Pczełowodstwo, 52(7):12—13.

Szemetkow M. F., Gorczenko A. C. (1971) — Karpatskie pczeły w Biełorussii. Pczełowodstwo, 50(3):16—17.

Veselý V. (1976) — Zhodnoceni importovaného plemene včely kraňske (Apis mellifera carnica Pollm.) a jeho kříženců s mistni včelou v podminkach ČSR. Vedecke prace Vyzkumneho ustavu včelařskeho v Dole, 6:137—157.

Walicki J. (1984) — Właściwości biologiczne oraz wartość użytkowa pszczoły augustowskiej i jej mieszańców. Dysertacja doktorska. Biblioteka Zakładu Pszczelnictwa AR-T w Olsztynie.

Wanic D., Bobrzecki J., Mostowska I. (1968) — Pszczelarstwo powiatu piskiego. Zesz. Nauk. WSR Olsztyn, 24(634):361—377.

Wanic D., Mostowska I., Bobrzecki J. (1968) — Pszczelarstwo powiatu ostródzkiego. Zesz. Nauk. WSR Olsztyn, 24(633):345—359.

Wanic D. i inni (1965) — Pszczelarstwo powiatu kętrzyńskiego. Zesz. Nauk. WSR Olsztyn, 20(448):381—395.

Wawryn T. (1969) — Wykorzystanie pszczół w podnoszeniu plonu nasion koniczyny czerwonej — Trifolium pratense L. Dysertacja doktorska. Biblioteka Oddziału Pszczelnictwa ISK w Puławach.

Zmarlicki C. (1972) — Wartość użytkowa mieszańców pszczoły kaukaskiej z pszczołą miejscową. Pszczeln. Zesz. Nauk., 16:45—51.

Zmarlicki C. (1975) — Wartość użytkowa mieszańców pszczoły kraińskiej z pszczołą kaukaską. Pszczeln. Zesz. Nauk., 19:121—130.

Zmarlicki C. i inni (1977) — Wartość użytkowa pszczół niektórych ras czystych i mieszańców w rejonie spadziowym. Pszczeln. Zesz. Nauk., 21:113—128.

Zmarlicki C. i Marcinkowski J. (1979) — Wartość użytkowa niektórych czystych ras pszczół i ich mieszańców w warunkach pożytkowych Puław i Gór Świętokrzyskich. Pszczeln. Zesz. Nauk., 23:59—65.

strona 99

ОЦЕНКА ПОТРЕБИТЕЛЬСКОЙ ПРИГОДНОСТИ ТРЕХ ПОРОД МЕДОНОСНОЙ ПЧЕЛЫ В ОКРЕСТНОСТЯХ ОЛЬШТЫНА

М. Громиш, Е. Бобжецки

Резюме

В годах 1977—1980 в условиях северо-восточной Польши оценено потребительскую пригодность трех пород медосной пчелы: кавказской, краинской и среднеевропейской. Учитывая свойства, каждая из пород оказывалась по отношению к остальным породам самая положительная (место 1), менее положительная (место 2) или менее всего положительная (место 3).

Свойство кавказская краинская среднеевроп
Зимний подмор 3 1 2
Отсырение ульев зимой 3 1 2
Поражение нозематозом 3 2 1
Потери в матках и роях 2 1 2
Потребление пищи зимой 2 3 2
Весеннее развитие (червление) 3 1 2
Центрифугированный мед 3 2 1
Медодобывание 3 1 2
Осеннее червление 2 1 2

На основании анализа результатов можно рекомендовать в северо-восточной Польше использование краинской и среднеевропейской пчел (местная пчела), а также подбор этих пород как компонентов для потребительского скрещивания с другими породами.

PERFORMANCE COMPARISON OF THREE HONEYBEE RACES IN OLSZTYN AREA

M. Gromisz, J. Bobrzecki

Summary

Productiveness of caucasian (cau), carniolan (car) and centraleuropean (mel) bees in NE Poland was investigated over 1977—1980, against three-step apprasal scale: 1 — best, 2 — good and 3 — poor. They ascored as follows:

Feature cau car mel
Winter loss 3 1 2
Winter hive dampness 3 1 2
Nosema infection 3 2 1
Qeen/colony loss 2 1 2
Winter stores consumption 2 3 2
Spring brooding rate 3 1 2
Honey outpunt 3 2 1
Production of beewax 3 1 2
Autumn brooding rate 2 1 2

The findings indicate that for NE Poland apiaries the use of oure car and mel (local line) race their production cross breeds with other races is recommendable.


Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 85 2×: „mieszkańców” → mieszańców
  • s. 86: „mieszkańców” → mieszańców
  • s. 86: „zakresiet” → zakresie
  • s. 88: „pszczoly” → pszczoły
  • s. 90: „sierpiu” → sierpniu
  • s. 91: „niewelowała” → niwelowała
  • s. 92, tab. 2: „denste” → denote
  • s. 92: „najitensywniej” → najintensywniej
  • s. 92: „ilością wywołanych pszczół” → ilością wychowanych pszczół
  • s. 93: „dniach mają” → dniach maja
  • s. 94, ryc. 1: „gains and losts” → gains and losses
  • s. 95, tab. 3: „Yerly” → Yearly
  • s. 99, streszczenie: „медосной” → медоносной
  • s. 99, streszczenie: „apprasal” → appraisal
  • s. 99, streszczenie: „They ascored” → They scored
  • s. 99, streszczenie: „Qeen” → Queen
  • s. 99, streszczenie: „outpunt” → output
  • s. 99, streszczenie: „beewax” → beeswax
  • s. 99, streszczenie: „oure car” → pure car

Podobne wpisy