OKRESY POJAWU PSZCZÓŁ SAMOTNIC Z RODZINY MIESIARKOWATYCH (HYMENOPTERA, APOIDEA, MEGACHILIDAE) ORAZ PRZEBIEG INKUBACJI NIEKTÓRYCH GATUNKÓW

tekst: Andrzej Ruszkowski, Janina Gosek, Mieczysław Biliński, Tadeusz Pawlikowski, Andrzej Kosior, Jan Fijał, Krystyna Kaczmarska

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XLII, 1998 — Andrzej Ruszkowski, Janina Gosek, Mieczysław Biliński, Tadeusz Pawlikowski, Andrzej Kosior, Jan Fijał, Krystyna Kaczmarska

strona 299

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XLII, Nr 1 1998

Andrzej Ruszkowski, Janina Gosek, Mieczysław Biliński, Tadeusz Pawlikowski*, Andrzej Kosior, Jan Fijał, Krystyna Kaczmarska

Instytut Sadownictwa i Kwiaciarstwa, Oddział Pszczelnictwa, ul. Kazimierska 2, 24-100 Puławy *Zakład Ekologii Zwierząt UMK, ul. Gagarina 9, 87-100 Toruń **Zakład Ochrony Przyrody PAN, ul. Lubicz 46, 31-512 Kraków

Streszczenie

Na podstawie obserwacji własnych z lat 1959-1993 oraz literatury ustalono daty początku i końca pojawu 62 gatunków pszczół miesiarkowatych (Megachilidae) w naturze oraz terminy wylęgu 16 gatunków w hodowli.

Pszczoły te można podzielić na 7 grup, które zaczynały pojaw: na przełomie III i IV (2 gatunki), w końcu IV (5 gatunków), w początku V (4 gatunki), połowie V (4 gatunki), końcu V (14 gatunków), początku VI (7 gatunków) i połowie VI (17 gatunków).

Przy inkubacji w 29°C, maksimum wylęgu miesiarek następowało u Megachile centuncularis L. w 13., u M. alpicola Alfk. w 18., a u M. rotundata F. w 20-22. dniu ogrzewania.

<u>Słowa kluczowe</u>: pszczoły samotnice, fenologia, inkubacja, Megachilidae.

WPROWADZENIE

Znajomość terminów pojawu poszczególnych gatunków owadów zapylających ważne jest dla praktyki, ponieważ mówi nam, w jakim okresie możemy liczyć na zapylanie upraw przez danego owada.

Wcześniej już ustaliliśmy (R u s z k o w s k i i in. 1996ac, 1997) terminy pojawu pszczół samotnic z rodziny porobnicowatych (Anthophoridae) oraz z rodzajów smuklik (Halictus) i samotka (Hylaeus). W obecnej pracy zajęliśmy się terminami pojawu pszczół miesiarkowatych (Megachilidae), wśród których jest szczególnie dużo cennych zapylaczy roślin uprawnych.

Nad rodziną miesiarkowatych prowadzimy od 1974 r. badania, które pozwoliły w dużej mierze poznać już ich potrzeby pokarmowe oraz znaczenie gospodarcze (R u s z k o w s k i, B i l i ń s k i 1986ab, R u s z k o w s k i i in.

strona 300

1980, 1985, 1986ab), sposoby ich gnieżdżenia się (R u s z k o w s k i i in. 1992, 1995ab), a także metody doskonalenia ich chowu, ochrony i wykorzystania w praktyce (R u s z k o w s k i, B i l i ń s k i 1984ab, B i l i ń s k i 1985, G o s e k 1987; G o s e k i in. 1988, 1991; R u s z k o w s k i i in. 1987, 1994, 1995ab, 1996b; W ó j t o w s k i i in. 1990).

METODYKA

Terminy pojawu ustaliliśmy, podobnie jak w innych pracach tego typu (R u s z k o w s k i i in. 1996ab, 1997), na podstawie obserwacji własnych oraz ważniejszych danych z literatury. Własne obserwacje zbieraliśmy głównie w okolicach Puław (w latach 1961-1993) oraz w województwie zamojskim (w latach 1966-1989), a także rozpatrywaliśmy wylęgi w warunkach półnaturalnych (w latach 1972-1978) i w termostacie przy stałej temperaturze (29-30°C) i wilgotności powietrza (70%).

Gatunki oznaczalismy na podstawie kluczy (S c h m i e d e k n e c h t 1930 i P o n o m a r i e w a 1978). Nazwy łacińskie podaliśmy według D y l e w s k i e j (1997).

Nazwy polskie zaczerpnęliśmy z wcześniejszych naszych prac (R u s z k o w s k i i in. 1980, 1986, R u s z k o w s k i, B i l i ń s k i 1986ab), a kilka nazw brakujących nadał A. Ruszkowski.

WYNIKI

Zgromadziliśmy dane o terminach pojawu następujących gatunków pszczół miesiarkowatych:

Osmia rufa (Linnaeus) – murarka ogrodowa O. cornuta (Latreille) – m. rogata O. bicolor (Schrank) – m. dwubarwna O. uncinata Gerstaecker – m. borówczanka O. coerulescens (Linnaeus) – m. lucernowa O. cerinthidis F. Morawitz – m. ośmiałówka O. aurulenta (Panzer) – m. muszlówka O. inermis (Zetterstedt) – m. podkamionka O. pilicornis Smith – m. miodunkowa O. parietina Curtis – m. wysmukła O. fulviventris (Panzer) – m. ostówka O. nigriventris (Zetterstedt) – m. borówkowa O. mustelina Gerstaecker – m. tragankowa O. leaiana (Kirby) – m. ostrożeniówka

strona 301

O. confusa F. Morawitz – m. dwuguzka O. (Metallinella) brevicornis (Fabricius) – m. rzepakowa Hoplitis andrenoides (Spinola) – m. czerwonawa H. villosa (Schenck) – m. jastrzębcówka H. papaveris (Latreille) – m. powojówka H. bidentata (Moravitz) – m. dwuzębna H. spinulosa (Kirby) – m. kolczasta H. tridentata (Dufour et Perris) – m. trójzębna H. adunca (Panzer) – m. żmijowcowa H. mitis (Nylander) – m. dzwonkowa H. anthocopoides (Schenck) – m. nakamionka H. claviventris (Thomson) – m. komonicówka H. leucomelana (Kirby) – m. mała H. tuberculata (Nylander) – m. guzowata Chelostoma campanularum (Kirby) – nożycówka żółtobrzucha Ch. proximum Schletterer – n. białobrzucha Ch. fuliginosum (Panzer) – n. dzwonkowa Ch. distinctum E. Stoeckhert – n. szarobrzucha Ch. florisomne (Linnaeus) – n. pospolita Ch. ventrale (Schletterer) – n. rudobrzucha Ch. foveolata F. Morawitz – n. południowa Heriades truncorum (Linnaeus) – wałczatka dwuguzka H. crenulatus Nylander – w. wieloguzka Chalicodoma parietina Fourcroy – tynkarka murówka Ch. ericetorum Lepeletier – t. dwuzębna Megachile circumcincta Kirby – miesiarka długowłosa M. nigriventris Schenck – m. ciemnobrzucha M. ligniseca (Kirby) – m. łysawa M. willoughbiella (Kirby) – m. ziemna M. centuncularis (Linnaeus) – m. różówka M. versicolor Smith – m. niedopaska M. lagopoda Linnaeus – m. chabrówka M. maacki Radoszkowski – m. szarawa M. argentata Fabricius – m. srebrzysta M. maritima (Kirby) – m. trójbarwna M. rotundata (Fabricius) – m. lucernówka M. alpicola Alfken – m. rdzawostopka M. genalis F. Morawitz – m. gruboszczęka

strona 302

M. pilidens Alfken – m. białogonka M. apicalis Spinola – m. nadustka M. bombycina Radoszkowski – m. cęgówka Anthidium punctatum Latreille – makatka jasnoplamka A. manicatum (Linnaeus) – m. zbójnica A. montanum Morawitz – m. górska Anthidiellum strigatum (Panzer) – m. komonicowa Proanthidium oblongatum (Latreille) – m. tarczkozębna Trachusa byssina (Panzer) – smółka komonicówka.

W tabeli 1. zestawiono terminy początku i końca pojawu 65 gatunków Megachilidae w różnych rejonach, zarówno na podstawie obserwacji własnych jak też i literatury.

Według początku pojawu można je podzielić na 7 grup: I – gatunki pojawiające się na przełomie marca i kwietnia, II – w końcu kwietnia, III – w początku maja, IV – w połowie maja, V – w końcu maja, VI – w początku czerwca, VII – w połowie czerwca. Podział ten jest tylko przybliżony, ponieważ występują tu niewątpliwie różnice w terminach pojawów w różnych rejonach i oczywiście większe jeszcze w różnych latach. Zebrany materiał okazał się jednak zbyt fragmentaryczny, aby można uwzględnić również i te różnice. Dlatego podział na grupy oparliśmy na najwcześniejszym zaobserwowanym terminie pojawu danego gatunku w Polsce, niezależnie od rejonu i roku. Niemniej wydaje się, że nawet taki przybliżony podział, dostarcza cennych informacji o znaczeniu praktycznym.

Natomiast gatunki obserwowane nie wcześniej niż w początku lipca nie stanowią prawdopodobnie osobnej grupy, najpóźniejszej, tylko po prostu są to rzadkie gatunki, obserwowane sporadycznie w okresie ich maksymalnego pojawu, bez uchwycenia jego początku i końca.

Podobnie, wydaje się, jest z końcem pojawu poszczególnych gatunków w innych grupach, że im pospolitszy gatunek, tym dłużej bywał obserwowany, choć na pewno jedne gatunki występowały dłużej inne krócej. We wrześniu obserwowano 16 z badanych gatunków (które niewątpliwie należą do pospolitszych), jeden (M. alpicola) nawet i 7.X. Prawdopodobnie jednak także szereg rzadszych gatunków występuje jeszcze i we wrześniu, ale z powodu swej rzadkości nie zostały jesienią zaobserwowane.

Dlatego przy podziale gatunków na grupy wzięliśmy tu pod uwagę jedynie początek ich pojawu, o końcu pojawu mówiąc bardzo ostrożnie.

Najwcześniej pojawiały się Osmia rufa i Chelostoma florisomne (grupa I). Oba gatunki należą do pospolitych, przy czym O. rufa (zapylacz drzew owocowych i licznych roślin ozdobnych) lata tylko do połowy lipca podczas gdy Ch. florisomne do początku września.

strona 303

Do grupy II należą 2 gatunki pospolite (O. coerulescens i O. brevicornis), które spotykano aż do końca września i które biorą udział w zapylaniu różnych upraw i 3 rzadsze (O. cornuta, O. bicolor, O. uncinata).

III grupa obejmuje 4 gatunki – wszystkie rzadkie (O. cerinthidis, O. inermis, Chalicodoma parietina ), z wyjątkiem O. aurulenta.

IV grupa – to rzadkie O. pilicornis i Hoplitis andrenoides i trochę pospolitsze O. parietina i O. fulviventris.

V grupa – obejmuje aż 14 gatunków, z których co najmniej 5 (Megachile circumcincta i Chalicodoma ericetorum, Hoplitis adunca, Chelostoma fuliginosum, Anthidium manicatum) należy do pospolitszych. Inne to Chelostoma proximum, Osmia nigriventris, O. mustelina, O. leaiana, Megachile nigriventris, Anthidium punctatum, Anthidiellum strigatum, Hoplitis mitis i H. tridentata.

VI grupa – liczy tylko 7 gatunków, z tego 2 pospolite i zapylające wiele roślin uprawnych, zwłaszcza motylkowych (Megachile willoughbiella i M. centuncularis) i 5 rzadszych (Hoplitis spinulosa, Anthocopa villosa, Osmia confusa, Megachile ligniseca i M. versicolor).

VII grupa – najliczniejsza zawiera 17 gatunków w większości rzadkich. Do najpospolitszych z nich należą tak ważne zapylacze roślin uprawnych, a zwłaszcza lucerny, jak Megachile rotundata, M. argentata, M. alpicola i M. maritima, a także oblatujące głównie Compositae – Heriades truncorum i H. crenulatus. Te pospolite gatunki spotykane były aż do września, a M. alpicola (II pokolenie) nawet w początku października. Rzadsze gatunki tej grupy to: Hoplitis anthocopoides, H. leucomelana, H. claviventris, H. papaveris, Chelostoma campanularum i Ch. distinctum, Megachile lagopoda, Anthidium montanum, Proanthidium oblongatum, Trachusa byssina oraz M. maacki, w Polsce prawdopodobnie nie występująca.

Odnośnie innych gatunków (Chelostoma ventralis i Ch. foveolatum, Megachile genalis, M. pilidens, M. apicalis, M. bombycina, Hoplitis bidentata i H. tuberculata) zebrane dane nie pozwalają ustalić czy początek ich pojawu wypadał rzeczywiście w lipcu dopiero, czy też wcześniej.

Obserwacje początku pojawu w terenie obarczone są zresztą zawsze błędem (tym większym im rzadszy jest gatunek obserwowany), polegającym na tym, że nigdy nie wiemy, czy zaobserwowaliśmy naprawdę pierwsze wylęgnięte osobniki.

16 gatunków Megachilidae wylęgało się jednak u nas w hodowli, w warunkach prawie naturalnych – w zadaszonym, nie ogrzewanym insektarium (tab. 2). I tu także początek wylęgu mógł być opóźniony z powodu zbyt małej liczby osobników wylęgających się. Bardziej miarodajnym wydaje się podzielenie gatunków tych na grupy w zależności od tego na jaką dekadę przypadało maksimum ich wylęgu.

strona 304

Tabela 1 Początek i koniec pojawu (lotu) różnych pszczół miesiarkowatych w różnych rejonach – The beginning and the end of flying season of Megachilidae species in different regions

Gatunek Species Lubel-skie¹ Zamoj-skie² Polska Pd.³ Polska Zach.⁴ Litwa Inne Other
O. rufa 31.3-24.6 15.4-2.7 13.4-25.6 2.4-27.6 23.4⁵ 5.4⁷
Ch. florisomne 10.5-10.6 27.5-13.7 1.4-18.8 25.5-3.9 14.5-15.5⁵ –
O. cornuta – – 22.4 – – –
O. bicolor 1.5-22.5 29.4-27.5 7.5 5.5 – –
O. uncinata – 29.4-30.4 5.5-11.5 14.5-15.6 22.4-20.5⁵ –
O. coerulescens 29.4-24.9 26.5-25.7 19.5-24.7 5.5-4.8 25.4⁵ –
O. brevicornis 30.4-29.9 8.7-22.8 6.6 5.5-5.6 18.5-1.9⁵ –
Ch. parietina – – – – 28.5-3.6⁶ 3.5-5.7²⁷
O. cerinthidis 22.5-18.6 20.6-15.7 5.5-4.7 – – –
O. aurulenta 23.5-17.6 8.5 10.5-17.7 25.5 – 20.7₈
O. inermis 17.5 – 1.8-9.8 – 6.5-28.5⁶ –
O. pilicornis – 17.5 – – 8.6⁶ –
H. andrenoides – – 16.5-6.7 – – –
O. parietina – – 11.5-21.7 – 28.5-3.6⁶ –
O. fulviventris 22.5-21.8 27.5-29.7 1.6-15.8 12.7-15.7 16.5⁶ 31.7¹⁰-15.8¹¹
Ch. proximum 23.5 – – – – –
O. nigriventris – – 2.6 – 23.5-3.7⁶ –
O. mustelina – – – 25.5-10.7 – –
O. leaiana 5.7-6.8 – 9.6-24.7 25.5-5.8 – 6.8¹²
M. nigriventris – – 30.5-15.8 – 12.7⁶ –
A. punctatum 6.7-16.7 – 23.5-16.8 22.7 9.7⁶ –
H. tridentata 11.6-17.8 28.5-12.7 – 18.6 – 5.7⁹-10.7⁸
M. circumcincta 22.5-24.8 26.6-17.7 2.6-24.7 8.6-5.8 29.5⁵ –
H. mitis – – 23.5-25.8 – – –
Ch. fuliginosum 16.6-4.8 18.6-26.7 21.6-24.8 30.6-5.8 23.5-28.8⁵ –
Ch. ericetorum 3.6-31.8 14.6-27.7 29.5-25.7 5.6-12.8 28.7⁵ 18.6²⁹-15.7¹³
H. adunca 23.5-9.9 21.6-31.7 10.6-20.8 5.6-5.8 5.6-16.8⁵ 13.7²⁷-16.8¹⁴
A. manicatum 30.5-18.9 9.7-26.8 1.6-28.8 23.6-5.9 20.6-10.8⁵ 24.7²⁹-17.8¹⁵
A. strigatum 17.6-6.9 4.7-27.8 23.5-24.8 5.6-26.9 2.8⁶ 5.8¹⁶-12.8¹⁷
O. confusa – – – – 9.6-2.8⁶ –
H. spinulosa – 20.6-17.7 4.6-15.8 20.7-20.8 – 7.8¹⁸
H. villosa – – 1.6-13.9 – – –
M. ligniseca 26.6-31.8 2.7-18.8 7.6-11.9 25.6-24.8 17.7-20.7⁵ 25.8¹⁹
M. willoughbiella 7.6-11.9 16.6-26.8 10.6-12.9 15.6-15.8 10.7⁵ 4.7²⁷-27.7²⁰
M. centuncularis 9.6-26.9 29.6-27.8 26.6-12.8 25.6-5.9 25.6-23.7⁵ 7.7²⁹-28.8²¹
M. versicolor – 27.8 10.6-4.9 5.6-29.9 6.7⁵ 11.8²²
strona 305

(ciąg dalszy Tabeli 1 – główka nie jest w druku powtórzona)

Gatunek Species Lubel-skie¹ Zamoj-skie² Polska Pd.³ Polska Zach.⁴ Litwa Inne Other
P. oblongatum – 19.6-24.7 – – – 12.7⁸
H. anthocopoides – 7.7 12.6-5.8 5.7-20.7 – –
H. papaveris – – – 15.6-5.8 – –
M. lagopoda 17.6-29.7 3.7 – 25.6-5.8 18.7⁵ –
A. montanum – – 17.6-10.8 – – –
M. maacki – – – – 12.7-13.7⁶ –
H. claviventris 12.6-17.7 4.7-20.8 25.6-23.7 15.6-30.7 15.8⁵ 5.7⁹
Ch. distinctum 28.6-14.8 – 18.6-20.7 – 25.6₆ –
Ch campanularum. – 18.6-18.8 29.6-15.8 25.6-12.8 10.7⁵ –
T. byssina 17.7 5.7-26.7 15.6-28.8 25.6-15.7 5.7-1.8⁵ 12.8²³
H. leucomelana 27.6-28.6 7.7-29.7 – 18.6-24.8 – –
M. argentata 16.6-8.9 – – 28.6-25.8 – –
H. truncorum 15.6-19.9 14.6-25.8 11.7-15.8 15.6-6.9 5.7-22.8⁵ 10.7²⁹-15.8²⁴
H. crenulatus 25.6-19.9 5.7-21.7 – 15.6-25.8 – 16.8²⁵
M. maritima 15.6-27.9 2.7-22.7 5.8 16.6-5.9 23.7-29.7⁵ 8.8²⁶
M. rotundata 22.6-24.9 1.9 – 15.6-1.9 – –
M. alpicola 11.6-7.10 4.7-28.8 18.7-4.9 25.7-25.8 10.7⁵ –
Ch. ventralis – – 1.7 – – –
Ch. foveolatum – 5.7 – – – –
M. genalis – 6.7 – – – –
H. bidentata 9.7 – 25.7-6.8 – – 13.7⁸
M. lapponica – – – – 13.7⁶ –
M. pilidens – – – 15.7-15.8 30.7⁵ –
H. tuberculata – – – 15.7-25.8 – –
M. apicalis – – – 25.7 – –
M. bombycina – – – – 30.7⁵ –

Odnośniki – Notes:

¹ Lubelskie (głównie okolice Puław) – Lublin-province (mainly Pulawy and neighbourhood) – 1961-1993 leg. A. Ruszkowski, M. Biliński, K. Kaczmarska, J. Gosek, M. Zadura, K. Kuna, J. Ruszkowska ² Zamojskie – Zamość-province – 1976-1989 leg. A. Kosior, J. Fijał, T. Pawlikowski, M. Biliński – det. T. Pawlikowski ³ Głównie Polska południowa – mainly South Poland (Dylewska 1962, 1966, 1988, 1991, 1993; Dylewska, Zabłocki 1972) ⁴ Głównie Polska zachodnia – mainly West Poland (Banaszak 1973abc, 1975, 1976ab, 1977ab, 1982, 1984, 1989; Banaszak, Plewka 1981) ⁵ Litwa – Lithuania (Adolph 1934) ⁶ Litwa – Lithuania (Monsevičius 1984, 1987, 1990) ⁷ Jałta (Krym) leg. S. Rajchert ⁸ Węgry – Hungary 1981-1984 leg. M. Biliński ⁹ Nowosibirsk (Rosja – Rusland) 1977 leg. M. Biliński ¹⁰ Dąbroszyn (Konin, Konin) 1974 leg. M. Biliński ¹¹ Dzików Stary (Lubaczów, Przemyśl) 1974 leg. A. Kosior ¹² Międzyzdroje (Świnoujście, Szczecin) 1975 leg. A. Ruszkowski ¹³ Warszawa 1964 leg. M. Zadura ¹⁴ Moczkowo (Myślibórz, Gorzów) 1974 leg. M. Biliński ¹⁵ Chojna (Dębno, Szczecin) 1974 leg. M. Biliński ¹⁶ Kamienica (Żary, Zielona Góra) 1973 leg. M. Biliński ¹⁷ Barcino (Sławno, Słupsk) 1974 leg. M. Biliński ¹⁸ Wały k. Racławic (Olkusz, Katowice) 1979 leg. A. Kosior ¹⁹ Maków Podhalański (Sucha Beskidzka, Bielsko-Biała) 1964 leg. A. Ruszkowski ²⁰ Rąbka k. Łeby (Słupsk) 1991 leg. J. Gosek

strona 306

²¹ Wrocław 1960 leg. J. Ruszkowski ²² Krynica Morska (Elbląg) 1986 leg. M. Biliński ²³ Zadry (Miastko, Słupsk) 1974 leg. M. Biliński ²⁴ Stara Wieś (Brzozów, Krosno) 1974 leg. A. Kosior ²⁵ Załazy (Zwoleń, Radom) 1974 leg. A. Kosior ²⁶ Gózd (Radom) 1972 leg. K. Kaczmarska ²⁷ Wrocław (Noskiewicz 1960) ²⁸ Skałki Stoleckie k. Ząbkowic Śl. (Strojny 1975) (Wszystkie okazy pszczół wymienione w odnośnikach 1 i 7-26 oznaczał A. Ruszkowski – All the specimens mentioned in notes No 1 and 7-26 det. A. Ruszkowski)

Według terminu maksimum wylęgu badane gatunki podzielić tu można również na 7 grup:

I – koniec kwietnia (O. rufa),

II – początek maja (O. coerulescens, M. brevicornis),

III – środek maja (Ch. florisomne),

IV – połowa czerwca (M. alpicola),

V – koniec czerwca (M. centuncularis, H. adunca i prawdopodobnie M. argentata),

VI – początek lipca (M. maritima, M. willoughbiella, Ch. fuliginosum, Heriades truncorum, H. crenulatus i Hoplitis bidentata),

VII – koniec lipca (M. rotundata i Ch. ericetorum).

Wyróżnione tu grupy I-III odpowiadają grupom I-II z tabeli 1, a grupy IV-VII – grupom V-VII z tabeli 1.

Niektóre gatunki (M. alpicola, M. centuncularis, H. adunca i H. crenulatus) wydały też II pokolenie, którego maksimum wylęgu przypadało na koniec sierpnia, a u A. argentata prawdopodobnie na początek sierpnia.

Cztery gatunki (tab. 3) wylęgały się także (w 1989 r.) w kontrolowanych warunkach w termostacie (29-30°C i 70% wilgotności powietrza):

M. centuncularis po 13-18 dniach, maksimum po 13;

M. alpicola po 17-18 dniach, maksimum po 18;

M. rotundata po 16-40 dniach, maksimum po 20-22.

Potwierdzają to dane z tab. 1, że M. centuncularis należy do grupy o wcześniejszym wylęgu niż M. alpicola i M. rotundata.

strona 307

Tabela 2 Wylęg samców i samic pszczół miesiarkowatych (Megachilidae) w warunkach prawie naturalnych (w latach 1972-1978) – Emergence of males and females of Megachilidae-bees in near natural conditions (1972-1978)

Gatunek pszczoły Bee species (I gen., II gen.) Daty – Dates: samce males Daty – Dates: samice females IV 3 V 1 V 2 V 3 VI 1 VI 2 VI 3 VII 1 VII 2 VII 3 VIII 1 VIII 2 VIII 3 IX 1 IX 2 IX 3
Osmia rufa I 27.4-17.5 28.4-18.5 IV.3 20 7 10 –
O. coerulescens I 29.4-19.5 11.5-7.6 V.1 2 21 8 –
Metallinella brevicornis I 30.4-19.6 4.5-28.6 V.1 17 182 125 68 43 1 1 1
Chelostoma florisomne I 10.5-17.5 15.5-10.6 V.2 – 1 30 – 5 – – –
Megachile alpicola I 12.6-30.6 17.6-3.7 VI.2 – 45 9 – – – – – 3 1 – –
II 24.8-6.9 – VIII.3
Megachile centuncularis I 12.6-16.7 20.6-26.7 VI.3 – 244 332 88 72 – – 1 3 – – 1
II 19.8-21.9 – VII.3
Hoplitis adunca I 12.6-3.7 15.6-19.7 VI.3 – 5 59 6 – – – – 1
II – 23.8- VIII.3
*Megachile argentata*1977 I 21.6-21.7 30.6-21.7 VI.3 – – 8 3 1 – – – –
1978 10.7-14.8 10.7-22.8 VIII.1 – – – 2 23 13 37 17 2
Chelostoma fuliginosum I 16.6-5.7 1.7-2.7 VII.1 – 2 9 15 2 –
Megachile maritima I 20.6-7.7 16.6-30.7 VII.1 – 5 11 16 4 1
Megachile willoughbiella I 19.6-7.7 24.6-29.7 VII.1 – 3 61 88 56 49
Heriades truncorum I 15.6-24.7 26.6-10.7 VII.1 – 1 1 5 – 1
H. crenulatum I 5.7-5.8 8.7-8.8 VII.1 24 17 1 1 – 1
II – 24.8- VIII.3
Hoplitis bidentata I 9.7- – VII.1 – – – 1 – – – – –
Megachile ericetorum I 10.7-22.7 20.6-25.7 VII.3 – – 3 1 8 9 – – –
Megachile rotundata I 22.6-25.7 25.6-12.8 VII.3 – – 41 55 72 261 129 5 –

Odnośniki – Notes

¹ Liczby wytłuszczone oznaczają maksimum wylęgu – The maxsimum of emergence were indicated with bold numbers

strona 308

Tabela 3 Wylęgi różnych gatunków miesiarek w termostacie przy temperaturze 30°C i wilgotności powietrza 70% (początek inkubacji 26.V.1989 r.) Emergence of different Megachile species in the thermostat at temperature of 30°C and air humidity of 70% (beginning of incubation: 26 May 1989)

Gatunek miesiarki Species of Megachile n Okres wylęgu Period of emergence: Daty Dates Okres wylęgu: Liczba dni Number of days Maksimum wylęgu Maximum of emergence: Data Daty Maksimum wylęgu: Dzień Day
M. centuncularis ♂ 52 8-13.VI 13-18 8.VI 13
♀ 1 11.VI 16 – –
M. alpicola ♂ 1 13.VI 17 – –
♀ 8 13-14.VI 17-18 13.VI 18
M. rotundata węgierska ♂ 342 11.VI-3.VII 16-40 15.VI 20
Hungarian ♀ 655 14-29.VI 19-38 16.VI 21
M. rotundata polska ♂ 149 13.VI-3.VII 18-38 16.VI 21
Polish ♀ 82 15-23.VI 20-28 17.VI 22

LITERATURA

A d o l p h W. ( 1 9 3 4 ) – Materiały do znajomości pszczół Wileńszczyzny. Prace Tow. Przyj. Nauk w Wilnie. Mat.-Przyr. 8:1-37.

B a n a s z a k J. ( 1 9 7 3 a ) – Pszczołowate (Apoidea) okolic Poznania. Bad. Fizjogr. Pol. Zach., 26 B – Biol.: 33- 78.

B a n a s z a k J. ( 1 9 7 3 b ) – Pszczołowate (Apoidea) Wolińskiego Parku Narodowego. Bad. Fizjogr. Pol. Zach., 26 B – Biol.:79-88.

B a n a s z a k J. ( 1 9 7 3 c ) – Materiały do znajomości fauny pszczołowatych (Hymenoptera, Apoidea) Rzeszowszczyzny. Pol. Pismo Entomol., 43:55-60.

B a n a s z a k J. ( 1 9 7 5 ) – Materiały do znajomości fauny pszczół (Apoidea, Hymenoptera) siedlisk kserotermicznych nad dolną Wisłą. Bad. Fizjogr. Pol. Zach., 28 C – Zool.:109-122.

B a n a s z a k J. ( 1 9 7 6 a ) – Pszczoły (Hymenoptera; Apoidea) ogrodu botanicznego w Poznaniu. Bad. Fizjogr. Pol. Zach., 29 C – Zool.:71-85.

B a n a s z a k J. ( 1 9 7 6 b ) – Materiały do znajomości pszczół (Hymenoptera, Apoidea) fauny Polski. I. Pol. Pismo Entomol., 46:251-255.

B a n a s z a k J. ( 1 9 7 7 a ) – Pszczoły (Hymenoptera: Apoidea) rezerwatu Dębina pod Wągrowcem. Bad. Fizjogr. Pol. Zach., 30 C – Zool.:155-158.

B a n a s z a k J. ( 1 9 7 7 b ) – Błonkówki (Hymenoptera) spotykane na dębach rogalińskich. Bad. Fizjogr. Pol. Zach., 30 C – Zool.:109-115.

strona 309

B a n a s z a k J. ( 1 9 8 2 ) – Pszczoły (Hymenoptera, Apoidea) polskiego pobrzeża Bałtyku. Bad. Fizjogr. Pol. Zach., 33 C – Zool.:7-38.

B a n a s z a k J. ( 1 9 8 4 ) – Materiały do znajomości pszczół (Hymenoptera, Apoidea) fauny Polski. III. Bad. Fizjogr. Pol. Zach., 34 C – Zool.:127-147.

B a n a s z a k J. ( 1 9 8 9 ) – Fenologia pszczół (Hymenoptera, Apoidea) nizin środkowopolskich. Bad. Fizjogr. Pol. Zach., 38 C – Zool.:123-136.

B a n a s z a k J. ( 1 9 9 1 ) – A checklist of the bee-species (Apoidea) of Poland with remarks to their taxonomy and zoogeography. Acta Univ. Lodz., Folia zool. anthr., 7:15-66.

B a n a s z a k J., P l e w k a T. ( 1 9 8 1 ) – Apoidea (Hymenoptera) Kampinoskiego Parku Narodowego. Fragm. Faun. 25:435-452.

B i l i ń s k i M. ( 1 9 8 5 ) – Wykorzystanie miesiarek (Megachile Latr.) do zapylania lucerny pod izolatorami i w szklarni. Pszczeln. Zesz. Nauk., 29:293-299.

D y l e w s k a M. ( 1 9 6 2 ) – The Apoidea of the Pieniny National Park, Part I. Megachilidae and Apidae (partim). Acta Zool. Cracov., 7:423-481.

D y l e w s k a M. ( 1 9 6 6 ) – The Apoidea of the Babia Góra Mountain. Acta Zool. Cracov., 11:111-175.

D y l e w s k a M. ( 1 9 8 8 ) – Apoidea of the Ojców National Park. Part I. Colletidae, Halictidae, Andrenidae, Melittidae, Megachilidae, Anthophoridae. Acta Biol. Cracov. Zool. 30:19-72.

D y l e w s k a M. ( 1 9 9 1 ) – Apoidea of the Tatra Mountains and the adjacent area. Part I. Colletidae, Andrenidae, Halictidae, Megachilidae and Anthophoridae. Acta Zool. Cracov., 34 (1):189-265.

D y l e w s k a M. ( 1 9 9 3 ) – Apoidea (except Apidae) on the northern slopes of the Hohe Tauern Mts. Acta Zool. Cracov., 35 (3):509-564.

D y l e w s k a M. ( 1 9 9 7 ) – Apoidea (w:), J. Razowski (red.). Wykaz zwierząt Polski, V:61-74.

D y l e w s k a M., Z a b ł o c k i J. ( 1 9 7 2 ) – Nowe i mało znane Apoidea (Hymenoptera) z obszaru Polski. Acta Zool. Cracov., 17:407-414.

G o s e k J. ( 1 9 8 7 ) – Wstępne badania nad zależnością płci potomstwa miesiarki lucernówki (Megachile rotundata F.) od kolejności składanych jaj i zakładanych komórek. Pszczeln. Zesz. Nauk., 31:241-256.

G o s e k J., R u s z k o w s k i A., B i l i ń s k i M. ( 1 9 9 1 ) – Niektóre czynniki wpływające na procent samic w populacji miesiarki lucernówki – Megachile rotundata (F.). Pszczeln. Zesz. Nauk., 35:139-152.

G o s e k J., R u s z k o w s k i A., B i l i ń s k i M., J a b ł o ń s k i B., K u n a K., C y b u l a A. ( 1 9 9 2 ) – Wybór miejsc gniazdowania i wpływ jego na rozwój populacji miesiarki lucernówki – Megachile rotundata (F.). Pszczeln. Zesz. Nauk., 36:125-138.

strona 310

G o s e k J., R u s z k o w s k i A., B i l i ń s k i M., K a c z m a r s k a K. ( 1 9 8 8 ) – Zależność procentu samic u potomstwa miesiarki lucernówki (Megachile rotundata F.) od procentu samic w pokoleniu matecznym oraz od linii hodowlanej i zagęszczenia. Pszczeln. Zesz. Nauk., 32:99-110.

M o n s e v i č i u s V.C. ( 1 9 8 4 ) – 37 nowych dla Litowskoj SSR widow pczelinych, obnarużennych w 1976, 1979-1982 gg. Nowyje i riedkije dla Litowskoj SSR widy nasiekomych: 51-61.

M o n s e v i č i u s V. ( 1 9 8 7 ) – 36 nowych dla Litowskoj SSR widow pszczelinych, obnarużennych w 1976, 1975-1985 gg. Nowyje i redkije dla Litowskoj SSR widy nasiekomych: 66-79.

M o n s e v i č i u s V. ( 1 9 9 0 ) – 23 nowych dla Litwy widow pczelinych, obnarużennych w 1927-1928 i 1968- 1987 g. Nowyje i redkije dla Litwy widy nasiekomych: 66-77.

N o s k i e w i c z J. ( 1 9 6 0 ) – Pszczołowate. Przewodnik po Ogrodzie Botanicznym Uniwersytetu Wrocławskiego. Wrocław: 179-181.

P o n o m a r e v a A.A. ( 1 9 7 8 ) – Megachilidae – Megachilidy. Opredelitel nasekomych ewropejskoj časti SSSR. III. Perepončatokryłyje. 1. Leningrad: 418-452.

R u s z k o w s k i A., B i l i ń s k i M. ( 1 9 8 4 a ) – Próba wykorzystania trzmieli (Bombus Latr.) i miesiarki lucernówki (Megachile rotundata F.) do zapylania materiału hodowlanego ogórków. Pszczeln. Zesz. Nauk. 28:175-184.

R u s z k o w s k i A., B i l i ń s k i M. ( 1 9 8 4 b ) – Próby wykorzystania miesiarki lucernówki (Megachile rotundata F.) do zapylania lucerny w warunkach polowych. Pszczeln. Zesz. Nauk., 28:185-189.

R u s z k o w s k i A., B i l i ń s k i M. ( 1 9 8 6 a ) – Rośliny pokarmowe oraz znaczenie gospodarcze murarek (Osmia Pz., Hoplitis Klug, Anthocopa Lep. – Hymenoptera, Megachilidae). Pszczeln. Zesz. Nauk., 30:63-87.

R u s z k o w s k i A., B i l i ń s k i M. ( 1 9 8 6 b ) – Rośliny pokarmowe makatek i niektórych innych pszczół miesiarkowatych (Hymenoptera, Megachilidae). Pszczeln. Zesz. Nauk., 30:89-109.

R u s z k o w s k i A., B i l i ń s k i M., G o s e k J., K a c z m a r s k a K. ( 1 9 8 7 ) – Wpływ temperatury w okresie inkubacji na śmiertelność poczwarek miesiarki lucernówki – Megachile rotundata (F.) oraz na przebieg jej wylęgu. Pszczeln. Zesz. Nauk., 31:223-239.

R u s z k o w s k i A., B i l i ń s k i M., G o s e k J., K a c z m a r s k a K., K o s i o r A., F i j a ł J., P a w l i k o w s k i T. ( 1 9 9 7 ) – Okresy pojawu smuklików z rodzaju Halictus Latr. w różnych rejonach (Hymenoptera, Apoidea, Halictidae). Postępy Apidologii w Polsce, Bydgoszcz: 135-144.

R u s z k o w s k i A., B i l i ń s k i M., G o s e k J., K u n a K., K a c z m a r s k a K., J a b ł o ń s k i B., K o s i o r A. ( 1 9 8 0 ) – Rośliny wykorzystywane przez miesiarki (Megachile Latr.). Pszczeln. Zesz. Nauk., 24:97-112.

strona 311

R u s z k o w s k i A., B i l i ń s k i M., J a b ł o ń s k i B., G o s e k J. ( 1 9 8 5 ) – Liczba kwiatów lucerny otwierana w jednostce czasu przez różne gatunki pszczołowatych. Pszczeln. Zesz. Nauk., 29:301-314.

R u s z k o w s k i A., B i l i ń s k i M., K o s i o r A., P a w l i k o w s k i T., F i j a ł J., K a c z m a r s k a K. ( 1 9 9 6 a ) – Terminy pojawu i ogólne znaczenie gospodarcze pszczół porobnicowatych (Hymenoptera, Anthophoridae). Pszczeln. Zesz. Nauk., 40 (1):219-226.

R u s z k o w s k i A., G o s e k J., B i l i ń s k i M., J a b ł o ń s k i B. ( 1 9 9 5 a ) – Wybór miejsc gniazdowania przez niektóre gatunki murarek (Osmia L. sensu late – Hymenoptera, Megachilidae) oraz wymiary gniazda murarki lucernowej – O. coerulescens (L.). Pszczeln. Zesz. Nauk., 39 (2):233-243.

R u s z k o w s k i A., G o s e k J., B i l i ń s k i M., J a b ł o ń s k i B., K u n a K., C y b u l a A. ( 1 9 9 2 ) – Wybór miejsc gniazdowania przez różne gatunki miesiarek (Megachile Latr.). Pszczeln. Zesz. Nauk., 36:138-148.

R u s z k o w s k i A., G o s e k J., B i l i ń s k i M. ( 1 9 9 4 ) – Perspektywy hodowli selekcyjnej miesiarki lucernówki – Megachile rotundata (F.) w celu zwiększenia jej wymiarów ciała oraz płodności i procentu samic w populacji. Pszczeln. Zesz. Nauk., 38:143-154.

R u s z k o w s k i A., G o s e k J., B i l i ń s k i M., K a c z m a r s k a K. ( 1 9 9 6 b ) – Wpływ hodowli selekcyjnej na długość ciała samic i samców czterech linii miesiarki lucernówki – Megachile rotundata (F.) (Hymenoptera, Megachilidae). Pszczeln. Zesz. Nauk., 40 (1):267-275.

R u s z k o w s k i A., G o s e k J., B i l i ń s k i M., P a w l i k o w s k i T., K o s i o r A., F i j a ł J., K a c z m a r s k a K., W o j d a s z k a J. ( 1 9 9 6 c ) – Okresy pojawu pszczół samotek – Hylaeus Fabricius (Hymenoptera, Apoidea, Colletidae) oraz przebieg ich inkubacji i ogólne znaczenie gospodarcze. Pszczeln. Zesz. Nauk. , 40 (1):253-265.

R u s z k o w s k i A., G o s e k J., K u n a K. ( 1 9 9 5 b ) – Wybór miejsc gniazdowania przez niektóre gatunki wałczatek (Heriades Spin.) i nożycówek (Chelostoma Latr.) oraz struktura ich gniazd. Pszczeln. Zesz. Nauk., 39 (2):245-253.

S t r o j n y W. ( 1 9 7 5 ) – Obecny stan populacji obrostki murówki – Chalicodoma muraria (Fab.) (Hymenoptera, Apidae) w rezerwacie przyrody Skałki Stoleckie pod Ząbkowicami Śląskimi. Pol. Pismo Entomol., 54:377-383.

W ó j t o w s k i F., W i l k a n i e c Z., B a n a s z a k J., C i e r z n i a k T., B i l i ń s k i M., P a w l i k o w s k i T. ( 1 9 9 0 ) – Rozpoznanie zasobów naturalnych i możliwości zwiększenia liczebności dziko żyjących pszczół w krajobrazie rolniczym. Ochrona i kształtowanie środowiska przyrodniczego. SGGW-AR, Warszawa, 26:155-171.

strona 312

APPEARANCE PERIODS OF SOLITARY BEES OF THE FAMILY MEGACHILIDAE AND A PROCESS OF INCUBATION OF SOME THEIR SPECIES

Andrzej Ruszkowski, Janina Gosek, Mieczysław Biliński, Tadeusz Pawlikowski, Andrzej Kosior, Jan Fijal, Krystyna Kaczmarska

Summary

The dates of beginning and of end of appearance period of 62 megachilid bees (Megachilidae) were compiled, based on own observations (1959-1993) and on the literature from Poland and Lithuania. The dates of emergence of bee imagines of the 16 megachilid bee species were stated also in our rearing.

These bee species may be divided in 7 groups, which began their appearance:

I – at break of March-April (Osmia rufa L., Chelostoma florisomne L.);

II – at the end of April (Osmia coerulescens L., O. brevicornis F., O. cornuta Latr., O. bicolor Schrank, O. uncinata Gerst);

III – at the beginning of May (Osmia cerinthidis Mor., O. inermis Zett., O. aurulenta Panz., Chalicodoma parietina Curt.);

IV – at the middle of May (Osmia pilicornis Smith, O. parietina Curt., O. fulviventris Panz.);

V – at the end of May (Megachile circumcincta Kirby, M. nigriventris Schenck, Chalicodoma ericetorum Lep., Hoplitis adunca Panz., H. mitis Nyl., H. tridentata Duf. et Pers., Osmia nigriventris Zett., O. mustelina Gerst., O. leaiana Kirby, Chelostoma fuliginosum Panz., Ch. proximum Schlett., Anthidium manicatum L., A. punctatum Latr., Anthidiellum strigatum Panz.;

VI – at the beginning of June (Megachile willoughbiella Kirby, M. centuncularis L., M. ligniseca Kirby, M. versicolor Smith, Hoplitis spinulosa Kirby, H. villosa Schenck, Osmia confusa Mor.);

VII – at the middle of June (Megachile rotundata F., M. alpicola Alfk., M. maritima Kirby, M. lagopoda L., M. maacki Rad., Hoplitis anthocopoides Schenck, H. leucomelana Kirby, H. claviventris Thoms., H. papaveris Latr., Chelostoma campanularum Kirby, Ch. distinctum E. Stoeckh., Heriades truncorum L., H. cremulatus Nyl., Trachusa byssina Panz., Anthidium montanum Mor., Proanthidium oblongatum Latr.).

Emergence maximum of Megachile species in the rearing (during incubation in 29°C) appeared in the case: of M. centuncularis L. at thirteenth day, of M. alpicola Alfk. at eighteenth day, and of M. rotundata F. at twentieth or twenty second day.

<u>Keywords</u>: solitary bee, phenology, incubation, Megachilidae.


Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 300: „oznaczalismy” → oznaczaliśmy
  • s. 302: „65 gatunków” → 62 gatunków
  • s. 306: „A. argentata” → M. argentata
  • s. 307, tab. 2: „argentata1977″ → argentata 1977
  • s. 307, tab. 2: „maxsimum” → maximum
  • s. 308, tab. 3: „Data Daty” → Data Date
  • s. 311, piśmiennictwo: „sensu late” → sensu lato
  • s. 312: „Fijal” → Fijał
  • s. 312, streszczenie: „cremulatus” → crenulatus

Podobne wpisy