JAKOŚĆ PSZCZÓŁ ROBOTNIC W RODZINACH SILNYCH I SŁABYCH

tekst: Zofia Konopacka

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XVIII, 1974 — Zofia Konopacka

strona 161

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE ROK XVIII GRUDZIEŃ 1974

Zofia Konopacka

Oddział Pszczelnictwa I.S.

WPROWADZENIE

W gospodarce pasiecznej znana jest zależność produkcji miodu od siły rodzin pszczelich. Stwierdzono, że silne rodziny, o dużej liczbie robotnic, zimują lepiej i od wczesnej wiosny intensywniej się rozwijają niż rodziny słabe. W podręcznikach pszczelarskich, a także w niektórych publikacjach naukowych wyrażany jest pogląd że robotnice wychowywane w rodzinach słabych są lżejsze i słabsze i żyją krócej niż robotnice z rodzin silnych.

Taranow (1961) przytacza wyniki pierwszych prac dotyczących tego zagadnienia: Merrila z 1922 r. (USA) oraz Pikiela z 1926 r. (ZSRR), którzy stwierdzili większy ciężar ciała, dłuższy języczek, pojemniejsze wole miodowe i szersze tergity u robotnic z rodzin wysoce produktywnych, w porównaniu z przeciętnymi wielkościami tych cech u pszczół z rodzin dających niskie zbiory miodu. Taranow podaje również wyniki badań Ukraińskiej Stacji Pszczelarskiej, według których produkcja miodu w rodzinach wzrastała wraz z masą ciała robotnic z tych rodzin. Własne badania Taranowa z 1944 r. wykazały, że 18 maja robotnice z rodzin słabych, ważących w sumie 0,4—0,8 kg, przynosiły do ula przeciętnie tylko 20 mg nektaru, a zbieraczki z rodzin silnych, o wadze 2,0—2,2 kg, przynosiły w wolu 36,5 mg nektaru. Nieco później, 8 czerwca, różnica między pszczołami rodzin słabych i silnych wzrosła, gdyż ładunek nektaru wynosił u pierwszych tylko 13,0 mg, a u drugich 38,7 mg. Latem, w miarę wzmacniania się rodzin słabych, różnice się zacierały. Przeprowadzone

strona 162

przez Taranowa (1961) obserwacje długowieczności znakowanych pszczół wykazały też, że robotnice rodzin słabych żyły krócej średnio o 4,8 dnia.

Według Małaszenki (1957) pszczoły robotnice wychowywane w rodzinach słabych, mimo połączenia na okres wziątku i utworzenia z nich rodzin silnych, nie dorównywały jakością pszczołom wychowywanym w rodzinach o dużej sile od pierwszego oblotu. W rodzinach łączonych mniejsza była intensywność lotu pszczół i produkcja miodu (o 14,8%), a także znacznie niższa masa wypreparowanych żołądków miodowych niż w rodzinach ciągle silnych.

Odmienne wyniki uzyskał Michajłow (1931), badając cechy morfologiczne robotnic pochodzących z czerwiu jednej matki, wychowywanych w rodzinie silnej i słabej. Nie stwierdził on wpływu siły rodziny na długość języczka pszczół, na szerokość III i IV tergitu, długość i szerokość przedniego skrzydła i na liczbę haczyków na tylnym skrzydle. W późniejszych badaniach nie stwierdził też korelacji między siłą rodzin a wartością tych cech u robotnic 30 rodzin.

Standifer i inni (1973) również nie znaleźli statystycznie udowodnionych różnic w suchej masie i w zawartości azotu w ciele młodych, wyryzających się robotnic z rodzin silnie osłabionych na skutek przetrzymywania pod karkasami i podkarmiania różnego rodzaju zestawami pokarmu białkowego i robotnic z rodzin normalnie się rozwijających, nie zamkniętych w izolatorach. Michajłow (1927, 1931) natomiast uzyskał statystycznie udowodnione zmiany w rozmiarach niektórych części pancerza robotnic pod wpływem obniżenia temperatury wychowu czerwiu do 30°C, zmniejszenia wielkości komórek plastrów oraz niedożywienia czerwiu. Stwierdził też, że istnieje znaczna zmienność sezonowa w wielkości morfologicznych cech pszczół.

Mniejszą wartość robotnic z rodzin słabych tłumaczy Taranow (1961) tym, że w przeliczeniu na 1 kg pszczół, w porównaniu z rodzinami silnymi, wychowują one znacznie większe ilości czerwiu, mimo że ogólna ilość wychowywanego czerwiu jest tu mniejsza. Tak więc intensywność wychowu czerwiu zależna jest od liczby pszczół w rodzinie (i tym mniejsza im silniejsza jest rodzina). Po połączeniu na przykład 4 słabych rodzin w jedną silną, robotnice pielęgnujące przedtem dużą liczbę larw w przeliczeniu na 1 kg pszczół, zaczną teraz wychowywać czerw mniej intensywnie. Twierdzenie to popiera Taranow danymi z doświadczeń własnych i innych. Zdaniem Taranowa, tylko w bardzo małych rodzinach, o wadze 0,4—0,6 kg, czerw nie zawsze bywa intensywnie wychowywany.

Badania Gromisza (1962) wykazały, że w rodzinach słabych i średniej siły, łączonych w późniejszym okresie (26. V.), rzeczywiście widoczny był spadek intensywności czerwienia, natomiast rodziny takie łączone wcześniej (6. V.) reagowały bardzo silnym wzrostem czerwienia

strona 163

matki, na skutek czego liczba składanych przez nią jajeczek przewyższała liczbę pszczół wygryzających się z czerwiu kilku matek w okresie przed połączeniem.

Jak z powyższego widać, istnieją rozbieżności między wynikami prowadzonych badań.

Celem tej pracy było zbadanie jakości pszczół z rodzin silnych i słabych, ocenianej na podstawie wyników analiz fizyko-chemicznych i pomiarów morfometrycznych.

MATERIAŁ I METODYKA

Badania wykonano w pasiece Oddziału Pszczelnictwa w Puławach, w latach 1969—71, w 2 seriach, obejmujących 2 sezony — od jesieni do lata następnego roku. W każdej serii wytypowano jesienią pewną liczbę rodzin w ulach dadana, obsiadających jednakową liczbę plastrów, a różniących się nieznacznie ilością czerwiu (tab. 1). Rodziny te rozmieszczone były na pasieczysku w nieregularnych odstępach, między innymi, nie objętymi doświadczeniem rodzinami. Przy doborze rodzin do doświadczenia nie zwracano uwagi na zajmowane przez nie stanowisko na pasieczysku. Spośród przygotowania rodzin do zimowli, to znaczy ułożenie gniazd, uzupełnienie zapasów i ocieplenie uli były we wszystkich rodzinach podobne. Po przezimowaniu rodzin oceniono ich siłę i wybrano 6 rodzin, z których 3 znacznie osłabły, a 3 przezimowały dobrze. Rodziny pierwszej grupy w dalszym ciągu pracy określane będą jako słabe, drugiej grupy — jako silne.

Jesienią nie stwierdzono różnic między robotnicami wszystkich rodzin pod względem zawartości azotu ogólnego i tłuszczu surowego oraz ich świeżej i suchej masy. Podobny wyjściowy stan rodzin uznano za moment dodatni w tym doświadczeniu.

W sezonie 1969/70 matki wszystkich rodzin należały do rasy środkowo-europejskiej (Apis mellifica mellifica L.) i unasienione były na pasieczysku. W drugim sezonie, 1970/71, badania przeprowadzono na pszczołach rasy kaukaskiej (A. m. caucasica Gorb.), kraińskiej (A. m. carnica Pollm.) i środkowo-europejskiej, dobierając z każdej rasy jedną rodzinę silną i jedną słabą. Matki te unasienione były sztucznie nasieniem trutni swojej rasy.

Siłę rodzin i ilość czerwiu w rodzinach określano, notując liczbę obsiadanych przez pszczoły plastrów i oceniając orientacyjnie powierzchnię plastrów zajętą przez czerw.

Świeżą i suchą masę robotnic oraz zawartość azotu ogólnego i tłuszczu surowego w ich ciele oznaczano po usunięciu przewodów pokarmowych. Do tych badań pobierano próbki pszczół lotnych oraz młodych, 1-dniowych (Muszyńska, Konopacka — 1974) w jednym termi-

strona 164

Tabela 1 Średnia liczba plastrów obsiadanych przez pszczoły i plastrów z czerwiem w rodzinach silnych i słabych Average number of combs covered by bees and broodcombs in strong and weak colonies

Seria Data kontroli / Date of inspection Liczba plastrów obsiadanych przez pszczoły / Number of combs of bees w rodzinach: in colonies: silnych / strong Liczba plastrów obsiadanych przez pszczoły / Number of combs of bees w rodzinach: in colonies: słabych / weak Liczba plastrów z czerwiem / Number of broodcombs w rodzinach: in colonies: silnych / strong Liczba plastrów z czerwiem / Number of broodcombs w rodzinach: in colonies: słabych / weak
I 1969/70 30. IX. 1969 6,0 6,0 3,0 1,5
24. IV. 1970 4,5 2,0 2,5 1,0
8. V. 1970 6,0 2,0 3,5 1,0
20. V. 1970 9,0 3,5 5,5 2,0
8. VI. 1970 13,0 7,0 9,3 4,0
24. VI. 1970 14,0 9,0 9,5 4,0
II 1970/71 9. IX. 1970 5,5 5,5 2,3 1,3
23. IV. 1971 5,0 2,5 3,5 1,5
6. V. 1971 5,5 2,5 4,0 1,5
15. V. 1971 8,0 4,7 5,0 2,5
1. VI. 1971 11,0 6,5 7,0 4,0
6. VII. 1971 12,0 7,0 8,5 5,0

nie jesienią i w kilku treminach latem: Seria I — pszczoły 1-dniowe — 18.IX.69, 27.V.70 i 16.VI.70, pszczoły lotne — 16.IX.69, 20.IV.70 i 10.VI.70. Seria II — pszczoły 1-dniowe — 6.V., 8.VI. i 2.VII.71, pszczoły lotne — 20.X.70 oraz 6.IV., 10.V., 4.VI. i 2.VII.71. W sumie wykonano 336 analiz, to jest 84 analizy dla każdej z badanych cech.

Azot ogólny oznaczano mikrometodą Kieldahla (Mejbaum-Katzenellenbogen, Mochnacka — 1966). Tłuszcz surowy oznaczano wagowo, ekstrahując go z utartych pszczół mieszaniną chloroformu i metanolu w stosunku 2 : 1, w aparacie Soxhleta (Muszyńska 1974).

W maju ze wszystkich rodzin objętych doświadczeniem pobrano próbki pszczół z ostatniego plastra gniazdowego do badań morfometrycznych, przeprowadzanych metodą opracowaną w Oddziale Pszczelnictwa I.S. (Bornus i inni — 1966).

Dla porównania „kondycji” młodych, wygryzających się z komórek robotnic w obu grupach pszczół, 8.VI. i 7.VII.1971 r. pobrano po 200 pszczół 0—1-dniowych z każdej rodziny i umieszczono je w klateczkach typu Liebefeld po 50 sztuk. Pszczoły te przetrzymywano w termostacie w temperaturze 28—30°C, karmiąc jedynie roztworem wodnym sacharozy (1 : 1). W odstępach około 3-dniowych liczono i usuwano martwe pszczoły z klateczek. Następnie obliczano procent martwych pszczół w obu kombinacjach po 15, 30 i 45 dniach przetrzymywania w termostacie.

strona 165

Oparto się przy tym na założeniu, że pszczoły pochodzące z lepiej pielęgnowanego czerwiu powinny być silniejsze i żyć dłużej od robotnic z czerwiu nieodpowiednio wychowywanego.

Obliczenia matematyczno-statystyczne oparto na wzorach z podręcznika Elandt (1964). Dla każdej z cech fizyko-chemicznych przeprowadzono oddzielnie 3 analizy zmienności: 1. na wszystkich danych z sezonu 1969/70, 2. na danych tyczących pszczół młodych i lotnych w miesiącu maju, czerwcu i lipcu 1971 r. oraz. 3. na danych dotyczących wyłącznie pszczół lotnych w sezonie 1970/71 w 5 terminach (od 20.X.70 do 2.VII.71).

WYNIKI I DYSKUSJA

Wyniki analiz fizyko-chemicznych świadczą o tym, że nie ma prostej zależności między siłą rodzin a świeżą i suchą masą robotnic oraz zawartością azotu ogólnego i tłuszczu surowego w ich ciele (tab. 2). Obliczenia statystyczne, przeprowadzone na wynikach analiz, obejmujących pszczoły 1-dniowe i lotne obu serii, nie wykazały istotności różnic między rodzinami silnymi i słabymi. Analiza zmienności składników ciała wyłącznie pszczół lotnych II serii (5 terminów) wykazała istotność różnicy między średnią zawartością azotu w ciele robotnic rodzin silnych i słabych, jeśli nie rozpatrywano wyników dla poszczególnych terminów. Średnia z 5 terminów wykazała, że pszczoły lotne rodzin silnych miały istotnie więcej azotu (o 6,5%) niż robotnice rodzin słabych.

W kilku przypadkach istotne okazało się współdziałanie siły rodzin, wieku robotnic i terminu badań, wskazujące na to, że w poszczególnych terminach różna była zasobność robotnic różnego wieku w obu grupach rodzin. W 36 przypadkach pszczoły rodzin silnych miały wyższą zawartość badanych składników ciała, a w 20 przypadkach przeciwnie — zasobniejsze okazały się robotnice rodzin słabych. Różnice między grupami rodzin były na ogół niewielkie i analiza statystyczna nie potwierdziła ich istotności, za wyjątkiem 9 przypadków w 4 terminach (tab. 3). W sześciu przypadkach stwierdzono przy tym wyższą zawartość badanych składników ciała w rodzinach silnych, a w trzech — w rodzinach słabych. 27.V.70 r. robotnice 1-dniowe rodzin silnych miały suchą masę wyższą przeciętnie o 3,0 mg od młodych robotnic rodzin słabych, a 16.V.70 r. uzyskano statystycznie udowodnione, istotne różnice w suchej masie i zawartości azotu również u pszczół 1-dniowych. W następnym sezonie badań, 8.VI.71 r., 1-dniowe robotnice rodzin silnych miały istotnie niższą świeżą i suchą masę oraz zawartość tłuszczu niż robotnice tego samego wieku, z rodzin słabych. Pszczoły lotne w rodzinach silnych, pobierane do analiz o 4 dni wcześniej, 4.VI.71, miały natomiast istotnie więcej tych składników ciała.

strona 166

Tabela 2 Wyniki fizyko-chemicznych analiz pszczół robotnic z rodzin silnych i słabych Results of physicochemical analyses of worker bees from strong and weak colonies (wartości średnie z 5 terminów w mg na 1 robotnicę) (average values from 5 dates in mg per 1 worker bee)

Seria / Serie Badana cecha / Component Pszczoły 1-dniowe / Bees 1 day old: Liczba analiz / No of analyses Pszczoły 1-dniowe / Bees 1 day old: z rodzin silnych / from strong colonies Pszczoły 1-dniowe / Bees 1 day old: z rodzin słabych / from weak colonies Pszczoły lotne / Flying bees: Liczba analiz / No of analyses Pszczoły lotne / Flying bees: z rodzin silnych / from strong colonies Pszczoły lotne / Flying bees: z rodzin słabych / from weak colonies
I 1969/70 świeża masa / fresh matter 9 76,3 74,4 9 77,7 74,7
sucha masa / dry matter 9 17,3 15,6 9 24,2 25,0
azot ogólny / total nitrogen 9 1,47 1,30 9 1,65 1,77
tłuszcz surowy / crude fat 9 8,65 8,14 9 7,77 7,75
II 1970/71 świeża masa / fresh matter 9 70,4 72,7 15 73,3 72,5
sucha masa / dry matter 9 17,0 17,7 15 26,0 25,2
azot ogólny / total nitrogen 9 1,19 1,22 15 1,79* 1,68*
tłuszcz surowy / crude fat 9 4,76 5,68 15 6,00 5,63
  • wyniki różniące się między sobą istotnie
  • average values significantly different

Nie znaleziono statystycznie udowodnionych różnic w cechach morfologicznych pszczół rodzin silnych i słabych (tab. 4) ani w „kondycji” robotnic, wyrażonej śmiertelnością osobników, przetrzymywanych w termostacie na diecie pozbawionej białka od chwili wygryzienia się z komórek (tab. 5).

Wyniki przedstawionych tu badań nie zawsze pokrywają się z danymi przytaczanymi przez Taranowa (1961). Gorszą jakość pszczół z rodzin słabych tłumaczy on mniej korzystnym stosunkiem liczby karmicielek do liczby larw, w porównaniu z rodzinami silnymi. Z prac Gromisza (1962) wynika jednak, że proporcje między liczbą osobników dorosłych a liczbą larw w rodzinach o różnej sile mogą układać się odmiennie, niż to podaje Taranow. W naszym doświadczeniu rodziny słabe wychowywały proporcjonalnie mniej czerwiu, co wyrażało się podobnym w obu grupach rodzin stosunkiem ogólnej liczby dorosłych robotnic do gólnej licz-

strona 167

Tabela 3 Istotnie się różniące* wyniki fizyko-chemicznych analiz pszczół robotnic z rodzin silnych i słabych, w poszczególnych terminach, w latach 1969—1971 Significantly different* results of physicochemical analyses of bees from strong and weak colonies, in single dates — 1969—1971

Badana cecha / Component Rodziny / Colonies Średnie wartości cech w mg na 1 robotnicę / Average values of components in mg per 1 bee w terminach / in dates: 27. V. 70 (pszczoły 1-dniowe) (bees 1 day old) Średnie wartości cech w mg na 1 robotnicę / Average values of components in mg per 1 bee w terminach / in dates: 16. VI. 70 (pszczoły 1-dniowe) (bees 1 day old) Średnie wartości cech w mg na 1 robotnicę / Average values of components in mg per 1 bee w terminach / in dates: 8. VI. 71 (pszczoły 1-dniowe) (bees 1 day old) Średnie wartości cech w mg na 1 robotnicę / Average values of components in mg per 1 bee w terminach / in dates: 4. VI. 71 (pszczoły lotne) (flying bees)
świeża masa / fresh matter silne / strong — — 65,3 72,3
słabe / weak — — 78,7 67,3
różnica / difference — — —13,4 + 5,0
sucha masa / dry matter silne / strong 17,3 17,2 15,6 26,2
słabe / weak 14,3 13,8 18,6 24,4
różnica / difference + 3,0 + 3,4 — 3,0 + 1,8
azot ogólny / total nitrogen silne / strong — 1,58 — —
słabe / weak — 1,26 — —
różnica / difference — +0,32 — —
tłuszcz surowy / crude fat silne / strong — — 3,69 6,05
słabe / weak — — 5,58 5,19
różnica / difference — — —1,89 +0,86
  • wszystkie różnice istotne przy 5% poziomie wiarogodności
  • all differences significant at the 5% level of confidence

by komórek z czerwiem (ryc. 1). Stosunek ten nie może wprawdzie dokładnie charakteryzować proporcji karmicielek do larw, jednak w przybliżeniu informuje, że w warunkach naszego doświadczenia nie było pod tym względem dużych rozbieżności między rodzinami silnymi i słabymi. Zrozumiałe zatem wydaje się to, że w naszych badaniach istotne różnice

strona 168

Tabela 4 Wartości cech morfometrycznych robotnic z rodzin silnych i słabych Values of morphometrical features of worker bees from strong and weak colonies

Badana cecha / Morphological feature Wartość cechy w rodzinach: / Value of feature in colonies: 1970 silnych / strong Wartość cechy w rodzinach: / Value of feature in colonies: 1970 słabych / weak Wartość cechy w rodzinach: / Value of feature in colonies: 1971 silnych / strong Wartość cechy w rodzinach: / Value of feature in colonies: 1971 słabych / weak
Suma szerokości III i IV tergitu odwłokowego, w mm / Sum of width III and IV abdominal tergite, in mm 4,90 4,87 4,80 4,88
Szerokość IV sternitu, pomiar a, w mm / Width of IV sternite, measurement a, in mm 2,75 2,73 2,74 2,76
Szerokość IV sternitu, pomiar b, w mm / Width of IV sternite, measurement b, in mm 1,74 1,77 1,78 1,77
Powierzchnia lusterka woskowego, w mm2 / Surface of wax plate, in mm2 2,43 2,39 2,43 2,39
Długość przedniego skrzydła, w mm / Length of front wing, in mm 9,73 9,76 9,20 9,28
Szerokość przedniego skrzydła, w mm / Width of front wing, in mm 3,30 3,34 3,15 3,16
Długość języczka, w mm / Length of tongue, in mm 6,52 6,62 6,52 6,65

Tabela 5 Śmiertelność przetrzymywanych w termostacie robotnic z rodzin silnych i słabych (w % martwych osobników) Mortality of worker bees from strong and weak colonies — kept in incubator (per cent of dead bees)

Wiek pszczół w dobach / Age of bees in days Seria I — obserwacje od 8. VI. / Serie I — started on June 8: rodziny silne / strong colonies Seria I — obserwacje od 8. VI. / Serie I — started on June 8: rodziny słabe / weak colonies Seria II — obserwacje od 7. VII. / Serie II — started on July 7: rodziny silne / strong colonies Seria II — obserwacje od 7. VII. / Serie II — started on July 7: rodziny słabe / weak colonies
15 12,1 20,5 13,7 13,2
30 74,6 70,8 87,2 70,0
45 100,0 98,1 100,0 100,0
strona 169
Ryc. 1. Stosunek ogólnej liczby robotnic do ogólnej liczby komórek z czerwiem w rodzinach silnych i słabych
Ryc. 1. Stosunek ogólnej liczby robotnic do ogólnej liczby komórek z czerwiem w rodzinach silnych i słabych y — stosunek liczby pszczół do liczby komórek z czerwiem x — daty przeglądów rodzin ——— rodziny silne, — — — rodziny słabe Proportion of total number of worker bees to total number of brood cells in strong and weak colonies y —ratio of number of bees to total number of brood cells x — dates of colonies inspection ——— strong colonies, — — — weak colonies

między składnikami ciała robotnic z rodzin silnych i słabych występowały tylko w nielicznych terminach, i że nie zawsze osobniki z rodzin silnych miały większą ilość badanych składników ciała od osobników z rodzin słabych.

W I serii badań (sezon 1969—70), w dniu 8.V.1970 r. proporcja robotnic i czerwiu była nieco wyższa w rodzinach silnych, niż w słabych (odpowiednio 1,5 : 1 i 1,1 : 1). Mogło to wpłynąć na lepszą pielęgnację larw w tych rodzinach i w rezultacie na wyższą zawartość suchej masy w ciele robotnic powstałych z tych larw, wygryzających się 27.V.70. Z kolei te „zasobniejsze” w suchą masę osobniki mogły lepiej pielęgnować czerw, z którego wyrosło następne pokolenie robotnic (pobieranych do badań 16.VI.70), wykazujące w rodzinach silnych istotnie wyższą zawartość suchej masy i azotu, niż robotnice rodzin słabych (tab. 3). Dla wyjaśnienia tego zjawiska można więc oprzeć się na założeniach Taranowa.

W II serii badań (sezon 1970/71) uzyskano odmienne wyniki: w pszczołach rodzin silnych, wygryzających się 8.VI.71 widoczna jest znacznie niższa zawartość badanych składników ciała, z wyjątkiem azotu. Pszczoły te przechodziły okres larwalny od 21 do 27.V.71. W tym czasie stosunek pszczół do czerwiu był w rodzinach silnych tylko nieco gorszy niż w rodzinach słabych (ryc. 1), nie mógłby on zatem stanowić jedynego

strona 170

i wystarczającego wyjaśnienia mniejszej wartości pszczół z rodzin silnych. Należy równocześnie zwrócić uwagę na fakt, że pszczoły lotne, pobierane do analiz 4.VI.71, które mogły być karmicielkami w przybliżeniu między 15 a 25 maja, miały w silnych rodzinach wyższą świeżą i suchą masę oraz zawartość tłuszczu, niż w rodzinach słabych.

Fakt mniejszej zasobności organizmu młodych robotnic rodzin silnych od robotnic rodzin słabych można wyjaśnić tylko tym, że w rodzinach silnych znaczna liczba karmicielek została odciągnięta od pielęgnacji czerwiu do innych prac. Poszukując możliwych przyczyn tego zjawiska stwierdzono, że w okolicy pasieki w trzeciej dekadzie maja kwitły obficie nektaro- i pyłkodajne irgi, klony — tatarski i Ginnala oraz rozpoczynały kwitnienie maliny, truskawki, koniczyna biała i inne. W silnych rodzinach zauważono w tym czasie intesywne loty zbieraczek, podczas gdy rodziny słabe wysyłały w pole niewielką liczbę pszczół. Skutkiem intensywnego zajęcia się zbiorem nektaru mogło być pewne obniżenie intensywności pielęgnacji czerwiu w rodzinach silnych, przy czym część karmicielek mogła wcześniej niż zazwyczaj podjąć pracę zbieraczek. O tym świadczyło by również mniejsze zużycie substancji zapasowych ich ciała, wyrażające się większą świeżą i suchą masą oraz zawartością tłuszczu w porównaniu z zawartością tych składników w ciele pszczół lotnych rodzin słabych, które przypuszczalnie intensywniej i dłużej produkowały pokarm dla larw.

Wyniki badań morfologicznych (tab. 4) zgodne są z danymi Michajłowa (1927).

Z powyższego widać, że siła rodziny nie jest czynnikiem mającym zawsze jednakowy wpływ na jakość robotnic. Najważniejszym z czynników, wpływających na jakość wychowywanych robotnic, jest niewątpliwie proporcja aktywnych karmicielek do młodego, niekrytego czerwiu, ta zaś zależy w znacznym stopniu od warunków zewnętrznych. Rodzina pszczela ma znaczną zdolność dostosowywania się do wpływu warunków zewnętrznych przez regulację stosunków wewnątrz rodziny. W badaniach Standifera i innych (1973) rodziny przetrzymywane pod karkasami, nie będąc w stanie wykarmić czerwiu z wszystkich składanych przez matkę jaj, zmuszone były do zaniedbania części larw. Mimo to te osobniki, które przeszły pełne przeobrażenie, nie różniły się zawartością suchej masy i azotu od robotnic z normalnych (kontrolnych) rodzin.

Brak spodziewanych różnic w jakości robotnic z rodzin silnych i słabych w naszym doświadczeniu spowodowany został niewątpliwie tym, że rodziny o różnej sile reagują na bodźce zewnętrzne (w tym również na warunki pożytkowe) w sposób odmienny i taki, który pozwala rodzinom zachować dla wychowu czerwiu warunki najbardziej zbliżone do optymalnych. Należy przyjąć, że istnieje granica siły rodziny, poniżej której regulacja mikroklimatu ula i proporcji między grupami osobników, spełniających różne funkcje, jest już poważnie utrudniona lub nawet niemożliwa.

strona 171

W tak słabych rodzinach prawdopodobnie uzyskano by odmienne wyniki od przedstawionych w niniejszej pracy. Nie jest też wykluczone, że wyniki byłyby inne w warunkach nie zmieniających się, słabych pożytków. Interesujące byłyby też badania nad jakością robotnic w rodzinach o różnej sile przy pożytkach zmiennych, ale o dokładnie kontrolowanym nasileniu.

WNIOSKI

  1. Istnieje tendencja do wychowu w silnych rodzinach osobników o wyższej, niż w rodzinach słabych, świeżej i suchej masie oraz większej zawartości azotu ogólnego i tłuszczu surowego. Na ogół jednak różnice w tym względzie między rodzinami silnymi i słabymi leżą w granicach błędu.
  1. W niektórych terminach robotnice rodzin silnych mają niższą świeżą masę i mniejszą zasobność organizmu w suchą masę, azot i tłuszcz, niż robotnice rodzin słabych. Brak tu jednak jakiejkolwiek regularności zjawiska.
  1. Rodziny pszczele nawet niezbyt silne wychowują w pełni wartościowe pokolenia robotnic, dzięki zdolności do regulowania proporcji między grupami osobników spełniających różne funkcje w rodzinie oraz dzięki utrzymywaniu swoistego mikroklimatu ula, co na ogół łatwiejsze jest w silnych rodzinach.
  1. Wydaje się, że szybszy wiosenny rozwój silnych, dobrze przezimowanych rodzin pszczelich oraz uzyskiwane od nich lepsze zbiory miodu w porównaniu z rodzinami słabymi, należy raczej przypisać liczniejszej wyjściowej populacji, niż lepszej jakości poszczególnych osobników.

LITERATURA

Bornus L., Demianowicz A., Gromisz M. (1966) — Morfometryczne badania krajowej pszczoły miodnej, Apis mellifica L. Pszczeln. Zesz. Nauk., 10 : 1—46.

Elandt R. (1964) — Statystyka matematyczna w zastosowaniu do doświadczalnictwa rolniczego. Warszawa, PWN.

Gromisz M. (1962) — Próba określania zależności produkcji miodowej pasieki od stosunku liczbowego robotnic do czerwiu. Pszczeln. Zesz. Nauk., 4(3) : 93—110.

Gromisz M. (1962) — Zdolność produkcyjna rojów łączonych, w zależności od daty łączenia. Pszczelarstwo 132 : 277—279.

Małašenko P.W. (1957) — O nekotorych preimuščestvach sil’nych pčelinych semej. Pčelovodstvo (8) : 24—26.

Mejbaum-Katzenellenbogen W., Mochnacka J.I. (1966) — Kurs praktyczny biochemii. Warszawa, PWN: 170—174.

Michailoff A.S. (1927) — Der Einfluss einiger Lebenslagefaktoren auf die Variabilität der Honigbiene (Apis mellifica L.) Arch. f. Bienenk. 8 : 289—303.

Michailoff A.S. (1927) Ueber die Saison-Variabilität der Honigbiene. Arch. f. Bienenk. 8 : 304—312.

strona 172

Michailoff A.S. (1931) — Weitere Untersuchungen über die phänotypische Variabilität der Honigbiene (Apis mellifica L.) in Verbindung mit der Frage der Bienenrassen. Arch. f. Bienenk. 12 : 315—329.

Muszyńska J. (1974) — Oznaczanie azotu ogólnego i tłuszczu surowego w pszczole miodnej. Pszczeln. Zesz. Nauk, 18 : 175—181.

Muszyńska J., Konopacka Z. (1974) — Badania nad wielkością reprezentatywnej próby pszczół do analiz fizyko-chemicznych. Pszczeln. Zesz. Nauk., 18 : 183—194.

Standifer L.N., Haydak M.H., Mills J.P., Levin M.D. (1973) — Value of three protein rations in maintaining honeybee colonies in outdoor flight cages. J. apic. Res. 12 : 137—143.

Taranov T.F. (1961) — Biologija pčelinoj sem’i. Moskwa, Gosudarstviennoje Izdatel’stvo Sel’skochozjajstvennoj Literatury

КАЧЕСТВО РАБОЧИХ ПЧЕЛ В СИЛЬНЫХ И СЛАБЫХ СЕМЬЯХ

З. Конопацка

Резюме

В 1969—71 гг. определяли сырое и сухое вещество и содержание общего азота и сырого жира в теле рабочих пчел из 3 сильных и 3 заметно слабых по зимовке пчелосемей. В разные сроки взято 6 серий проб пчел 1-дневных и 8 серий пчел лётных. Общее число сделанных анализов равнялось 336, по 84 анализа каждого рода.

Вариационный анализ даных полученных при исследовании проб всех серий не обнаружил существенных качественных разниц между рабочими пчелами сильных и слабых пч. с. за исключением содержания азота в сезоне 1970/71 г, когда в лётных пчелах из сильных пч. с. его содержание было выше, чем в лётных пчелах из слабых пчелосемей (в среднем на 0,11 мг в 1 пчеле). В пробах лётных пчел из сильных и слабых пч. с., взятых в разные сроки только в 9 случаях было доказано наличие существенной разницы. В 6 случаях (в 3 сериях) содержание азота было высше у пчел из сильных а в 3 случаях) 1 серии, из слабых пчелосемей.

Существенных разниц между рабочими пчелами сильных и слабых пч. с. не было найдено ни в морфометрических признаках ни в смертельности при содержании пчел в термостате на безбелковой диете.

Сравнительно малая качественная разница между рабочими пчелами из сильных и слабых пч. с. обясняется приблизительно одинаковой пропорцей числа взрослых пчел и количества расплода в обоих группах. Низшее содержание некоторых элементов в теле пчел молодых из сильных пч. с. которое было найдено в пробах взятых в первом сроке, обясняется довольно хорошим взятком, выступившим во время личиночного периода этих пчель. Сильные семьи высылали на этот взяток большое число пчел сборщиц и должно выше менее старательно обслуживали расплод.

QUALITY OF WORKER BEES (APIS MELLIFICA L.) IN STRONG AND WEAK COLONIES

Zofia Konopacka

Summary

In 1969—71 fresh and dry matter, total nitrogen and crude fat content were determined in the body of worker bees from 3 strong, well overwintered colonies and from 3 colonies which showed notable deterioration after winter period. Samples

strona 173

of 1-day old bees were taken at 6 dates, and samples of flying bees at 8 dates. Total 336 analyses were carried out, i.e. 84 for each component.

General analyses of variance of data obtained at all dates did not show any significant differences between bees from strong and weak colonies, with exception of nitrogen content in flying bees in 1970/71, which contained on an average by 0,11 mg per 1 bee (6,5%) more of this component in strong colonies comparing to the weak ones.

Significance of differences between bees from strong and weak colonies was proved only at 4 dates (in 9 cases from 56 analyzed). In 6 cases (3 dates) higher value of investigated component was found in bees from strong colonies, and in 3 cases (1 date) in bees from weak colonies.

No significant differences were found in the morphological features of bees from strong and weak colonies neither in the length of their life when fed on a protein-free diet in an incubator.

The relatively balanced quality of worker bees from strong and weak colonies is explained by similar ratio of the adult bees number to the brood amount in both groups of colonies.


Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 162: „wyryzających” → wygryzających
  • s. 163: „Spośród przygotowania” → Sposób przygotowania
  • s. 164: „treminach” → terminach
  • s. 164: „Kieldahla” → Kjeldahla
  • s. 165: „16.V.70″ → 16.VI.70
  • s. 166: „gólnej” → ogólnej
  • s. 167, tab. 3: „wiarogodności” → wiarygodności
  • s. 170: „intesywne” → intensywne
  • s. 172, streszczenie: „даных” → данных
  • s. 172, streszczenie: „высше” → выше
  • s. 172, streszczenie: „обясняется” → объясняется
  • s. 172, streszczenie: „пропорцей” → пропорцией
  • s. 172, streszczenie: „обоих группах” → обеих группах
  • s. 172, streszczenie: „пчель” → пчел

Podobne wpisy